ત્યજાવિવેકતાં સર્પ નરકક્લેશદાયિનીમ્ । આવાં સંખાદ્ય ભવતો ભવિષ્યતિ સુખં કિયત્
'હે સાપ, અજ્ઞાન છોડો, જે નરકનું દુઃખ આપે છે; જો તમે અમને ખાશો તો તમને કેટલું સુખ મળશે?'
આવયોર્હૃદયે વિષ્ણુસ્તવાપિ હૃદયે હરિઃ । અતએવ ત્વયા સાર્દ્ધં શત્રુતા કા ભુજંગમ
'અમારા હૃદયમાં વિષ્ણુ છે અને તમારા હૃદયમાં પણ હરિ છે; તો પછી, હે સાપ, આપણાં વચ્ચે શી દુશ્મનાવટ?'
પ્રાણિહિંસા ન કર્તવ્યા કદાપિ ચ વિચક્ષણૈઃ । ક્રિયતેઽપિ ચ તદ્ધિંસાં વિદધાતિ સ્વયં વિધિઃ
'સમજદાર માણસોએ ક્યારેય જીવહિંસા કરવી નહીં; અને જો એ થાય પણ, તો એ કર્મ તો કિસ્મત જ કરાવે છે.'
આયુઃ પુત્રાશ્ચ દારાશ્ચ સંપદશ્ચ યશાંસિ ચ । હિંસાં દત્વા મનુષ્યાણાં હરેદ્દુષ્ટો વિધિઃ સ્વયમ્
'આયુષ્ય, સંતાન, પત્ની, સંપત્તિ અને યશ—જે માણસો હિંસા કરે છે, તેમનું બધું કિસ્મત પોતે જ છીનવી લે છે.'
કિં જપૈઃ કિં તપોભિર્વા કિં દાનૈઃ કિમુ ચાધ્વરૈઃ । હિંસેતિ વર્ણદ્વિતયં યસ્યાસ્તિ હૃદયે સદા
'જેના હૃદયમાં હંમેશા "હિંસા" એ બે અક્ષરો છે, તેને જપ, તપ, દાન કે યજ્ઞ—કશી ઉપયોગી નથી.'
યઃ પ્રાણિહિંસકો મર્ત્યઃ સ એવ હરિહિંસકઃ । સર્વપ્રાણિશરીરસ્થો ભગવાન્કમલાપતિઃ
'જે મનુષ્ય જીવહિંસા કરે છે, એ ખરેખર હરિની હિંસા કરે છે; કેમ કે લક્ષ્મીપતિ ભગવાન દરેક જીવમાં વસે છે.'
આત્માનં બહુધા સૃષ્ટ્વા ભગવાન્ભૂતભાવનઃ । સંસારકૌતુકાગારે ક્રીડેચ્છિશુરિવ સ્વયમ્
'ભૂતભવન ભગવાને પોતાને અનેક રૂપે પેદા કરીને, પોતાની ઈચ્છાથી સંસારના રમણિય મંચ પર બાળકની જેમ રમે છે.'
શરીરિણઃ શરીરં હિ નિલયઃ પરમાત્મનઃ । પરમાત્મા સ્વયં વિષ્ણુરતો હિંસાં વિવર્જયેત્
'દરેક જીવનું શરીર એ પરમાત્માનું નિવાસસ્થાન છે; અને પરમાત્મા તો સ્વયં વિષ્ણુ છે, એટલે હિંસા ટાળવી જોઈએ.'
પરપ્રાણવિનાશેન ચાત્મતુષ્ટિર્વિધીયતે
બીજા જીવને મારીને, પોતાને થોડું સંતોષ મળે છે.
ક્ષણં સ્યાદાત્મનસ્તુષ્ટિરન્યસ્ય પ્રાણસંક્ષયઃ । ચરિત્રમેતલ્લોકાનામત્યદ્ભુતમિવ ક્ષિતૌ
બીજાના પ્રાણ લઈએ ત્યારે થોડા ક્ષણ માટે પોતાને સંતોષ મળે, પણ પૃથ્વી પર આવા વર્તનને જોઈને આશ્ચર્ય થાય છે.
આત્મતૃપ્તિં પ્રકુર્વંતિ પરં હત્વાતિયત્નતઃ । ધીમાન્નાત્મપરિજ્ઞાનં કદાચિત્કુરુતે નહિ
અન્યને મારીને પોતાનું સંતોષ મેળવવા માટે લોકો ખૂબ જ પ્રયત્ન કરે છે; પણ સમજદાર માણસ ક્યારેય પોતાનું કે અન્યનું સાચું જ્ઞાન પ્રાપ્ત નથી કરતો.
અહં વિષ્ણુરસૌવિષ્ણુરિતિ ચેતસિ ભાવયેત્ । પરદુઃખેન યો દુઃખી સુખી યશ્ચ પરશ્રિયા
મનમાં વિચારવું જોઈએ: 'હું વિષ્ણુ છું, એ પણ વિષ્ણુ છે.' જે વ્યક્તિ અન્યના દુઃખથી દુઃખી થાય છે અને અન્યના સુખથી ખુશ થાય છે—
સંસારેઽસ્મિન્સ વિજ્ઞેયઃ સાક્ષાદેવ હરિઃ સ્વયમ્ । ધિગસ્તુ તત્સુખં નૄણાં મોહવંચિતચેતસામ્
આ સંસારમાં એ વ્યક્તિને સાચા હરિ તરીકે ઓળખવો જોઈએ; પણ જે લોકો અજ્ઞાનથી મોહિત છે, તેમના સુખ પર શરમ આવે.
પરહિંસાવિધાનેન સુખં યત્સ્યાદ્ભુજંગમ । સુખાનિ વાપિ દુઃખાનિ દીયંતે યાનિ જંતવે
અન્યને હાનિ પહોંચાડી મળેલું સુખ, ઓ સાપ, અથવા જીવોને આપવામાં આવતું સુખ કે દુઃખ—
અચિરેણૈવ તાનિ સ્મ લભંતે ભુવિ માનવાઃ । તસ્માદ્ધિંસાં પરિત્યજ્ય ભુજંગમ સુખી ભવ
માણસો આ બધું ધરતી પર ખૂબ જલદી મેળવે છે; તેથી, હિંસા છોડીને, ઓ સાપ, સુખી બની જા.
ત્વયિ પ્રસન્ને ગચ્છાવઃ પારં દુઃખમહોદધેઃ । સર્પ ઉવાચ- યદા સ્યાત્પરહિંસાયાં નૂનં મે નાતિપાતકમ્
તમે પ્રસન્ન રહો તો અમે દુઃખના મહાસાગર પાર કરી શકીશું; સાપ બોલ્યો: જો અન્યને હાનિ પહોંચાડવી મારા માટે મોટું પાપ ન હોય—
તદા કથમહો સૃષ્ટૈ વેધસા ભક્ષ્યભક્ષકૌ । પરહિંસા ન કર્તવ્યા સત્યમેતત્ત્વયોદિતમ્
તો પછી, સર્જનહારએ ખાવા અને ખવડાવા માટે જીવ કેમ બનાવ્યા? અન્યને હાનિ પહોંચાડવી જોઈએ નહીં, તમે જે કહ્યું તે સાચું છે.
કિંતુ સર્વેષુ ભક્ષ્યેષુ હિંસા સંભાવ્યતે નહિ । નારાયણો વિશ્વરૂપઃ સત્યમેતન્ન સંશયઃ
પણ બધા ખાવા જેવી વસ્તુઓમાં હિંસા હોતી નથી; નારાયણ સર્વરૂપ છે, આ સાચું છે, તેમાં કોઈ શંકા નથી.
ભક્ષ્યભક્ષકસંયુક્તં સ્વયમેવ સસર્જ હ । સૃજતિ સ્વયમાત્માનમાત્માનં રક્ષતિ સ્વયમ્
એ જ સ્વયં ખાવા અને ખવડાવા વાળા જીવને સાથે બનાવી દીધા; એ પોતે પોતાને સર્જે છે અને પોતે જ રક્ષે છે.
આત્માનં સ્વયમેવાત્તિ સૃષ્ટિરેવંવિધા હરેઃ । શક્તોઽહં કિં યુવાં હંતું કાલરૂપી સ્વયં વિધિઃ
એ પોતે પોતાને ભક્ષે છે; હરિની સર્જના આવી જ છે. હું શક્તિશાળી છું—પણ તમને મારવા માટે હું શું કરી શકું? કાળ સ્વરૂપે વિધિ પોતે છે.
સંપ્રતિ પ્રેષયામાસ કાર્યેસ્મિન્માં સ્વયં હરિઃ । યુવાં સસર્જ યો દેવો યશ્ચ રક્ષતિ વાં સદા
હવે હરિએ જ મને આ કાર્ય માટે મોકલ્યો છે; જે દેવએ તમને બંનેને બનાવ્યા છે એ જ હંમેશા તમારી રક્ષા કરે છે.
કાલરૂપી સ એવાદ્ય હંતિ હેતું વિધાય મામ્ । વ્યાસ ઉવાચ-। તતસ્તેન ભુજંગેન ભક્ષિતૌ તૌ ચ દંપતી
એ જ કાળ સ્વરૂપે હવે મને કારણ બનાવીને માર્યા છે; વ્યાસ બોલ્યા: પછી એ સાપે એ બંને પતિ-પત્નીને ભક્ષી લીધા.
ગઙ્ગા ગંગેતિ જલ્પંતૌ મહત્યા ક્ષુધયા પથિ । જાહ્નવીતીરયાત્રાયાં પાદેપાદે જનાવિમૌ
‘ગંગા! ગંગા!’ બોલતા, એ બંને લોકો મહા ભૂખથી પીડાયાં, માર્ગમાં ભટકતા; જાહ્નવીના કિનારે યાત્રા કરતા—
અશ્વમેધાખ્ય યજ્ઞાનાં પ્રાપ્તવંતૌ મહાફલમ્ । તસ્માદેનૌ મહાત્માનૌ બહ્વશ્વમેધધારિણૌ
એ બંનેએ અશ્વમેધ નામના યજ્ઞનું મહાન ફળ પ્રાપ્ત કર્યું; તેથી, એ બે મહાત્માઓએ ઘણાં અશ્વમેધ યજ્ઞો કર્યા.
એતયોઃ સદૃશો નાસ્તિ શતક્રતુરહં યતઃ । નિજાધિકારેણૈવાન્યમવલંબ્ય પુરંદરઃ
એ બંનેને સમાન કોઈ નથી, કેમ કે હું ઈન્દ્ર છું; ઈન્દ્રે પોતાનાં અધિકારથી બીજા પર આધાર રાખ્યો.
અર્ઘ્યહસ્તઃ પાદચારી વૃતો દેવૈઃ સમાયયૌ । અથ રમ્ભોર્વશી ચૈવ સુંદર્યોઽન્યાશ્ચ હર્ષિતાઃ
અર્ઘ્ય આપતા હાથ, પગે ચાલતા, દેવો સાથે ઘેરાયેલા, એ આવ્યા; પછી રંભા, ઉર્વશી અને બીજી સુંદર, ખુશ મહિલાઓ—
અન્યોન્યં કથયામાસુર્નિજયૌવનગર્વિતાઃ । અયં પુણ્યાત્મનાં શ્રેષ્ઠો રસજ્ઞોઽત્યંતસુન્દરઃ
એ પોતાનું યુવાનપણું ગૌરવથી એકબીજાને વાત કરવા લાગ્યાં; ‘આ વ્યક્તિ પુણ્યવંતોમાં શ્રેષ્ઠ છે, આનંદ જાણે છે, ખૂબ જ સુંદર છે.’
આયાતોઽમું કરિષ્યામિ સ્વવશં સેવિતૈઃ સ્વકૈઃ । કાચિત્કાંચિદ્વદત્યેતજ્જાનામિ સકલાં કલામ્
‘એ આવી ગયો છે; હું મારા કૌશલ્ય અને સેવકો વડે એને પોતાનો બનાવી લઉં.’ એક બીજાને કહે છે: ‘હું બધાં કળા સારી રીતે જાણું છું.’
અતએવ ભવિષ્યામિ કાંતાહમસ્ય ભૂપતેઃ । કાચિત્કાંચિદિતિ બ્રૂયાત્તે શક્રોપિ વશો મમ
આથી હું આ રાજાના પ્રિય બનીશ; એ કહે કે 'આ કે એ', તો પણ ઇન્દ્ર પણ મારા વશમાં છે.
કિમત્ર ચિત્રં વશગો ભૂપાલોઽયં ભવિષ્યતિ
આમાં શું આશ્ચર્ય છે કે રાજા મારા વશમાં થશે?