પિતૄણાં ચ તતો દદ્યાદ્દદ્યાદતિથયે તતઃ । દેવતાભ્ય ઇતિ મુખાનુચ્ચાર્યાઽપોશનં દદેત્
પછી પિતૃઓને આપે અને પછી અતિથિને આપે. 'દેવતાઓને' એમ બોલી, મુખ ધોવા માટે પાણી આપે.
ત્રિર્જપિત્વા તુ ગાયત્રીમુપવીતી પુરોમુખઃ । પ્રાચીનાવીતવાન્બ્રૂયાન્મધુત્રયમતઃ પરમ્
પછી, યજ્ઞોપવીત જમણા ખભા ઉપર પહેરી પૂર્વ દિશા તરફ મોઢું રાખી, ત્રણ વખત ગાયત્રી મંત્ર બોલે. પછી યજ્ઞોપવીત ડાબા ખભા ઉપર પહેરી, મધુના ત્રણ મંત્રો બોલે.
ભુઞ્જધ્વમિતિ તાનુક્ત્વા ભુઞ્જાનેષુ દ્વિજાતિષુ । રક્ષોઘ્નમન્ત્રપઠનં ભક્ષ્યભોજ્યાદિ દાપયન્
તેમને 'ખાવો' એમ કહીને, જ્યારે દ્વિજાતિઓ ખાવા લાગ્યા, ત્યારે રક્ષાકારી મંત્રો બોલાવ્યા અને તેમને ખાવાનું, પીવાનું વગેરે બધું પૂરું પાડ્યું.
એતસ્મિન્નન્તરે વિપ્રો યોઽતિથિસ્તદિદં તથા । કૃતવાન્મહદાશ્ચર્યં તદ્વદામિ સમાસતઃ
આ દરમિયાન, હે રામ, એક બ્રાહ્મણ અતિથિ આવ્યો અને એક મોટું આશ્ચર્યજનક કામ કર્યું, જે હું હવે ટૂંકમાં કહું છું.
પાત્રસ્થિતમશેષં ચ ગ્રાસેનૈકેન ચાગ્રસત્ । પ્રાણાહુતીનાં પર્યાપ્તં દીયતામિતિ ચાબ્રવીત્
એ બ્રાહ્મણે વાસણમાં જે બધું હતું એ એક જ ગ્રાસમાં ખાઈ લીધું અને કહ્યું, 'મારા પ્રાણહવન માટે પૂરતું ભોજન આપો'.
એતાવદ્દાતુમશક્તઃ કથં શ્રાદ્ધક્રિયોદ્યતઃ । મમૈકસ્ય પ્રદાને ત્વમશક્તો રામ કિં વૃથા
તુ એટલું પણ આપી શકતો નથી, તો શ્રાદ્ધકર્મ કરવા તૈયાર કેમ થયો? એકલા મને પણ આપી શકતો નથી, તો પછી વ્યર્થ પ્રયત્ન શા માટે?
બહૂનાં ભોજનં દાતુમુદ્યુક્તો રામ કિં વૃથા । સહસા કૃતકર્માણિ ન સમાપ્તિં પ્રયાન્તિ ચ
ઘણાંને ભોજન આપવાનો પ્રયાસ વ્યર્થ છે, હે રામ, જો તું આપી શકતો નથી. જે કામ ઉતાવળમાં થાય છે, તે કદી પૂરુ થતું નથી.
ત્વયા કૃતમશેષાણાં નાલં પ્રાણાહુતિર્મમ । કથં મે દીયતે ભુક્તિઃ કથમેષાં તથા વદ
તમે જે આપ્યું એ મારા બધા પ્રાણહવન માટે પૂરતું નથી; તો પછી મારું ભોજન કેમ મળશે? અને બીજાઓનું કેવી રીતે મળશે? એ કહો.
રામસ્તમબ્રવીદ્વીરો ભુંક્ષ્વ ત્વં હિ યથાસુખમ્ । ઇત્યુદીર્ય નિરીક્ષ્યાસ્ય કર્મ તત્પરમાદ્ભુતમ્
રામે, તે વીરપુરૂષે, તેને કહ્યું: 'તમે આનંદથી ખાવો.' એમ કહીને તેના કામો જોઈને તે ખૂબ જ આશ્ચર્યચકિત થયો.
અથ શંભું સમાહૂય પ્રાહ ત્વં પરિવેષય । ત્વં પિતા પાર્વતી માતા શિવા દેવીતિ મે મતિઃ
પછી શંભુને બોલાવીને તેણે કહ્યું: 'તમે જ ભોજન પરોસો. તમે મારા પિતા છો, પાર્વતી મારી માતા છે અને શિવાદેવી પ્રત્યે મારી શ્રદ્ધા છે.'
અન્નપૂર્ણેશ્વરી દેવી ભવાન્યેવેતિ મે મતિઃ । સા શાંભવી વચઃ પ્રાહ તત્પર્યાપ્તં દદામ્યહમ્
'તમે તો અન્નપૂર્ણેશ્વરી દેવીએ છો—મારી માન્યતા એવી છે.' શાંભવીએ કહ્યું: 'હું પૂરતું ભોજન આપીશ.'
અથોમા કાંસ્યમાદાય ભિસ્સાપૂર્ણમલંકૃતમ્ । સ્વર્ણદર્વ્યા સમાદાય પાયસં ગન્ધકાન્તિમત્
પછી ઉમાએ કાંસ્યનું વાસણ લીધું, જે ભાતથી ભરેલું અને સુંદર રીતે શોભિત હતું, અને સોનાની કડછીએ સુગંધિત, તેજસ્વી પાયસ પરોસ્યું.
અસ્યાક્ષયમિદં ભૂયાદિતિ પ્રાદાત્તુ પાયસમ્ । દ્વિજસ્ય દક્ષિણે હસ્તે સાઽદદાત્સત્કૃતં મુદા
'આ અક્ષય રહે' એમ કહીને, તેણે એ પાયસ બ્રાહ્મણના જમણા હાથમાં આદરપૂર્વક અને આનંદથી આપ્યું.
સશિરઃ કમ્પમાનસ્તુ ઊર્ધ્વદૃષ્ટિરથાભવત્ । પ્રસારિતકરશ્ચાઽસીદ્ગૃહીત્વા પાયસં કરે
એ બ્રાહ્મણ કંપતો અને ઉપર જોઈ રહ્યો હતો, તેણે હાથ આગળ કર્યો અને પાયસ હાથમાં લીધો.
દીયતાં પાયસં સ્વાદુ સુષ્ઠુ પક્વમિદં તુ કિમ્ । શંભુપત્ની બભાષે તં કરે ભુંક્ષ્વ તતો દદે
'આ મીઠું અને સારી રીતે રાંધેલું પાયસ આપો—આ શું છે?' શંભુની પત્નીએ કહ્યું. 'હાથમાં જે છે એ ખાવ, પછી હું વધુ આપું.'
અભક્ષયત્તતો વિપ્રઃ પુનઃ કરતલે સ્થિતમ્ । તદક્ષયમથ જ્ઞાત્વા પ્રાસારયદથેતરમ્
પછી બ્રાહ્મણે ખાધું, અને ફરીથી એના હાથમાં પાયસ દેખાયું. એ અક્ષય છે એ સમજીને, તેણે બીજો હાથ પણ આગળ કર્યો.
તસ્મિન્કરતલે દેવી પાયસં દત્તવત્યુત । અન્યેષામપિ વિપ્રાણાં પક્વાક્ષય્યમદાત્સતી
એ હાથમાં પણ દેવી પાયસ આપી; અને બીજાં બ્રાહ્મણોને પણ એ સતીએ અક્ષય અને પકાવેલું ભોજન આપ્યું.
અથ પાણિદ્વયગતં વિજ્ઞાયાક્ષય્યપાયસમ્ । દૃષ્ટ્વા કરાન્તરમથો પ્રાસારયત સ દ્વિજઃ
પછી બંને હાથમાં અક્ષય પાયસ છે એ જાણી, એ બ્રાહ્મણે વારંવાર હાથ આગળ કર્યા.
ઉવાચાન્નં પ્રદાતવ્યં સસૂપઘૃતમુત્તમમ્ । શિવાદેવી તથા પ્રાદાદક્ષય્યં શંભુવલ્લભા
એ બ્રાહ્મણે કહ્યું: 'ભોજન આપો, સાથે શ્રેષ્ઠ સૂપ અને ઘી પણ હોવું જોઈએ.' ત્યારે શિવાદેવી, શંભુપ્રિયાએ, અક્ષય ભોજન આપ્યું.
યદ્યત્પ્રાદાત્તદા સાધ્વી સર્વમેવ તદક્ષયમ્ । કરાન્તરમથોસૃષ્ટં પરિપૂર્ણં પુનઃપુનઃ
જે કંઈ એ સતીએ આપ્યું, એ બધું અક્ષય હતું; હાથમાં જે મૂક્યું એ ફરીથી ફરીથી ભરાઈ જતું.
એવં કરસહસ્રં તુ કૃત્વા સ વિરરામ હ । ઉવાચ વચનં વિપ્રો દેહિ ગણ્ડૂષવારિ મે । તર્પિતોઽસ્મિ ત્વયા ભદ્રે ન રામેણ ન સીતયા
આ રીતે હજારો વખત હાથ જોડ્યા પછી, તે બ્રાહ્મણ શાંત થયો અને બોલ્યો: 'હે સુવાસિની, મને મોઢું ધોવા માટે પાણી આપો. હું તારા દ્વારા તૃપ્ત થયો છું—ન રામથી, ન સીતાથી.'
શંભુરુવાચ- રામેણ સીતયા દત્તં મયા દત્તં હિ યત્ર ચ । ઇતઃ પરં હિ કિં દેયં પૂર્ણં વા ત્વં વદસ્વ મે
શંભુએ કહ્યું: 'રામ અને સીતાએ જે આપ્યું, અને મેં જે આપ્યું, તે બધું આપી દીધું છે. હવે બીજું શું આપવું બાકી છે? જો કશું અધૂરું હોય તો મને કહો.'
દ્વિજ ઉવાચ- તૃપ્તોઽસ્મિ ન ચ મે દેયમધિકં ચ કરસ્થિતમ્ । વિદ્વન્નતઃ કરગતં ન પપાત કથંચન
બ્રાહ્મણે કહ્યું: 'હું તૃપ્ત છું, અને મારા હાથમાં જે છે તે સિવાય બીજું કશું આપવાનું બાકી નથી. જ્ઞાની, મારા હાથમાં જે છે તે ક્યારેય પડી ગયું નથી.'
નિષણ્ણો હિ ચિરં દધ્યૌ કથં મે કેવલઃ કરઃ । ભુક્ત્યૈ કૃતમિદં સર્વં નાન્યસ્મૈ કર્મણે મમ
તે લાંબા સમય સુધી બેઠો રહ્યો અને વિચારી રહ્યો: 'મારો હાથ જ કેમ બાકી રહ્યો? આ બધું તો ખાવા માટે જ કર્યું હતું, બીજું કોઈ કામ માટે નહોતું.'
તસ્માદન્યકૃતેરેતત્સર્વં રિક્તં ભવિષ્યતિ । ઇતિ નિશ્ચિત્ય મનસા લિપ્તાઙ્ગોઽતિથિરાભવત્
એથી, બીજાં કોઈ કામ માટે આ બધું ખાલી થઈ જશે. આમ મનમાં નક્કી કરીને, એ મહેમાન આખો ખોરાકથી લપેટાઈ ગયો.
પશ્યત્સુ સર્વદેવેષુ તદદ્ભુતમિવાભવત્ । તૃપ્તાનથ દ્વિજાઞ્જ્ઞાત્વા રાઘવઃ પરમાર્થવિત્
બધા દેવતાઓએ જોયું ત્યારે એ અદ્ભુત લાગ્યું. બ્રાહ્મણો તૃપ્ત થયા છે એ જાણીને, પરમ તત્વને જાણનારા રાઘવએ—
દર્વીકરોઽથ તૃપ્તાઃ સ્થ ઇતિ પૃષ્ટ્વા યથાવિધિ । તૃપ્તાઃ સ્મ ઇતિ વિપ્રેન્દ્રા વિકીર્યાન્નં સમન્ત્રકમ્
પછી, દાવડી હાથમાં લઈને, તેણે રીત પ્રમાણે પૂછ્યું: 'તમે તૃપ્ત છો?' તો શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોએ જવાબ આપ્યો: 'અમે તૃપ્ત છીએ,' અને મંત્રોચ્ચાર સાથે ભોજન વિખેરી દીધું.
પાત્રસ્ય યામ્યાભિમુખઃ સંનિધૌ પિણ્ડમર્પયેત્ । ગણ્ડૂષમપિ વિપ્રાણાં તત્રૈવ પરિકલ્પયેત્
પાત્રના દક્ષિણ તરફ મોઢું કરીને પિંડ અર્પણ કરવું જોઈએ, અને ત્યાં જ બ્રાહ્મણો માટે મોઢું ધોવાનું પાણી પણ ગોઠવવું જોઈએ.
ઉચ્છિષ્ટપર્ણપાત્રેષુ તે ગણ્ડૂષમકુર્વત । ગૃહાન્તરે ચ તે વિપ્રા વિવિશુસ્ત્વતિથિં વિના 5.117.
બ્રાહ્મણોએ ઉચ્છિષ્ટ પાનના પાત્રમાં જ મોઢું ધોયું, અને પછી એ બધા મહેમાન વિના બીજા ઘરમાં ગયા.
આહાતિથિર્બહિઃ કાર્યં મયાઽચમનં વિટ્પતે । ઉત્થાતું નૈવ શક્નોમિ કરં મે દેહિ રાઘવ
મહેમાને કહ્યું: 'હે જગતપતિ, આચમન બહાર જ કરવું જોઈએ. હું ઊભો થઈ શકતો નથી; રાઘવ, મને તારો હાથ આપ.'