શંભું ભૃગું કૌશિકં ચ માતૃસ્થાને ન્યમંત્રયત્ । ગોમયેન તતઃ કૃત્વા મંડલં પૂજ્ય ચાર્હતઃ
પછી માતૃસ્થાને શંભુ, ભૃગુ અને કૌશિકને બોલાવ્યા; ગાયના છાણથી મંડળ બનાવીને યોગ્ય રીતે તેમની પૂજા કરી.
પાદપ્રક્ષાલનં ચક્રે સીતાદત્તોદકેન ચ । આચામયિત્વા તાન્વિપ્રાન્ગૃહં ગંતુમથોદ્યતઃ
સીતાજી દ્વારા આપેલા પાણીથી તેમના પગ ધોઈ, બ્રાહ્મણોને આચમન કરાવ્યું અને પછી ઘર જવા તૈયાર થયા.
અભ્યાગતઃ સમાયાતઃ સ્થવિરો વિકૃતાકૃતિઃ । કૃશઃ સંપ્રચલદ્ગાત્રો વેપિતાંઘ્રિશિરાસ્તથા
એ સમયે એક વૃદ્ધ, વિકૃત આકારવાળો, દુર્બળ, કાંપતા અંગો અને ધ્રૂજતા પગ-માથાવાળો માણસ આવ્યો.
લંબમાનત્વગુત્કર્ષચ્છ્વાસકાસાદિપીડિતઃ । દૂષિકાક્લિન્નગંડશ્ચ લાલાસંપૃક્તકૂર્ચકઃ
તેને વાંકડા શરીર, વધારે શ્વાસ, ઉધરસ અને અન્ય રોગોથી પીડા હતી; તેના ગાલો શ્લેષ્માથી ભીંજાયેલા અને મોઢું લાળથી ભીનું હતું.
ઉવાચ રામં રાજાનમહમેકો દ્વિજઃ સ્થિતઃ । મમાપિ ભોજનં દેયં સ્થવિરસ્ય કૃશસ્ય ચ
એ વૃદ્ધ બ્રાહ્મણે રામચંદ્રજીને કહ્યું: 'હું એકલો બ્રાહ્મણ અહીં ઊભો છું; મને પણ, જે વૃદ્ધ અને દુર્બળ છું, ભોજન આપો.'
રામોઽપિ તદ્વચઃ શ્રુત્વા લક્ષ્મણં વાક્યમબ્રવીત્ । પાદૌ પ્રક્ષાલયાસ્ય ત્વમહમભ્યર્ચયે દ્વિજમ્
રામચંદ્રજી એ આ વાત સાંભળી લક્ષ્મણને કહ્યું: 'તુ તેના પગ ધોઈ દે, અને હું બ્રાહ્મણની પૂજા કરું.'
અભ્યાગતોઽપિ વચનમાહ રામમથાકુલમ્ । ત્વયા પ્રક્ષાલિતે પાદે મમ ભોજનમિષ્યતે
આ નવા આવેલા બ્રાહ્મણે ચિંતિત થઈને રામચંદ્રજીને કહ્યું: 'જો તમે મારા પગ ધોવો તો જ મને ભોજન ઇચ્છનીય થશે.'
મત્તોઽધિકા દ્વિજાઃ કિં તે યેન મામવમન્યસે । શ્રાદ્ધધર્મં ન જાનીષે મહર્ષિગણસેવિતમ્
'બીજા બ્રાહ્મણો મારો કરતાં વધારે છે એવું શું છે, કે તમે મને અવગણો છો? મહર્ષિઓ દ્વારા માન્ય શ્રાદ્ધધર્મ તમને ખબર નથી.'
મમાવમાનતઃ સર્વવિપ્રાણામવમાનનમ્ । શ્રાદ્ધં વિહન્યતે ચાપિ નરકં ચ ગમિષ્યસિ
'મારી અવમાનનાથી બધા બ્રાહ્મણોની અવમાનના થાય છે; શ્રાદ્ધ વિઘટિત થાય છે અને તમે નરકમાં જશો.'
અથ રામઃ સ્વયં વિપ્રપાદૌ પ્રાક્ષાલયત્તદા । આચામયિત્વા તં વિપ્રં ગૃહં પ્રાવેશયત્તતઃ
પછી રામચંદ્રજી એ પોતે બ્રાહ્મણના પગ ધોઈ, તેને આચમન કરાવ્યું અને પછી ઘરમાં લઈ ગયા.
આચાન્તશ્ચ સ્વયં રામો વિષ્ટરં દત્તવાનથ । આસીનેષુ ચ વિપ્રેષુ પ્રાણવાયું નિરુધ્ય ચ
પછી રામચંદ્રજી એ પોતે શુદ્ધ થઈને આસન આપ્યું; બધા બ્રાહ્મણો બેઠા પછી તેમણે શ્વાસ રોક્યો.
સ્વકર્મકરણાનુજ્ઞાં લબ્ધ્વાઽથ સતિલં જલમ્ । અપહતેતિ મન્ત્રેણ દ્વારદેશે વિચિક્ષિપેત્
પછી પોતાના કર્મ માટે અનુમતિ મેળવી, તિલવાળું પાણી 'દૂરી જાવ' મંત્ર બોલી દરવાજા પાસે છાંટ્યું.
ઉદીરતામિતિ તથા પિતૃપાત્રસ્થલે ક્ષિપેત્ । ગાયત્ર્યા ચાક્ષતજલં દેવપાત્રસ્થલે ક્ષિપેત્ । પાકજાતં તથાઽભ્યુક્ષ્યમ ન્ત્રમેતદુદીરયેત્
'ઉચ્ચારો' મંત્ર બોલી પિતૃપાત્રમાં પાણી છાંટ્યું; ગાયત્રી મંત્રથી દેવપાત્રમાં અક્ષત પાણી છાંટ્યું; પછી પાક પર પાણી છાંટી આ મંત્ર બોલ્યો.
શ્રાદ્ધભૂમિં ગયાં ધ્યાત્વા ધ્યાત્વા દેવં જનાર્દનમ્ । વસ્વાદીંશ્ચ પિતૄન્ધ્યાત્વા તતઃ શ્રાદ્ધં પ્રવર્તયેત્
ગયા શ્રાદ્ધભૂમિ, ભગવાન જનાર્દન અને વસુ વગેરે પિતૃઓનું ધ્યાન કરીને પછી શ્રાદ્ધ વિધિ શરૂ કરી.
વિશ્વેદેવાર્ચનં કુર્યાદ્યવૈર્વા તણ્ડુલૈરથ । મૂલાગ્રયોજિતૌ દર્ભૌ ગૃહીત્વા સાક્ષતાવથ
પછી જૌ અથવા ચોખાથી વિશ્વદેવોની પૂજા કરી; મૂળ અને ટોચે જોડાયેલા બે દર્ભા લઈ તેમને પ્રગટ કર્યા.
ભૂસ્પૃષ્ટદક્ષજાનુસ્તુ દ્વિજહસ્તે જલાર્પણમ્ । પુરૂરવાર્દ્રવાણાં વૈ દેવાનામિદમાસનમ્
પછી જમીનને સ્પર્શતા જમણા હાથથી બ્રાહ્મણના હાથમાં પાણી આપવું; આ પુરુરવા અને દ્રવણ દેવતાઓનું આસન છે.
ઇતિ દત્ત્વાઽસનં તેષાં શ્રાદ્ધદઃ પ્રાર્થયેત્ક્ષણમ્
પછી શ્રાદ્ધ કરનાર વ્યક્તિએ તેમને બેઠકો આપી, થોડું રાહ જોવાં વિનંતી કરવી.
અર્ઘં કૃત્વા તતઃ પશ્ચાદુત્તરાગ્રકુશેષ્વથ । ન્યુબ્જં પાત્રં તતઃ કૃત્વા કુશગ્રન્થિમથોપરિ
પછી અર્ઘ્ય તૈયાર કરી, કુશના ઉત્તર ભાગે વાસણ ઉંધું મૂકે અને ઉપર કુશની ગાંઠ બાંધે.
ઉત્તાનં તુ તતઃ કૃત્વા જલૈરભ્યુક્ષ્યરૌક્મકૈઃ । પવિત્રાન્તર્હિતે પાત્રે શં નો દેવ્યા જલં ક્ષિપેત્
પછી વાસણને સીધું રાખી, સોનાથી પાણી છાંટે અને પવિત્રા ધરાવતું વાસણ લઈ 'શં નો દેવ્યા' કહી દેવી માટે પાણી ચઢાવે.
વૈશ્વદેવ્યાઽખિલં કર્મ યાવત્તદ્વિધિચોદિતમ્ । યવોઽસિ ધાન્યરાજો વા ઇતિ પાત્રે ક્ષિપેદ્યવાન્
વિશ્વદેવ માટે જે વિધિ કહેવામાં આવી છે, તે બધું કરે; પછી વાસણમાં 'યવ', 'અન્ન', અથવા ધાન્યરાજા કહીને મૂકે.
મધુમિશ્રાંસ્તુ કરકાન્ગન્ધપુષ્પૈસ્તતો દદેત્ । દ્વિજ તેઽસ્ત્વર્ઘ ઇત્યુક્ત્વા ત્વસ્ત્વર્ઘોત્તરતસ્તતઃ
પછી મધમિશ્રિત કરક વાસણ અને સુગંધિત ફૂલો આપે; 'દ્વિજ, તમારું અર્ઘ્ય લો' એમ કહી, પછી આગળની વિધિ કરે.
આવાહયિષ્યે તાન્દેવાનિતિ પૃષ્ટ્વા તદુત્તરમ્ । વિશ્વેદેવાસ ઇત્યુક્ત્વા વિપ્રમૂર્ધ્નિ કુશાન્ક્ષિપેત્
'હું એ દેવતાઓને આવાહન કરું છું' એમ પુછી, ઉત્તર મળ્યા પછી 'વિશ્વદેવો' કહી, બ્રાહ્મણના માથા પર કુશ મૂકે.
વિશ્વેદેવાઃ શૃણુતેમમાગચ્છન્ત્વિતિ સંજપેત્ । સમાગતો નિષણ્ણોઽથ સદર્ભં પાત્રમાહરેત્
'વિશ્વદેવો, આ સાંભળો, આવો' એમ જપ કરે; તેઓ આવી બેઠા પછી, દર્બા ધરાવતું વાસણ લાવે.
દક્ષિણે ચરણે ક્ષિપ્ત્વા મુખ્યપાત્રોદકં તતઃ । વિપ્રસ્ય દક્ષિણે હસ્તે પ્રાગગ્રેઽથ પવિત્રકે
મુખ્ય પાત્રનું પાણી દક્ષિણ પગ પાસે મૂકે; પછી બ્રાહ્મણના દક્ષિણ હાથમાં અને પવિત્રાના પૂર્વ ભાગે મૂકે.
યા દિવ્યા ઇતિ મંત્રેણ નિક્ષિપેત્પાત્રવારિતત્ । ઇદં ભો અર્ઘમિત્યુક્ત્વા હ્યસ્ત્વર્ઘોત્તરતસ્તતઃ
'યા દિવ્યા' મંત્રથી ઢાંકેલા પાત્રમાં મૂકે; 'આ રહ્યુ તમારું અર્ઘ્ય' કહી, પછીની વિધિ કરે.
પાત્રે ધૃત્વાઽર્ઘતોયં ચ તત્પાત્રં સ્થાપયેત્ક્વચિત્ । અથ દત્ત્વા કરે તોયં યવૈરેતાનથાર્ચયેત્
અર્ઘ્યનું પાણી પાત્રમાં રાખી, તે પાત્ર ક્યાંક મૂકે; પછી હાથમાં પાણી આપી, યવથી તેમની પૂજા કરે.
અર્ચત પ્રાર્ચત ઇતિ પૃષ્ટ્વા ચોત્તરતસ્તતઃ । પાદાદિમૂર્ધપર્યન્તમભ્યર્ચ્ય જલદસ્તતઃ
‘પૂજા કરી? પૂજા કરી?’ એમ પુછી, ઉત્તર મળ્યા પછી, પગથી માથા સુધી પૂજા કરે અને પછી પાણી આપે.
ગન્ધદ્વારેતિ મન્ત્રેણ તથેત્યુક્ત્વોત્તરસ્તતઃ । પિતૄણામર્ચનં કુર્યાદેવમેવાપસવ્યકમ્
'ગંધદ્વારે' મંત્રથી અને 'તથાસ્તુ' કહી આગળ વધે; પછી પિતૃઓની પૂજા પણ એ જ રીતે, પણ પવિત્રા ડાબી બાજુ રાખી કરે.
ઉપવીતં દ્વિજં કૃત્વા કુશાન્ભગ્નાંસ્તિલાન્વિતાન્ । વામજાનું ભૂમિગતં કૃત્વા દદ્યાત્તદાસનમ્ 5.117.
બ્રાહ્મણને ઉપવીત પહેરાવી, તૂટેલા કુશ અને તિલ સાથે, ડાબું ઘૂંટણ જમીન પર રાખી, તેને બેઠકો આપે.
દક્ષિણાભિમુખો ભૂત્વા ક્ષણપ્રશ્નમથો વદેત્ । દક્ષિણાગ્રેષુ દર્ભેષુ ન્યુબ્જં પાત્રત્રયં ન્યસેત્
દક્ષિણ તરફ મોઢું કરી, ક્ષણ માટે પ્રશ્ન કરે; પછી દર્બાના દક્ષિણ ભાગે ત્રણ પાત્ર ઉંધાં મૂકે.