આત્મતૃપ્તિં પ્રકુર્વંતિ પરં હત્વાતિયત્નતઃ । ધીમાન્નાત્મપરિજ્ઞાનં કદાચિત્કુરુતે નહિ
અન્યને મારીને પોતાનું સંતોષ મેળવવા માટે લોકો ખૂબ જ પ્રયત્ન કરે છે; પણ સમજદાર માણસ ક્યારેય પોતાનું કે અન્યનું સાચું જ્ઞાન પ્રાપ્ત નથી કરતો.
અહં વિષ્ણુરસૌવિષ્ણુરિતિ ચેતસિ ભાવયેત્ । પરદુઃખેન યો દુઃખી સુખી યશ્ચ પરશ્રિયા
મનમાં વિચારવું જોઈએ: 'હું વિષ્ણુ છું, એ પણ વિષ્ણુ છે.' જે વ્યક્તિ અન્યના દુઃખથી દુઃખી થાય છે અને અન્યના સુખથી ખુશ થાય છે—
સંસારેઽસ્મિન્સ વિજ્ઞેયઃ સાક્ષાદેવ હરિઃ સ્વયમ્ । ધિગસ્તુ તત્સુખં નૄણાં મોહવંચિતચેતસામ્
આ સંસારમાં એ વ્યક્તિને સાચા હરિ તરીકે ઓળખવો જોઈએ; પણ જે લોકો અજ્ઞાનથી મોહિત છે, તેમના સુખ પર શરમ આવે.
પરહિંસાવિધાનેન સુખં યત્સ્યાદ્ભુજંગમ । સુખાનિ વાપિ દુઃખાનિ દીયંતે યાનિ જંતવે
અન્યને હાનિ પહોંચાડી મળેલું સુખ, ઓ સાપ, અથવા જીવોને આપવામાં આવતું સુખ કે દુઃખ—
અચિરેણૈવ તાનિ સ્મ લભંતે ભુવિ માનવાઃ । તસ્માદ્ધિંસાં પરિત્યજ્ય ભુજંગમ સુખી ભવ
માણસો આ બધું ધરતી પર ખૂબ જલદી મેળવે છે; તેથી, હિંસા છોડીને, ઓ સાપ, સુખી બની જા.
ત્વયિ પ્રસન્ને ગચ્છાવઃ પારં દુઃખમહોદધેઃ । સર્પ ઉવાચ- યદા સ્યાત્પરહિંસાયાં નૂનં મે નાતિપાતકમ્
તમે પ્રસન્ન રહો તો અમે દુઃખના મહાસાગર પાર કરી શકીશું; સાપ બોલ્યો: જો અન્યને હાનિ પહોંચાડવી મારા માટે મોટું પાપ ન હોય—
તદા કથમહો સૃષ્ટૈ વેધસા ભક્ષ્યભક્ષકૌ । પરહિંસા ન કર્તવ્યા સત્યમેતત્ત્વયોદિતમ્
તો પછી, સર્જનહારએ ખાવા અને ખવડાવા માટે જીવ કેમ બનાવ્યા? અન્યને હાનિ પહોંચાડવી જોઈએ નહીં, તમે જે કહ્યું તે સાચું છે.
કિંતુ સર્વેષુ ભક્ષ્યેષુ હિંસા સંભાવ્યતે નહિ । નારાયણો વિશ્વરૂપઃ સત્યમેતન્ન સંશયઃ
પણ બધા ખાવા જેવી વસ્તુઓમાં હિંસા હોતી નથી; નારાયણ સર્વરૂપ છે, આ સાચું છે, તેમાં કોઈ શંકા નથી.
ભક્ષ્યભક્ષકસંયુક્તં સ્વયમેવ સસર્જ હ । સૃજતિ સ્વયમાત્માનમાત્માનં રક્ષતિ સ્વયમ્
એ જ સ્વયં ખાવા અને ખવડાવા વાળા જીવને સાથે બનાવી દીધા; એ પોતે પોતાને સર્જે છે અને પોતે જ રક્ષે છે.
આત્માનં સ્વયમેવાત્તિ સૃષ્ટિરેવંવિધા હરેઃ । શક્તોઽહં કિં યુવાં હંતું કાલરૂપી સ્વયં વિધિઃ
એ પોતે પોતાને ભક્ષે છે; હરિની સર્જના આવી જ છે. હું શક્તિશાળી છું—પણ તમને મારવા માટે હું શું કરી શકું? કાળ સ્વરૂપે વિધિ પોતે છે.
સંપ્રતિ પ્રેષયામાસ કાર્યેસ્મિન્માં સ્વયં હરિઃ । યુવાં સસર્જ યો દેવો યશ્ચ રક્ષતિ વાં સદા
હવે હરિએ જ મને આ કાર્ય માટે મોકલ્યો છે; જે દેવએ તમને બંનેને બનાવ્યા છે એ જ હંમેશા તમારી રક્ષા કરે છે.
કાલરૂપી સ એવાદ્ય હંતિ હેતું વિધાય મામ્ । વ્યાસ ઉવાચ-। તતસ્તેન ભુજંગેન ભક્ષિતૌ તૌ ચ દંપતી
એ જ કાળ સ્વરૂપે હવે મને કારણ બનાવીને માર્યા છે; વ્યાસ બોલ્યા: પછી એ સાપે એ બંને પતિ-પત્નીને ભક્ષી લીધા.
ગઙ્ગા ગંગેતિ જલ્પંતૌ મહત્યા ક્ષુધયા પથિ । જાહ્નવીતીરયાત્રાયાં પાદેપાદે જનાવિમૌ
‘ગંગા! ગંગા!’ બોલતા, એ બંને લોકો મહા ભૂખથી પીડાયાં, માર્ગમાં ભટકતા; જાહ્નવીના કિનારે યાત્રા કરતા—
અશ્વમેધાખ્ય યજ્ઞાનાં પ્રાપ્તવંતૌ મહાફલમ્ । તસ્માદેનૌ મહાત્માનૌ બહ્વશ્વમેધધારિણૌ
એ બંનેએ અશ્વમેધ નામના યજ્ઞનું મહાન ફળ પ્રાપ્ત કર્યું; તેથી, એ બે મહાત્માઓએ ઘણાં અશ્વમેધ યજ્ઞો કર્યા.
એતયોઃ સદૃશો નાસ્તિ શતક્રતુરહં યતઃ । નિજાધિકારેણૈવાન્યમવલંબ્ય પુરંદરઃ
એ બંનેને સમાન કોઈ નથી, કેમ કે હું ઈન્દ્ર છું; ઈન્દ્રે પોતાનાં અધિકારથી બીજા પર આધાર રાખ્યો.
અર્ઘ્યહસ્તઃ પાદચારી વૃતો દેવૈઃ સમાયયૌ । અથ રમ્ભોર્વશી ચૈવ સુંદર્યોઽન્યાશ્ચ હર્ષિતાઃ
અર્ઘ્ય આપતા હાથ, પગે ચાલતા, દેવો સાથે ઘેરાયેલા, એ આવ્યા; પછી રંભા, ઉર્વશી અને બીજી સુંદર, ખુશ મહિલાઓ—
અન્યોન્યં કથયામાસુર્નિજયૌવનગર્વિતાઃ । અયં પુણ્યાત્મનાં શ્રેષ્ઠો રસજ્ઞોઽત્યંતસુન્દરઃ
એ પોતાનું યુવાનપણું ગૌરવથી એકબીજાને વાત કરવા લાગ્યાં; ‘આ વ્યક્તિ પુણ્યવંતોમાં શ્રેષ્ઠ છે, આનંદ જાણે છે, ખૂબ જ સુંદર છે.’
આયાતોઽમું કરિષ્યામિ સ્વવશં સેવિતૈઃ સ્વકૈઃ । કાચિત્કાંચિદ્વદત્યેતજ્જાનામિ સકલાં કલામ્
‘એ આવી ગયો છે; હું મારા કૌશલ્ય અને સેવકો વડે એને પોતાનો બનાવી લઉં.’ એક બીજાને કહે છે: ‘હું બધાં કળા સારી રીતે જાણું છું.’
અતએવ ભવિષ્યામિ કાંતાહમસ્ય ભૂપતેઃ । કાચિત્કાંચિદિતિ બ્રૂયાત્તે શક્રોપિ વશો મમ
આથી હું આ રાજાના પ્રિય બનીશ; એ કહે કે 'આ કે એ', તો પણ ઇન્દ્ર પણ મારા વશમાં છે.
કિમત્ર ચિત્રં વશગો ભૂપાલોઽયં ભવિષ્યતિ
આમાં શું આશ્ચર્ય છે કે રાજા મારા વશમાં થશે?
ભર્ત્તા મમાયં ચ પતિર્મમાયં સ્વામી મમાયં મમ નાથ એષઃ । ઇતીવ સર્વાઃ પરમપ્રમોદૈર્વદંતિ નાર્યોખિલસદ્ગુણજ્ઞાઃ
આ મારો પતિ છે, આ મારા સ્વામી છે, આ મારા રક્ષક છે—આ રીતે સર્વે સારા ગુણો જાણનારી સ્ત્રીઓ આનંદથી કહે છે.
ઉચ્ચાવચં વિપ્ર નિશમ્ય તાસાં જગાદ કાચિદ્ગુણિની રસજ્ઞા । સૌદાસ્યકાંતાં નૃપતિઃ સ્વયં યાં ભજત્યયં કિં કલહેન નાર્યઃ
બ્રાહ્મણ, જ્યારે એ સ્ત્રીઓની વિવિધ વાતો સાંભળી, ત્યારે એક ગુણવતી અને સમજદાર સ્ત્રીએ કહ્યું: 'રાજા તો પોતે સૌદાસ્યાને પસંદ કરે છે, તો સ્ત્રીઓએ કેમ ઝઘડો કરવો?'
સુન્દર્ય્યસ્તાસ્તતઃ સર્વાઃ સંત્યજ્ય કલહં દ્વિજ । આજગ્મુર્હૃદયોત્સાહૈઃ સર્વાભરણભૂષિતાઃ
પછી બધી સુંદર સ્ત્રીઓએ ઝઘડો છોડીને, હૃદયમાં આનંદ સાથે, સર્વે આભૂષણોથી સજ્જ થઈ આવી.
અથ તં નૃપતિશ્રેષ્ઠ સદારં ગતકલ્મષમ્ । પાદ્યાદ્યૈઃ પૂજયામાસુઃ પ્રાહેતિ ચ પુરંદરઃ
પછી પાપરહિત અને પત્નીઓ સાથે એવા શ્રેષ્ઠ રાજાને પાદ્ય વગેરેથી પૂજ્યો; ત્યારબાદ પુરંદરે બોલ્યા.
રથે નિવેશયામાસ પુષ્પકે સ્ત્રીસમન્વિતમ્ । ભેરીમૃદંગમધુરી ડિંડિમાનકનિઃસ્વનૈઃ
પછી એ રાજાને સ્ત્રીઓ સાથે પુષ્પક રથમાં બેસાડવામાં આવ્યા, અને ઢોલ, મૃદંગ, ઢીંડિમ વગેરેના મધુર નાદ સાથે રથ આગળ વધ્યો.
કરકં કણનાદૈશ્ચ કરતાલસ્વનૈસ્તથા । જયશબ્દૈશ્ચ દેવાનાં નાકઃ શબ્દમયોઽભવત્
કાંસ્ય અને કરતાળના ઘંઘાટ સાથે, દેવતાઓના વિજયના નાદથી આખું આકાશ ધ્વનિથી ગુંજી ઉઠ્યું.
દેવાઙ્ગના ચારુહસ્ત શ્વેતચામરમારુતૈઃ । વીજિતઃ સરથારૂઢઃ સદારસ્ત્રિદિવં યયૌ
દેવાંગનાઓએ સુંદર હાથોથી સફેદ ચામરું પંખાવ્યું, અને એ રાજા પત્નીઓ સાથે રથમાં ચડી સ્વર્ગે ગયો.
તતઃ શક્રઃ સ્વયં તસ્મૈ સત્યધર્માય ભૂભુજે । દત્તવાન્નિજાસનાર્દ્ધં શુભો વૈ ક્ષયશંકયા
પછી ઇન્દ્રે પોતાનું સ્થાન ગુમાવાની ભયથી, સત્ય અને ધર્મમાં સ્થિર એવા રાજાને પોતાનું અડધું આસન આપ્યું.
શક્રેણ સહ ભૂપોઽસૌ વસન્નેકાસને સદા । શક્રત્વમકરોત્સ્વર્ગે કેશવસ્યાનુકંપયા ૧૫૦ 7.9.
એ રાજા ઇન્દ્ર સાથે એક જ આસન પર બેઠો અને કેશવની કૃપાથી સ્વર્ગમાં ઇન્દ્રપદને પામ્યો.
યુગકોટિસહસ્રાણિ દિવિ ભુક્ત્વાખિલં સુખમ્ । રથમારુહ્યવૈકુંઠં યયૌ ભગવદાજ્ઞયા
અનંત યુગો સુધી સ્વર્ગના સર્વે સુખ ભોગવી, પછી રથમાં ચડી ભગવાનની આજ્ઞાથી વૈકુંઠે ગયો.