એવં કરસહસ્રં તુ કૃત્વા સ વિરરામ હ । ઉવાચ વચનં વિપ્રો દેહિ ગણ્ડૂષવારિ મે । તર્પિતોઽસ્મિ ત્વયા ભદ્રે ન રામેણ ન સીતયા
આ રીતે હજારો વખત હાથ જોડ્યા પછી, તે બ્રાહ્મણ શાંત થયો અને બોલ્યો: 'હે સુવાસિની, મને મોઢું ધોવા માટે પાણી આપો. હું તારા દ્વારા તૃપ્ત થયો છું—ન રામથી, ન સીતાથી.'
શંભુરુવાચ- રામેણ સીતયા દત્તં મયા દત્તં હિ યત્ર ચ । ઇતઃ પરં હિ કિં દેયં પૂર્ણં વા ત્વં વદસ્વ મે
શંભુએ કહ્યું: 'રામ અને સીતાએ જે આપ્યું, અને મેં જે આપ્યું, તે બધું આપી દીધું છે. હવે બીજું શું આપવું બાકી છે? જો કશું અધૂરું હોય તો મને કહો.'
દ્વિજ ઉવાચ- તૃપ્તોઽસ્મિ ન ચ મે દેયમધિકં ચ કરસ્થિતમ્ । વિદ્વન્નતઃ કરગતં ન પપાત કથંચન
બ્રાહ્મણે કહ્યું: 'હું તૃપ્ત છું, અને મારા હાથમાં જે છે તે સિવાય બીજું કશું આપવાનું બાકી નથી. જ્ઞાની, મારા હાથમાં જે છે તે ક્યારેય પડી ગયું નથી.'
નિષણ્ણો હિ ચિરં દધ્યૌ કથં મે કેવલઃ કરઃ । ભુક્ત્યૈ કૃતમિદં સર્વં નાન્યસ્મૈ કર્મણે મમ
તે લાંબા સમય સુધી બેઠો રહ્યો અને વિચારી રહ્યો: 'મારો હાથ જ કેમ બાકી રહ્યો? આ બધું તો ખાવા માટે જ કર્યું હતું, બીજું કોઈ કામ માટે નહોતું.'
તસ્માદન્યકૃતેરેતત્સર્વં રિક્તં ભવિષ્યતિ । ઇતિ નિશ્ચિત્ય મનસા લિપ્તાઙ્ગોઽતિથિરાભવત્
એથી, બીજાં કોઈ કામ માટે આ બધું ખાલી થઈ જશે. આમ મનમાં નક્કી કરીને, એ મહેમાન આખો ખોરાકથી લપેટાઈ ગયો.
પશ્યત્સુ સર્વદેવેષુ તદદ્ભુતમિવાભવત્ । તૃપ્તાનથ દ્વિજાઞ્જ્ઞાત્વા રાઘવઃ પરમાર્થવિત્
બધા દેવતાઓએ જોયું ત્યારે એ અદ્ભુત લાગ્યું. બ્રાહ્મણો તૃપ્ત થયા છે એ જાણીને, પરમ તત્વને જાણનારા રાઘવએ—
દર્વીકરોઽથ તૃપ્તાઃ સ્થ ઇતિ પૃષ્ટ્વા યથાવિધિ । તૃપ્તાઃ સ્મ ઇતિ વિપ્રેન્દ્રા વિકીર્યાન્નં સમન્ત્રકમ્
પછી, દાવડી હાથમાં લઈને, તેણે રીત પ્રમાણે પૂછ્યું: 'તમે તૃપ્ત છો?' તો શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોએ જવાબ આપ્યો: 'અમે તૃપ્ત છીએ,' અને મંત્રોચ્ચાર સાથે ભોજન વિખેરી દીધું.
પાત્રસ્ય યામ્યાભિમુખઃ સંનિધૌ પિણ્ડમર્પયેત્ । ગણ્ડૂષમપિ વિપ્રાણાં તત્રૈવ પરિકલ્પયેત્
પાત્રના દક્ષિણ તરફ મોઢું કરીને પિંડ અર્પણ કરવું જોઈએ, અને ત્યાં જ બ્રાહ્મણો માટે મોઢું ધોવાનું પાણી પણ ગોઠવવું જોઈએ.
ઉચ્છિષ્ટપર્ણપાત્રેષુ તે ગણ્ડૂષમકુર્વત । ગૃહાન્તરે ચ તે વિપ્રા વિવિશુસ્ત્વતિથિં વિના 5.117.
બ્રાહ્મણોએ ઉચ્છિષ્ટ પાનના પાત્રમાં જ મોઢું ધોયું, અને પછી એ બધા મહેમાન વિના બીજા ઘરમાં ગયા.
આહાતિથિર્બહિઃ કાર્યં મયાઽચમનં વિટ્પતે । ઉત્થાતું નૈવ શક્નોમિ કરં મે દેહિ રાઘવ
મહેમાને કહ્યું: 'હે જગતપતિ, આચમન બહાર જ કરવું જોઈએ. હું ઊભો થઈ શકતો નથી; રાઘવ, મને તારો હાથ આપ.'
અથ રામઃ કરં પ્રાદાન્નોત્થિતસ્તુ દ્વિજોત્તમઃ । હનૂમાનથ ચાપ્યસ્ય દત્તવાન્બલવત્કરમ્
પછી રામે પોતાનો હાથ આપ્યો અને શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ ઊભો થયો. પછી હનુમાને પણ પોતાનો મજબૂત હાથ આપ્યો.
ઇતરેણ ગૃહીત્વા તુ કરેણ દ્વિજપુંગવમ્ । આચકર્ષ કપીન્દ્રસ્તુ દ્વિજઃ સાક્રોશમુક્તવાન્
પછી વાનરરાજે બીજા હાથથી એ બ્રાહ્મણને પકડીને ખેંચ્યો, અને બ્રાહ્મણ જોરથી બૂમ પાડવા લાગ્યો.
દ્વિજ ઉવાચ- છિદ્યતે મે કરો વ્યક્તમુત્થાપય તતોઽન્યતઃ । લાંગૂલેન સપીઠં તમાવૃત્યાઽમસ્તકં બલાત્
બ્રાહ્મણે કહ્યું: 'મારો હાથ સ્પષ્ટપણે ફાટતો જાય છે; મને બીજું કશું પકડીને ઊભો કરો.' પછી હનુમાને પોતાની પૂંછ વડે, પીઠ સહિત, એના માથા સુધી જોરથી ઢાંકી દીધો.
અથાધાવત્તતઃ પૃથ્વીં દ્વિજસ્તુ ન ચચાલ હ । અથ વાનરવીરસ્તુ પદ્ભ્યાં ચ કૃન્તતાં મહીમ્
પછી તે બ્રાહ્મણ જમીન પર દોડ્યો, પણ હલ્યો નહીં. ત્યારે વાનરવીરે પગથી જમીન ફાડી નાખી.
પાદૌ વિન્યસ્ય સુદૃઢૌ દ્વિજમૂર્ધાનમાક્ષિપત્ । વિશીર્ણમભવદ્વેશ્મ દ્વિજાઃ સર્વે બહિસ્તથા
પગ મજબૂત રાખીને, તેણે બ્રાહ્મણનું માથું ઊંચક્યું; ઘર તૂટી પડ્યું અને બધા બ્રાહ્મણો પણ બહાર આવી ગયા.
સહ વૃદ્ધદ્વિજઃ સોઽથ હનૂમાન્બહિરભ્યગાત્ । પીઠે ચ સ્થાપયામાસ બ્રાહ્મણં સ્થવિરં કૃશમ્
પછી વૃદ્ધ બ્રાહ્મણ સાથે હનુમાન બહાર આવ્યો અને એ દુર્બળ વૃદ્ધ બ્રાહ્મણને બેઠાડ્યો.
દ્વિજાય જલમાદાય જામ્બવાન્મૃણ્મયે ઘટે । આહ સ્વચ્છં જલં વિપ્ર ત્વયાઽદેયં સભાજનમ્
જાંબવાને માટીના ઘડામાં બ્રાહ્મણ માટે પાણી લઈને કહ્યું: 'હે બ્રાહ્મણ, તને શુદ્ધ પાણી અને વાસણ બંને આપું છું.'
સીતા પ્રક્ષાલયેદઙ્ગં લક્ષ્મણો જલદો ભવેત્ । જામ્બવાનાહ તં રામં બ્રાહ્મણોક્તમશેષતઃ
સીતાએ એના અંગો ધોઈ દેવા જોઈએ અને લક્ષ્મણે પાણી આપવું જોઈએ. જાંબવાને રામને, બ્રાહ્મણ જે કહ્યું તે બધું કહી સંભળાવ્યું.
દ્વિજપ્રક્ષાલને રામો વ્યાદિદેશાનુજં પ્રિયામ્ । સૌમિત્રિર્જલમાદાય દ્વિજાઙ્ગક્ષાલને તથા
રામે બ્રાહ્મણોને ધોઈ, પોતાના પ્રિય ભાઈને, જે શિકારી દેશમાંથી આવ્યો હતો, એનું માર્ગદર્શન આપ્યું. એ જ રીતે સોમિત્રીએ બ્રાહ્મણોના શરીર ધોવા માટે પાણી લાવ્યું.
પ્રાક્ષાલયદશેષાઙ્ગં પ્રતિમામિવ ભૂભુજઃ । અથ રામોપદેશેન ચક્રતુસ્તૌ તથૈવ ચ
રાજાઓએ મૂર્તિને ધોતાં હોય એમ દરેક અંગ સારી રીતે ધોઈ લીધાં. પછી રામના કહેવા પ્રમાણે બંનેએ એ જ રીતે બધું કર્યું.
અથાતિથિઃ સ્વગણ્ડૂષં સીતાવક્ત્રે વ્યમુઞ્ચત । સાલંકારાઽમ્બુભિર્વ્યાપ્તા પ્રાક્ષાલયદથો સતી
પછી મહેમાને પોતાના મોઢામાંનું પાણી સીતાના મોઢામાં નાખ્યું. પાણીથી ભીંજાયેલી અને શણગારેલી સીતાજીએ પોતે પણ ધોઈ લીધી.
શ્લેષ્મલાલાસુપ્રચુરં મુખં વિપ્રસ્ય સા સતી । પ્રમમાર્જ પુનઃ ક્ષાલ્ય નાસા શ્લેષ્માણમત્યજત્
સીતાજીએ બ્રાહ્મણના મોઢામાં ભરપૂર થૂક અને કફને સારી રીતે સાફ કર્યું. પછી ફરીથી ધોઈ, અને નાકમાંનું કફ પણ દૂર કર્યું.
આચામયિત્વા સૌમિત્રિરુત્તિષ્ઠેત્યબ્રવીદ્દ્વિજમ્ । દ્વિજો ન શક્યમિત્યાહ હનૂમાનપ્યથાઽગતઃ
પછી સોમિત્રીએ વિધિ પૂર્ણ કરીને બ્રાહ્મણને કહ્યું: 'હવે ઊઠો.' બ્રાહ્મણે ઉત્તર આપ્યો: 'હું શકતો નથી.' એ સમયે હનુમાન પણ ત્યાં આવ્યો.
અતિથિઃ પ્રાહ તં વિપ્રઃ પીડિતોઽહં હનૂમતા । ગૃહીત્વોદ્ધરતા પૂર્વં પાતિતો વાનરેણ ચ
બ્રાહ્મણ મહેમાને હનુમાનને કહ્યું: 'હું દુઃખી છું; પહેલાં જ્યારે તું મને ઉઠાવી રહ્યો હતો, ત્યારે તું મને પાડી દીધો હતો.'
જાંબવાનથ તં પ્રાહ લોમાંગં મમ વૈ મૃદુ । મયાથ ધ્રિયસે વિપ્ર ન ચ પીડા ભવિષ્યતિ
પછી જાંબવાને કહ્યું: 'મારા અંગો નરમ છે; હું તને ઉઠાવીશ, તો તને દુઃખ નહીં થાય.'
ઇત્યુક્ત્વા જાંબવાન્વિપ્રં દોર્ભ્યામાલંબ્ય ચોદ્ધરત્ । દ્વિજપ્રાંતમથાદાય સ્થાપયામાસ તં મુનિમ્
આ રીતે કહી, જાંબવાને બ્રાહ્મણને પોતાના હાથથી ઉઠાવ્યો અને કિનારે લઈ જઈને સંતને બેસાડ્યા.
અથ રામો દ્વિજેંદ્રાણાં પ્રદક્ષિણમવર્તત । દત્તાશીરપિ વિપેંદ્રૈર્દત્વા તાંબૂલમગ્રતઃ
પછી રામે બ્રાહ્મણ મુખ્યોને ફરતા ફર્યા; બ્રાહ્મણોએ આશીર્વાદ આપ્યા અને આગળ પાન આપ્યું.
પાદાવલંબકૃદ્રામો ભ્રાતૃભિઃ સહ ચાબ્રવીત્ । અયિ સીતેઽતિથેરસ્ય ત્વયા ન ક્ષાલિતં વપુઃ
રામે પોતાના ભાઈઓ સાથે સહારો લઈ કહ્યું: 'હે સીતે, તું મહેમાનનું શરીર હજી સુધી ધોઈ નથી.'
જંઘાયુગેઽતિથેરસ્ય મલં ચાસ્યં મલાન્વિતમ્ । સમ્યક્પ્રક્ષાલય મુખં દ્વિજો ન સહતે મલમ્
મહેમાનના પગ અને મોઢું હજી પણ મેલાં છે; તેનું મોઢું સારી રીતે ધોઈ દે, કેમ કે બ્રાહ્મણ ગંદકી સહન કરી શકતો નથી.
સીતોવાચ- અથ પ્રક્ષાલિતં સમ્યગિદાનીં નિર્ગતં પુનઃ । રામ ઉવાચ- પુનઃ પ્રક્ષાલય મલં દોષઃ સ્યાદન્યથા મમ
સીતાએ કહ્યું: 'હવે સારી રીતે ધોઈ નાખ્યું છે અને મેલ પણ દૂર થઈ ગયું છે.' રામે કહ્યું: 'ફરીથી ધોઈ, નહીં તો મારી ભૂલ ગણાશે.'