શોચંત્યેતાનિ નો દત્તં નો ભુક્તં ન હુતં મયા । લોભગ્રસ્તેન મનસા નો વિત્તં બ્રહ્મણેઽપિ તમ્
તેઓ દુઃખી થઈને બોલ્યા: 'કશું આપ્યું નથી, કશું ભોગવ્યું નથી, કશું હવન કર્યું નથી; લોભથી ભરેલા મનથી, બ્રહ્માને પણ ધન આપ્યું નથી.'
અથેશ્વરજટાજૂટાદાવિરાસીદ્ગણો મહાન્ । ત્ર્યાનનસ્ત્રિચરણસ્ત્રિપુચ્છઃ સપ્તહસ્તવાન્
એ સમયે ભગવાનની જટાવાળાંમાંથી એક મહાન ગણ પ્રગટ થયો, જેને ત્રણ મુખ, ત્રણ પગ, ત્રણ પૂંછડા અને સાત હાથ હતા.
સ ચ કીર્તિમુખો નામ પિંગલો જટિલો મહાન્ । તં દૃષ્ટ્વા સા કપાલાલી ભયાત્તસ્થૌ મૃતેવ સા ૩૭*। પુરતઃ પ્રાહ સગણસ્તતઃ કીર્તિમુખઃ પ્રભુમ્ । પ્રણિપત્ય શિવં દેવમત્યર્થં ક્ષુધિતઃ પ્રભો
કિર્તિમુખ નામનો એક મહાન તપસ્વી હતો, જેના વાળ પીળા અને જટાવાળા હતા. તેને જોઈને, કપાળધારિ દેવી ડરીને એકદમ સ્થિર થઈ ગઈ, જાણે જીવતી જ ન રહી હોય. પછી કિર્તિમુખ પોતાના સાથીઓ સાથે ભગવાન પાસે ગયો, શિવને વંદન કરીને, અત્યંત ભૂખ્યો હતો એટલે પ્રભુને કહ્યું.
તદોક્તઃ શંકરેણાહો ભક્ષય ત્વં રણે હતાન્ । ક્ષણં વિચાર્ય સ ગણઃ ક્વાપ્યદૃષ્ટ્વા રણં તદા
શિવે કહ્યું: 'યુદ્ધમાં જે મરેલા છે, તેમને તું ખાઈ લે.' એ સાંભળીને તે ગણા થોડું વિચાર્યું, પણ એ સમયે ક્યાંય યુદ્ધ હતું જ નહીં.
બ્રહ્માણં ભક્ષિતું પ્રાપ્તઃ શંકરેણ નિવારિતઃ । તતઃ કીર્તિમુખેનાથ સ્વાંગં સર્વં ચ ભક્ષિતમ્
પછી તેણે બ્રહ્માને ખાવા જવાનો ઇરાદો કર્યો, પણ શિવે તેને અટકાવ્યો. એટલે કિર્તિમુખે પોતાનું આખું શરીર જ ખાઈ નાખ્યું.
બુભુક્ષિતેન ચાત્યંતં નિષિદ્ધેન ચ સર્વતઃ । તત્સાહસં તદા દૃષ્ટ્વા ભક્તિં કીર્ત્તિમુખસ્ય ચ
ભૂખથી અત્યંત પીડાતો અને બધે થી મનાઈ મળતા, તેણે આ અદ્ભુત કામ કર્યું. એ સમયે ભગવાને કિર્તિમુખની ભક્તિ જોઈ.
તમુવાચેશ્વરઃ પ્રીતઃ પ્રાસાદે તિષ્ઠ મે સદા । ત્વચ્ચિત્તરહિતો યશ્ચ ભવિષ્યતિ મમાલયે
પ્રસન્ન થઈને ભગવાને કહ્યું: 'તું હંમેશાં મારા મંદિરમાં રહેજે. જે કોઈ મારા ધામમાં તને યાદ કર્યા વિના આવશે—'
સ પતિષ્યતિ શીઘ્રં હીત્યુક્તઃ સોંઽતર્હિતોઽભવત્ । શંભોર્મૂધ્નિ તદા દેવા વવૃષુઃ પુષ્પવૃષ્ટિભિઃ
'એ ઝડપથી પડી જશે,' એમ ભગવાને કહ્યું. પછી કિર્તિમુખ અદૃશ્ય થઈ ગયો. એ સમયે દેવોએ શંભુના માથા પર પુષ્પવર્ષા કરી.
એવમત્યદ્ભુતં દૃષ્ટ્વા સભાયાં તુ ત્રિશૂલિનઃ । સ્વર્ભાનુરપિ દેવેશં પુનઃ પ્રોવાચ વિસ્મિતઃ
આવો અદ્ભુત પ્રસંગ ત્રિશૂળધારી ભગવાનની સભામાં જોઈને, સ્વર્ભાનુ પણ આશ્ચર્યચકિત થઈને ફરી દેવોના સ્વામી પાસે બોલ્યો.
સ્પૃશંતિ ત્વાં કથં ભાવં સ્વાધીનં યોગિનં બલાત્ । ઇંદ્રિયૈઃ પૂજ્યસે ત્વં હિ પ્રાપ્યોઽયં વિષયૈઃ કથમ્
'પ્રભુ, તમે તો સ્વયં સંયમી છો, યોગીઓ જેઓને પામે છે એવા છો, તો ઇન્દ્રિયોથી તમને જોરથી સ્પર્શી શકાય કેવી રીતે? તમે તો ઇન્દ્રિયોથી પૂજાતા છો—પછી વિષયોથી તમને કેવી રીતે પામવામાં આવે?'
બ્રાહ્માદિલોકપાલાનાં પૂજાં ગૃહ્ણાસિ સર્વતઃ । ન ત્વં પશ્યસિ કં દેવં ત્વં પૂજયસિ કંચન
'બ્રહ્મા વગેરે બધા લોકપાળો તમારી પૂજા કરે છે. પણ, દેવ, તમે કોઈ દેવતાને જુઓ છો નહીં, અને કોઈની પૂજા પણ કરો નથી.'
ઈશ્વરોઽસિ કથં લોકે ભિક્ષાભોજી પ્રતિષ્ઠિતઃ । સંગોપયસિ યોગીન્દ્ર ગૌરીં રમ્યાં પ્રયચ્છ મે
'તમે તો જગતના ઈશ્વર છો, છતાં દુનિયામાં તમને ભીખ માંગતા તરીકે ઓળખાય છે—આ કેમ? યોગીઓના સ્વામી, તમે સુંદર ગૌરીને છુપાવો છો—મને ગૌરી આપો.'
સ્કંદલંબોદરાભ્યાં ત્વં પુત્રાભ્યાં સહિતોઽધુના । ભિક્ષાપાત્રં ગૃહીત્વા તુ ભ્રમ નિત્યં ગૃહેગૃહે
'હવે તો તમારા પુત્રો સ્કંદ અને લંબોદર સાથે, ભિક્ષાપાત્ર લઈને રોજ ઘર-ઘર ભિક્ષા માંગવા જાવ.'
એવં બહુવિધં તત્ર રાહુરાહેશ્વરં પ્રતિ । ભગવાનપિ તચ્છ્રુત્વા નોત્તરં કિંચિદબ્રવીત્
આ રીતે રાહુએ ભગવાનને અનેક રીતે કહ્યું; પણ ભગવાને આ બધું સાંભળીને પણ કંઈ જવાબ આપ્યો નહીં.
અથેશં મૌનિનં ત્યક્ત્વા રાહુર્નંદિનમબ્રવીત્ । ત્વ મંત્રી હ્યસિ સેનાનીર્વિકટાનન બિંબધૃક્ 6.10.
પછી ભગવાન મૌન રહ્યા, તો રાહુએ નંદિને કહ્યું: 'તમે તો મંત્રી અને સેના પ્રમુખ છો, ભયાનક ચહેરાવાળા અને તેજસ્વી છો.'
એવમાચરિત ભ્રષ્ટં ત્વં શિક્ષયિતુમર્હસિ । નોચેદ્રોષેણેંદ્ર ઇવ પતિષ્યતિ રણે હતઃ
'આવો વ્યવહાર થયો છે, એટલે તમે તેમને સમજાવવું જોઈએ. નહીં તો, ઈન્દ્રની જેમ ક્રોધથી યુદ્ધમાં પડી જશે.'
ઇત્યાકર્ણ્ય વચસ્તસ્ય નંદી વિજ્ઞાપ્ય ચેશ્વરમ્ । ભ્રૂસંજ્ઞયૈવ સ તદા મતમાજ્ઞાય શૂલિનઃ
આ વાત સાંભળીને, નંદિએ ભગવાનને જાણ કરી. ત્યારે ત્રિશૂળધારી ભગવાને માત્ર ભ્રૂકુટિથી સંકેત આપ્યો અને નંદિએ તેમનો ઇરાદો સમજી લીધો.
સંપૂજ્ય પ્રેષયામાસ રાહું નંદી ગણાગ્રણીઃ । અથ જાલંધરં ગત્વા કથયામાસ વિસ્તરાત્ । સ્વર્ભાનુસ્તસ્ય વૃત્તાંતં ગૌરીરૂપં મનોહરમ્
નંદિ, ગણોના મુખ્ય, પૂજા કરીને રાહુને મોકલ્યો. પછી જાલંધર પાસે જઈને, તેણે આખો પ્રસંગ અને ગૌરીનું મનમોહક રૂપ વિગતે કહ્યું.
નારદ ઉવાચ- અથ જાલંધરો દૂતવચઃ શ્રુત્વા પ્રતાપવાન્ । સર્વસૈન્યં સમાહૂય પ્રયાણમકરોત્તદા । તતસ્તતઃ સમેતાનાં સૈન્યાનાં શ્રૂયતે ધ્વનિઃ
નારદે કહ્યું: પછી જાલંધરે દૂતની વાત સાંભળી, આખી સેના બોલાવી અને કૂચ કરી. ચારે બાજુથી ભેગા થયેલી સેનાનું ગર્જન સાંભળાયું.
સસ્ત્રીન્મન્દરકંદરેષુ શયિતાનુત્થાપયન્કિન્નરાન્ । મેરોર્મંદરકંદરે પ્રતિરવાનુત્થાપયન્વારણાન્ । સિહાનાં ચ તતીર્વ્યમુંચત પુરઃપંથાનમેવંવિધસ્ત્રૈ। લોક્યં બધિરીચકાર મહતઃ સૈન્યસ્ય કોલાહલઃ
સ્ત્રીઓ સાથે કિનરાઓને મંદરપર્વતની ગુફામાંથી જગાડ્યા, મેરુપરવતની ગુફાઓમાં પડઘાં પડતાં હાથીઓ目 જાગી ગયા, સિંહોની દહાડથી રસ્તો સાફ થઈ ગયો—એવો મોટો ગજગજાટ થયો કે આખું જગત બહેરું થઈ ગયું.
તતો દુંદુભિનાદોઽભૂત્પીઠે જાલંધરે નૃપ । તન્નિનાદેન શૂરાણાં પ્રિયેણ મહતા તદા
પછી, રાજા, જાલંધરનાં સભામાં ઢોલ-નગારા વગાડાયા; એ મહાન અને મનગમતો અવાજે વીર યોદ્ધાઓનાં દિલ ખુશ કરી દીધાં.
કંપંતિ ગિરયસ્તુંગાઃ પ્રાસાદા વિચલંતિ ચ । સપ્તસાગરગર્ભેભ્યો નિઃસૃતા દૈત્યદાનવાઃ
ઊંચા પર્વતો ધ્રૂજી ઉઠ્યા અને મહેલો પણ હલવા લાગ્યા; સાત સમુદ્રોની ઊંડાઈમાંથી દૈત્ય અને દાનવો બહાર આવ્યા.
સન્નદ્ધાશ્ચાતિગર્જંતિ નાનાવાહનસંયુતાઃ । હેષા યયૌ મહાનાદા વાજિનાં બાહ્યતઃ પુરઃ
સંપૂર્ણ શસ્ત્રધારી બનીને, વિવિધ વાહનો પર ચઢેલા યોદ્ધાઓ જોરથી ગર્જના કરવા લાગ્યા; ઘોડાઓનાં હિંચકાવાથી શહેરની બહાર અને આગળ ભારે અવાજ થયો.
રથાંગેનાથ સંહૃષ્ટા ધરાં સંચલતેઽથવા । ચાલિતૈર્ગજયૂથૈશ્ચ પૃથ્વી રુદ્ધા સકાનના
રથનાં ચકરાંથી ઉત્સાહિત યોદ્ધાઓએ ધરતી હલાવી નાખી; ગજદળોની ગતિથી ધરતી અને તેના જંગલો બધાં જમાઈ ગયા.
જાલંધરેરિતૈર્ભીમૈરયુતૈઃ સ્યંદનસ્થિતૈઃ । અશ્વાર્બુદસહસ્રે દ્વે અર્બુદં દંતિનામપિ
જાલંધરે ચલાવેલા ભયાનક લાખો રથો, બે અર્બુદ ઘોડા અને એક અર્બુદ હાથીઓએ આખું میدان ધાંધલાવી દીધું.
રરાજ સૈન્યલક્ષૈકં રથિનાં સપતાકિનામ્ । પરાર્દ્ધનવતિઃ કોટ્યઃ દૃશ્યંતે મુખ્યનાયકાઃ । નિર્જગામ મહાસૈન્યં છત્રૈઃ સંછાદ્ય ભાસ્કરમ્
ધ્વજાવાળા રથયોદ્ધાઓની એક જ સેના ઝગમગી ઉઠી; નવ્વે અરબ મુખ્ય નાયકો દેખાયા; મહાસેના છત્રોથી સૂર્યને ઢાંકી આગળ વધવા લાગી.
આસીત્પિંજરપાંડુપંકજવનં શ્વેતાતપત્રૈઃ ક્વચિત્ । માયૂરાતપવારણૈઃ ક્વચિદભૂતદુન્નીલનીલોત્પલમ્ । ઉન્મેઘં ક્વચિદૂર્ધ્વધૂલિપટલૈર્યસ્ય પ્રયાણેઽભવત્ । સદ્વીચિ ક્વચિદંબરં સર ઇવોત્સર્પત્પતાકાપટૈઃ
ક્યારેક સફેદ છત્રોથી આખું આકાશ પીળા કમળના વનમાં ફેરવાઈ ગયું, તો ક્યાંક મોરપાંખના છાયાદાર છત્રોથી ઊંડા વાદળી કમળ જેવું લાગ્યું; ક્યાંક ધૂળના વાદળોથી આકાશ ઘેરાઈ ગયું અને ક્યાંક લહેરાતા ધ્વજોથી આકાશે તરંગો ભરેલા તળાવ જેવું દેખાયું.
ગજવાજીમયી ભૂમિર્ધ્વજચ્છત્રમયં નભઃ । દિક્ચક્રં ચામરમયં દૈત્યસૈન્યે પ્રસર્પતિ
દૈત્યસેનાની આગળ વધતી વખતે, ધરતી હાથીઓ અને ઘોડાઓથી, આકાશ ધ્વજ અને છત્રોથી અને દિશાઓ ચામરોથી ભરાઈ ગઈ.
તતો જાલંધરો દૈત્યઃ પ્રયાણાય સમુત્સુકઃ । સ્કંધે ચારોપયન્શક્તિં નાનારત્નવિભૂષિતામ્
પછી દૈત્ય જાલંધર યુદ્ધ માટે ઉત્સુક થઈ, વિવિધ રત્નોથી શોભાયમાન શક્તિ પોતાના ખભા પર રાખી.
આજગામ મહાવિષ્ણું પ્રષ્ટું સાગરવાસિનમ્ । અભિવાદ્ય જગાદાથ હરિં જાલંધરસ્ત્વિદમ્
એ મહાવીષ્ણુ, જે સમુદ્રમાં વસે છે, તેને પૂછવા જવા નીકળ્યો; વિષ્ણુને વંદન કરીને જાલંધરે હરિને આ રીતે કહ્યું.