અથ કુમ્ભકર્ણો મહાગદામાદાય સર્વં નિષ્પાદ્ય વાનરાનનેકશો ભક્ષયિત્વા રામોત્તમાઙ્ગં ગદયાઽહન્
પછી કુંભકર્ણે મોટી ગદા લઇને બધું સાધ્યું, અનેક વાનરોને ભક્ષી લીધા અને રામના માથા પર ગદાથી પ્રહાર કર્યો.
અથ રામો નિશિતબાણશતેન તમહન્મમાર કુમ્ભકર્ણઃ
પછી રામે શતાબ્દ બાણોથી કુંભકર્ણને વધી નાખ્યો.
અથ વિભીષણેન રાવણાદેઃ શ્રાદ્ધાદિકં કારયિત્વા શિવાલયં તન્નામ્ના કારયિત્વા તમેવ લઙ્કારાજ્યે વિભીષણમભિષિચ્ય સીતામગ્નિપ્રવેશશુદ્ધામુમામહેશ્વરાભ્યાં નમયિત્વા પુરહરેણ દત્તાખિલામૃતબલાયુષ્યઃ સુપુષ્પકમારુહ્ય જલધિમુત્તીર્ય પારાવારતટે સેનાં સમવસ્થાપ્ય શિવપ્રતિષ્ઠાં તત્ર કૃત્વા મુનિભિર્દેવૈરભ્યર્ચિતોઽયોધ્યામગમત્
પછી વિભીષણે રાવણ અને અન્ય રાક્ષસો માટે શ્રાદ્ધાદિ વિધિઓ કરાવી, તેમના નામે શિવમંદિર બાંધ્યું અને વિભીષણને લંકાના રાજસિંહાસન પર બેસાડ્યો. સીતાજી અગ્નિપ્રવેશથી શુદ્ધ થઇ, ઉમા અને મહેશ્વરે તેમની પૂજા કરી. પુરહરે રામને અમૃત સમાન બળ અને આયુષ્ય આપ્યું. રામે પુષ્પક વિમાનમાં બેસી, સમુદ્ર પાર કર્યો, સેના કિનારે ઉતારી, ત્યાં શિવમૂર્તિ સ્થાપી, મુનિઓ અને દેવતાઓએ પૂજા કરી અને અયોધ્યા તરફ પ્રસ્થાન કર્યું.
અથ ભરતાદિસમુપેતો નાગરૈર્વસિષ્ઠેન મુનિભિશ્ચાભ્યર્ચિતઃસ્વગૃહમગમત્
પછી ભરત અને અન્ય સૌ સાથે, નાગરિકો તથા વસિષ્ઠમુનિadi દ્વારા સન્માન પામીને રામ પોતાના ગૃહમાં પ્રવેશ્યા.
આત્મનાઽગતાનિન્દ્રા દિદેવાનાસનાદિનાઽભ્યર્ચ્ય વાનરાન્સંપૂજ્ય મુક્તજટોઽભિષિક્તો રાજ્યે રાવણવધહર્ષિતા દેવા રામમૂચુઃ
પછી રામે ઇન્દ્ર અને દેવતાઓનું આસન વગેરેથી સન્માન કર્યું, વાનરોનું પણ સન્માન કર્યું અને જટાઓ મુક્ત કરી, રાજતિલક પામ્યા. રાવણવધથી આનંદિત દેવતાઓએ રામને કહ્યું.
ત્વયાઽત્મરાજ્યે સ્થાપિતા વયં નઃ સર્વદા પરિપાલય ત્વમાદિનારાયણો દેવો નિખિલદુષ્ટનિગ્રહાર્થમવતીર્ણો રાવણં સબાન્ધવં હત્વા લોકત્રયરક્ષકોઽસિ શ્રિયા સહ સુખી ભવેત્યુદીર્ય સ્વર્ગં ગતાઃ
તમે અમને તમારા રાજ્યમાં સ્થાપ્યા, હંમેશા અમારી રક્ષા કરો. તમે આદિ નારાયણ છો, બધા દુષ્ટોને દંડ આપવા અવતર્યા છો. રાવણ અને તેના સગાંઓને મારી, તમે ત્રણેય લોકના રક્ષક બન્યા છો. શ્રી સાથે સુખી રહો. આમ કહી દેવતાઓ સ્વર્ગે ગયા.
અથાયોધ્યાવાસિનો રામં પ્રહર્ષિતા ઊચુઃ
પછી અયોધ્યાવાસીઓ આનંદથી રામને બોલ્યા.
હત્વા શત્રૂન્સમાયાતો દૃષ્ટ્વા પ્રાપ્તોઽસિ વૈ શિવમ્ । દિષ્ટ્યા ત્વં રાજસે રામ દિષ્ટ્યા પાલયસે પ્રજાઃ
તમે શત્રુઓને મારી પાછા આવ્યા, તમને જોઈ અમને કલ્યાણ મળ્યું. શુભ છે કે રામ, તમે રાજા બન્યા અને પ્રજાની રક્ષા કરો છો.
ત્વયા યજ્ઞાઃ કરિષ્યંતે ત્વયા ધર્મો વિવર્ધતે । ઇતિપૌરવચઃશ્રુત્વારામો રાજીવલોચનઃ
તમારા દ્વારા યજ્ઞો થશે અને ધર્મ વધશે. નાગરિકોની આવી વાતો સાંભળી, કમળને જેવી આંખો ધરાવતાં રામે...
વસ્ત્રાદિભિરથોસર્વાન્નાગરાન્સમપૂજયત્ । મુનીનુવાચધર્મ્માત્માપૂજયિત્વાખિલૈર્જનૈઃ
પછી રામે વસ્ત્ર અને અન્ય ભેટોથી બધા નાગરિકોનું સન્માન કર્યું. પછી મુનિઓનું પણ સન્માન કરીને, સર્વે લોકોથી પૂજિત થઇ, ધર્મમય રામે તેમને કહ્યું.
કચ્ચિત્તપઃસમૃદ્ધંવઃકચ્ચિદ્યજ્ઞઃસ્વનુષ્ઠિતઃ । કચ્ચિત્સ્વદારનિરતાઃકચ્ચિદીશોભિપૂજ્યતે
તમારા તપસ્યામાં વૃદ્ધિ છે ને? યજ્ઞો યોગ્ય રીતે થાય છે ને? તમે તમારી પત્નીપ્રતિ નિષ્ઠાવાન છો ને? ભગવાનનું પૂજન થાય છે ને?
કચ્ચિત્સુપ્રજસોભાર્યાઃકચ્ચિત્સર્વંસુખોત્તરમ્
તમારી પત્નીઓ સુપુત્રવતી છે ને? બધું સર્વોત્તમ સુખદ છે ને?
મુનય ઊચુઃ - ત્વયિ રાજનિ કાકુત્સ્થ સર્વં સ્વસ્થં તપસ્વિનામ્ । ગચ્છામહે પદમિતઃ કિં વા ત્વં મન્યસે નૃપ
મુનિઓએ કહ્યું: કકુત્સ્થ, તમારા રાજમાં તપસ્વીઓ સર્વે સુખી છે. હવે અમે અહીંથી વિદાય લઈએ છીએ; રાજન, તમે શું કહો છો?
રામ ઉવાચ- યસ્ય વિપ્રાઃ પ્રસીદંતિ તસ્ય શંભુઃ પ્રસીદતિ । યસ્ય પ્રસીદતીશાનસ્તસ્ય ભદ્રં ભવિષ્યતિ
રામે કહ્યું: જ્યાં બ્રાહ્મણો પ્રસન્ન હોય, ત્યાં શિવ પ્રસન્ન થાય છે; જ્યાં ભગવાન પ્રસન્ન થાય, ત્યાં કલ્યાણ જ થાય છે.
તત્કૃત્વા ભોજનમિહ ગંતુમર્હા અનંતરમ્ । અથેત્યુક્ત્વા મુનિગણાઃ કૃત્વા ભોજનમુત્તમમ્
આથી, અહીં ભોજન કરાવજો, પછી તમે જઈ શકો. એમ કહી, મુનિગણોએ ઉત્તમ ભોજન લીધું.
અભિવર્ધ્યતમાશીર્ભિર્હૃષ્ટાઃ સ્વં સ્વં પદં યયુઃ । રામોઽપિ પરમપ્રીતઃ સભાર્યશ્ચ સહાનુજઃ
મુનિઓએ આશીર્વાદ આપી આનંદથી પોતપોતાના સ્થાને ગયા. રામ પણ ખૂબ પ્રસન્ન રહી પત્ની અને ભાઈ સાથે રહ્યા.
અકંટકં સ કૃતવાન્રાજ્યં સર્વજનપ્રિયઃ । શૃણોત્યેતદુપાખ્યાનં યઃ કશ્ચિદપિ પાતકી
તે રાજાએ કાંટા વિના શાસન કર્યું, બધાને પ્રિય હતો; આ કથા જે પાપી પણ સાંભળે,
સર્વપાપવિનિર્મુક્તઃ પરં બ્રહ્માધિગચ્છતિ । ન દુર્ગતિર્ભવેત્તસ્ય યશ્ચેદં સ્મરતે નરઃ
તે બધા પાપોથી મુક્ત થઈને પરમ બ્રહ્મને પામે છે; જે મનુષ્ય આને યાદ કરે છે, તેને ક્યારેય દુર્ભાગ્ય નથી ભોગવવું પડતું.
યશ્ચાપિ કીર્તયેત્તસ્ય એવમેતદુદીરિતમ્
અને જે આ પ્રમાણે કહેશે—
સૂત ઉવાચ- ભારદ્વાજગૃહે ભુક્ત્વા રામચંદ્રઃ પ્રસન્નધીઃ । મુનીંદ્ર વિષ્ણુસહિતો વાનરર્ક્ષસમન્વિતઃ
સૂતાએ કહ્યું: ભારદ્વાજના ઘરમાં ભોજન કર્યા પછી, રામચંદ્ર આનંદિત મનથી, વિષ્ણુ, મહર્ષિ અને વાનર-ભાલુઓ સાથે,
મેઘચ્છન્ને તથાકાશે મંદં ચરતિ મારુતે । તદ્વનાભ્યંતરે ક્વાપિ સુદેવગૃહમુત્તમમ્
ઘેરા વાદળોથી ઢંકાયેલા આકાશ નીચે, હળવો પવન વહેતો હતો; એ જંગલમાં ક્યાંક એક સુંદર, શુભ ઘર મળ્યું.
અષ્ટાપદસ્તંભયુતં હેમપટ્ટિકકલ્પિતમ્ । મણિમૌક્તિકસંયુક્તં રાજતૈઃ કલશૈર્યુતમ્
એ ઘરમાં આઠ પગલાંના સ્તંભો, સુવર્ણ પટ્ટીઓથી શોભિત, રત્ન-મોતીથી સજ્જ અને ચાંદીના કલશોથી અલંકૃત હતા.
પાટીરચંદ્રકસ્તૂરીકુંકુમૈઃ સુરભીકૃતમ્ । કર્દ્દમૈર્જાલકયુતં શકલોપરિ સંવૃતિ
કફૂર, ચંદન, કસ્તૂરી અને કુંકુમથી દિવાલોમાં સુગંધ હતી; માટીના જાળાવાળા બારણાં, ઉપરથી ટાઇલોથી ઢંકાયેલા હતા.
ચંદ્રજોત્સ્નાગમં સૂર્ય્યા નિરીક્ષ્ય મધ્યભિત્તિકમ્ । ગૃહાંતર્ભૂતલં કૃત્સ્નં ચંદ્રપુષ્પરસોક્ષિતમ્
ચાંદની મધ્ય દિવાલમાંથી અંદર આવતી હતી અને આખું ઘર ચાંદ્રપુષ્પના રસથી છાંટાયેલું હતું.
દિગુદીચી તથા કૃત્સ્નાભિત્તિકલ્પનવર્જિતા । સ્તંભેસ્તંભે ચિત્રકારી સ્વપાદી પરિકલ્પિતમ્
ઉત્તર બાજુએ આખી દિવાલ નહોતી; દરેક સ્તંભ પર ચિત્રકારએ પોતાના પગલાં દોર્યા હતા.
શતહસ્તાંગણં તસ્ય સ્ફટિકોપરિકલ્પિતમ્ । ગૃહાંગણાધિકચ્છાયઃ પારિજાતમહીરુહઃ
એ ઘરના આંગણાનું માપ સો હાથ હતું અને તે સ્ફટિકથી પાથરેલું હતું; પારિજાત વૃક્ષની છાંયાં ઘરના કરતાં વિશાળ હતી.
કૃત્સ્નપ્રાવૃતિકં તત્ર નિબિડં કદલીવનમ્ । કદલીવનસંયુક્તં કેતકીવનસંવૃતમ્
ત્યાં આખું ઘનિષ્ઠ કેળાનુ વન હતું, અને આસપાસ કેટકીના વનોથી ઘેરાયેલું હતું.
મયૂરનાદબહુલં મંજુકૂજન્મધુવ્રતમ્ । પારાવતગણધ્વાનં નાનોપવનશોભિતમ્
મોરોના ટહુકાથી, મધમાખીઓની મધુર ગુંજથી અને પોપટોના ટોળાંના અવાજથી, અનેક બાગોથી એ સ્થળ શોભાયમાન હતું.
પ્રાસાદશતસંબાધં મત્તકોકિલનાદિતમ્ । શાખાલંબિમહારત્નશોભિતાનેકપાદપમ્
સાંભળવામાં આવતું કે ત્યાં સો મહેલો ભેગા હતા, ઉલ્લાસિત કોયલના રવથી ગૂંજી ઉઠતું અને અનેક વૃક્ષો પર મોટા રત્નો લટકતા હતા.
કિન્નરીવનિતાગીતનાદપૂરિતદિઙ્મુખમ્ । અનેકારામસુભગં ગૌતમીતટમુત્તમમ્
કિન્નરી સ્ત્રીઓના ગીત અને સંગીતથી દિશાઓ ગૂંજી ઉઠતી; અનેક ઉદ્યાનો અને ઉત્તમ ગૌતમીના કિનારે એ સ્થળ મનોહર હતું.