અન્નપૂર્ણેશ્વરી દેવી ભવાન્યેવેતિ મે મતિઃ । સા શાંભવી વચઃ પ્રાહ તત્પર્યાપ્તં દદામ્યહમ્
'તમે તો અન્નપૂર્ણેશ્વરી દેવીએ છો—મારી માન્યતા એવી છે.' શાંભવીએ કહ્યું: 'હું પૂરતું ભોજન આપીશ.'
અથોમા કાંસ્યમાદાય ભિસ્સાપૂર્ણમલંકૃતમ્ । સ્વર્ણદર્વ્યા સમાદાય પાયસં ગન્ધકાન્તિમત્
પછી ઉમાએ કાંસ્યનું વાસણ લીધું, જે ભાતથી ભરેલું અને સુંદર રીતે શોભિત હતું, અને સોનાની કડછીએ સુગંધિત, તેજસ્વી પાયસ પરોસ્યું.
અસ્યાક્ષયમિદં ભૂયાદિતિ પ્રાદાત્તુ પાયસમ્ । દ્વિજસ્ય દક્ષિણે હસ્તે સાઽદદાત્સત્કૃતં મુદા
'આ અક્ષય રહે' એમ કહીને, તેણે એ પાયસ બ્રાહ્મણના જમણા હાથમાં આદરપૂર્વક અને આનંદથી આપ્યું.
સશિરઃ કમ્પમાનસ્તુ ઊર્ધ્વદૃષ્ટિરથાભવત્ । પ્રસારિતકરશ્ચાઽસીદ્ગૃહીત્વા પાયસં કરે
એ બ્રાહ્મણ કંપતો અને ઉપર જોઈ રહ્યો હતો, તેણે હાથ આગળ કર્યો અને પાયસ હાથમાં લીધો.
દીયતાં પાયસં સ્વાદુ સુષ્ઠુ પક્વમિદં તુ કિમ્ । શંભુપત્ની બભાષે તં કરે ભુંક્ષ્વ તતો દદે
'આ મીઠું અને સારી રીતે રાંધેલું પાયસ આપો—આ શું છે?' શંભુની પત્નીએ કહ્યું. 'હાથમાં જે છે એ ખાવ, પછી હું વધુ આપું.'
અભક્ષયત્તતો વિપ્રઃ પુનઃ કરતલે સ્થિતમ્ । તદક્ષયમથ જ્ઞાત્વા પ્રાસારયદથેતરમ્
પછી બ્રાહ્મણે ખાધું, અને ફરીથી એના હાથમાં પાયસ દેખાયું. એ અક્ષય છે એ સમજીને, તેણે બીજો હાથ પણ આગળ કર્યો.
તસ્મિન્કરતલે દેવી પાયસં દત્તવત્યુત । અન્યેષામપિ વિપ્રાણાં પક્વાક્ષય્યમદાત્સતી
એ હાથમાં પણ દેવી પાયસ આપી; અને બીજાં બ્રાહ્મણોને પણ એ સતીએ અક્ષય અને પકાવેલું ભોજન આપ્યું.
અથ પાણિદ્વયગતં વિજ્ઞાયાક્ષય્યપાયસમ્ । દૃષ્ટ્વા કરાન્તરમથો પ્રાસારયત સ દ્વિજઃ
પછી બંને હાથમાં અક્ષય પાયસ છે એ જાણી, એ બ્રાહ્મણે વારંવાર હાથ આગળ કર્યા.
ઉવાચાન્નં પ્રદાતવ્યં સસૂપઘૃતમુત્તમમ્ । શિવાદેવી તથા પ્રાદાદક્ષય્યં શંભુવલ્લભા
એ બ્રાહ્મણે કહ્યું: 'ભોજન આપો, સાથે શ્રેષ્ઠ સૂપ અને ઘી પણ હોવું જોઈએ.' ત્યારે શિવાદેવી, શંભુપ્રિયાએ, અક્ષય ભોજન આપ્યું.
યદ્યત્પ્રાદાત્તદા સાધ્વી સર્વમેવ તદક્ષયમ્ । કરાન્તરમથોસૃષ્ટં પરિપૂર્ણં પુનઃપુનઃ
જે કંઈ એ સતીએ આપ્યું, એ બધું અક્ષય હતું; હાથમાં જે મૂક્યું એ ફરીથી ફરીથી ભરાઈ જતું.
એવં કરસહસ્રં તુ કૃત્વા સ વિરરામ હ । ઉવાચ વચનં વિપ્રો દેહિ ગણ્ડૂષવારિ મે । તર્પિતોઽસ્મિ ત્વયા ભદ્રે ન રામેણ ન સીતયા
આ રીતે હજારો વખત હાથ જોડ્યા પછી, તે બ્રાહ્મણ શાંત થયો અને બોલ્યો: 'હે સુવાસિની, મને મોઢું ધોવા માટે પાણી આપો. હું તારા દ્વારા તૃપ્ત થયો છું—ન રામથી, ન સીતાથી.'
શંભુરુવાચ- રામેણ સીતયા દત્તં મયા દત્તં હિ યત્ર ચ । ઇતઃ પરં હિ કિં દેયં પૂર્ણં વા ત્વં વદસ્વ મે
શંભુએ કહ્યું: 'રામ અને સીતાએ જે આપ્યું, અને મેં જે આપ્યું, તે બધું આપી દીધું છે. હવે બીજું શું આપવું બાકી છે? જો કશું અધૂરું હોય તો મને કહો.'
દ્વિજ ઉવાચ- તૃપ્તોઽસ્મિ ન ચ મે દેયમધિકં ચ કરસ્થિતમ્ । વિદ્વન્નતઃ કરગતં ન પપાત કથંચન
બ્રાહ્મણે કહ્યું: 'હું તૃપ્ત છું, અને મારા હાથમાં જે છે તે સિવાય બીજું કશું આપવાનું બાકી નથી. જ્ઞાની, મારા હાથમાં જે છે તે ક્યારેય પડી ગયું નથી.'
નિષણ્ણો હિ ચિરં દધ્યૌ કથં મે કેવલઃ કરઃ । ભુક્ત્યૈ કૃતમિદં સર્વં નાન્યસ્મૈ કર્મણે મમ
તે લાંબા સમય સુધી બેઠો રહ્યો અને વિચારી રહ્યો: 'મારો હાથ જ કેમ બાકી રહ્યો? આ બધું તો ખાવા માટે જ કર્યું હતું, બીજું કોઈ કામ માટે નહોતું.'
તસ્માદન્યકૃતેરેતત્સર્વં રિક્તં ભવિષ્યતિ । ઇતિ નિશ્ચિત્ય મનસા લિપ્તાઙ્ગોઽતિથિરાભવત્
એથી, બીજાં કોઈ કામ માટે આ બધું ખાલી થઈ જશે. આમ મનમાં નક્કી કરીને, એ મહેમાન આખો ખોરાકથી લપેટાઈ ગયો.
પશ્યત્સુ સર્વદેવેષુ તદદ્ભુતમિવાભવત્ । તૃપ્તાનથ દ્વિજાઞ્જ્ઞાત્વા રાઘવઃ પરમાર્થવિત્
બધા દેવતાઓએ જોયું ત્યારે એ અદ્ભુત લાગ્યું. બ્રાહ્મણો તૃપ્ત થયા છે એ જાણીને, પરમ તત્વને જાણનારા રાઘવએ—
દર્વીકરોઽથ તૃપ્તાઃ સ્થ ઇતિ પૃષ્ટ્વા યથાવિધિ । તૃપ્તાઃ સ્મ ઇતિ વિપ્રેન્દ્રા વિકીર્યાન્નં સમન્ત્રકમ્
પછી, દાવડી હાથમાં લઈને, તેણે રીત પ્રમાણે પૂછ્યું: 'તમે તૃપ્ત છો?' તો શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોએ જવાબ આપ્યો: 'અમે તૃપ્ત છીએ,' અને મંત્રોચ્ચાર સાથે ભોજન વિખેરી દીધું.
પાત્રસ્ય યામ્યાભિમુખઃ સંનિધૌ પિણ્ડમર્પયેત્ । ગણ્ડૂષમપિ વિપ્રાણાં તત્રૈવ પરિકલ્પયેત્
પાત્રના દક્ષિણ તરફ મોઢું કરીને પિંડ અર્પણ કરવું જોઈએ, અને ત્યાં જ બ્રાહ્મણો માટે મોઢું ધોવાનું પાણી પણ ગોઠવવું જોઈએ.
ઉચ્છિષ્ટપર્ણપાત્રેષુ તે ગણ્ડૂષમકુર્વત । ગૃહાન્તરે ચ તે વિપ્રા વિવિશુસ્ત્વતિથિં વિના 5.117.
બ્રાહ્મણોએ ઉચ્છિષ્ટ પાનના પાત્રમાં જ મોઢું ધોયું, અને પછી એ બધા મહેમાન વિના બીજા ઘરમાં ગયા.
આહાતિથિર્બહિઃ કાર્યં મયાઽચમનં વિટ્પતે । ઉત્થાતું નૈવ શક્નોમિ કરં મે દેહિ રાઘવ
મહેમાને કહ્યું: 'હે જગતપતિ, આચમન બહાર જ કરવું જોઈએ. હું ઊભો થઈ શકતો નથી; રાઘવ, મને તારો હાથ આપ.'
અથ રામઃ કરં પ્રાદાન્નોત્થિતસ્તુ દ્વિજોત્તમઃ । હનૂમાનથ ચાપ્યસ્ય દત્તવાન્બલવત્કરમ્
પછી રામે પોતાનો હાથ આપ્યો અને શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ ઊભો થયો. પછી હનુમાને પણ પોતાનો મજબૂત હાથ આપ્યો.
ઇતરેણ ગૃહીત્વા તુ કરેણ દ્વિજપુંગવમ્ । આચકર્ષ કપીન્દ્રસ્તુ દ્વિજઃ સાક્રોશમુક્તવાન્
પછી વાનરરાજે બીજા હાથથી એ બ્રાહ્મણને પકડીને ખેંચ્યો, અને બ્રાહ્મણ જોરથી બૂમ પાડવા લાગ્યો.
દ્વિજ ઉવાચ- છિદ્યતે મે કરો વ્યક્તમુત્થાપય તતોઽન્યતઃ । લાંગૂલેન સપીઠં તમાવૃત્યાઽમસ્તકં બલાત્
બ્રાહ્મણે કહ્યું: 'મારો હાથ સ્પષ્ટપણે ફાટતો જાય છે; મને બીજું કશું પકડીને ઊભો કરો.' પછી હનુમાને પોતાની પૂંછ વડે, પીઠ સહિત, એના માથા સુધી જોરથી ઢાંકી દીધો.
અથાધાવત્તતઃ પૃથ્વીં દ્વિજસ્તુ ન ચચાલ હ । અથ વાનરવીરસ્તુ પદ્ભ્યાં ચ કૃન્તતાં મહીમ્
પછી તે બ્રાહ્મણ જમીન પર દોડ્યો, પણ હલ્યો નહીં. ત્યારે વાનરવીરે પગથી જમીન ફાડી નાખી.
પાદૌ વિન્યસ્ય સુદૃઢૌ દ્વિજમૂર્ધાનમાક્ષિપત્ । વિશીર્ણમભવદ્વેશ્મ દ્વિજાઃ સર્વે બહિસ્તથા
પગ મજબૂત રાખીને, તેણે બ્રાહ્મણનું માથું ઊંચક્યું; ઘર તૂટી પડ્યું અને બધા બ્રાહ્મણો પણ બહાર આવી ગયા.
સહ વૃદ્ધદ્વિજઃ સોઽથ હનૂમાન્બહિરભ્યગાત્ । પીઠે ચ સ્થાપયામાસ બ્રાહ્મણં સ્થવિરં કૃશમ્
પછી વૃદ્ધ બ્રાહ્મણ સાથે હનુમાન બહાર આવ્યો અને એ દુર્બળ વૃદ્ધ બ્રાહ્મણને બેઠાડ્યો.
દ્વિજાય જલમાદાય જામ્બવાન્મૃણ્મયે ઘટે । આહ સ્વચ્છં જલં વિપ્ર ત્વયાઽદેયં સભાજનમ્
જાંબવાને માટીના ઘડામાં બ્રાહ્મણ માટે પાણી લઈને કહ્યું: 'હે બ્રાહ્મણ, તને શુદ્ધ પાણી અને વાસણ બંને આપું છું.'
સીતા પ્રક્ષાલયેદઙ્ગં લક્ષ્મણો જલદો ભવેત્ । જામ્બવાનાહ તં રામં બ્રાહ્મણોક્તમશેષતઃ
સીતાએ એના અંગો ધોઈ દેવા જોઈએ અને લક્ષ્મણે પાણી આપવું જોઈએ. જાંબવાને રામને, બ્રાહ્મણ જે કહ્યું તે બધું કહી સંભળાવ્યું.
દ્વિજપ્રક્ષાલને રામો વ્યાદિદેશાનુજં પ્રિયામ્ । સૌમિત્રિર્જલમાદાય દ્વિજાઙ્ગક્ષાલને તથા
રામે બ્રાહ્મણોને ધોઈ, પોતાના પ્રિય ભાઈને, જે શિકારી દેશમાંથી આવ્યો હતો, એનું માર્ગદર્શન આપ્યું. એ જ રીતે સોમિત્રીએ બ્રાહ્મણોના શરીર ધોવા માટે પાણી લાવ્યું.
પ્રાક્ષાલયદશેષાઙ્ગં પ્રતિમામિવ ભૂભુજઃ । અથ રામોપદેશેન ચક્રતુસ્તૌ તથૈવ ચ
રાજાઓએ મૂર્તિને ધોતાં હોય એમ દરેક અંગ સારી રીતે ધોઈ લીધાં. પછી રામના કહેવા પ્રમાણે બંનેએ એ જ રીતે બધું કર્યું.