રામોઽપિ જ્યામન્વનાદયત્ । તેન નાદેન સર્વેષાં મનાંસિ ક્ષુભિતાન્યાસન્
રામે પણ ધનુષની ડોરી વગાડીને અવાજ કર્યો; એ અવાજથી સૌના મનમાં ઉથલપાથલ થઈ ગઈ.
રામેણસજ્યિતં ધનુરિતિ સર્વત્ર વાદઃ સંજાતઃ
હર જગ્યા એ ચર્ચા થવા લાગી કે 'રામે ધનુષ તાણ્યું છે.'
જનકોઽપિ સીતાં રામાય દદૌ રાજભિશ્ચ યુદ્ધં કૃત્વા તાન્નિર્જ્જિત્ય સ્વપુરીમાગાત્
પછી જનકે સીતાને રામને આપી, રાજાઓ સાથે યુદ્ધ કરીને તેમને હરાવી, પોતાની નગરીમાં પાછા ફર્યા.
અથૈકદા દશરથો રામં યૌવરાજ્યેભિષિચ્ય સુખી બભૂવ સર્વપ્રજારંજનાચ્ચ રામો રાજાનુમત ઇતિ સર્વપ્રજાવાદોઽભૂત્
પછી એક વખત દશરથે રામને યુવરાજપદે અભિષેક કર્યો, આનંદિત થયો, અને રામે સર્વ પ્રજાને પ્રસન્ન રાખ્યા એટલે બધે કહેવાતું હતું કે 'રામ રાજાની મંજુરી ધરાવે છે.'
અથ કૈકયદેશાધિપતિતનયા સુવેષા રામં રાજાનમસહમાના રાજાનમુવાચ મમ વરદાનાવસર ઇતિ રાજાચિંતયત્કિં દેયમિતિ
પછી, કૈકય દેશના રાજાની સુંદર વેશભૂષામાં સજ્જ પુત્રી, રામને રાજા બનાવવામાં આવી રહ્યો છે એ સહન ન કરી શકી અને રાજાને કહ્યું: 'હવે મારા વરદાન આપવાનો સમય આવ્યો છે.' રાજાએ મનમાં વિચાર્યું: 'હવે શું આપવું?'
દેવ્યુવાચ-। ચતુર્દશવર્ષાણિ રામો વનં વિશતુ પાલયતુ રાજ્યં ભરતઃ
રાણીએ કહ્યું: 'રામ ચૌદ વર્ષ માટે વનમાં જાય અને ભરત રાજ્ય સંભાળે.'
રાજાનૃતવચનદોષભયાત્કથંકથમપિ સ્વીચકાર
પછી રાજાએ પોતાના વચન તોડવાનો ભય રાખીને, કઈ રીતે પણ રાણીની માંગ સ્વીકારી.
અથ વસિષ્ઠં ભાવિતયાવોચત રામો વનાય નિર્ગચ્છતિ અસ્ય કિંવા ભવેદિતિ વિચાર્ય શુભાશુભં બ્રૂહિ
પછી ચિંતિત મનથી રાજાએ વસિષ્ઠજીને કહ્યું: 'રામ વનમાં જઈ રહ્યો છે, એના પરિણામે શું થશે? સારું કે ખરાબ, બધું વિચારીને મને કહો.'
વસિષ્ઠો વિચાર્ય સહર્ષં રાજાનમુવાચ
વસિષ્ઠજી એ બધું વિચારીને આનંદપૂર્વક રાજાને કહ્યું:
ગત્વા વનં નિખિલદાનવવીરહંતા શંભોરનેકવિધપૂજનમાતનોતિ । સીતાવિયોગરુષિતઃ કપિસેનયા ચ તીર્ત્વોદધિં દશમુખં ચ નિહંતિ રામઃ
રામ વનમાં જઈને બધા દાનવોનો નાશ કરશે, અનેક પ્રકારના શિવપૂજન કરશે. સીતાજીથી વિયોગના દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ, વાનર સેના સાથે દરિયો પાર કરશે અને દશમુખ રાવણને મારે છે.
આગમ્ય રાજ્યં રઘુનંદનોઽપિ બહૂનિ વર્ષાણિ સમાતનોતિ । પ્રશસ્તકીર્તિર્નિખિલેપિ લોકે શર્વેણ દેવેન ચિરં ન્યવાત્સીત્
પછી રઘુકુલના વંશજ રામ રાજ્યમાં પાછા આવીને ઘણા વર્ષો સુધી રાજ કરશે. તેની કીર્તિ આખા જગતમાં પ્રસરે છે અને ભગવાન શિવ પણ લાંબા સમય સુધી તેની સાથે રહેશે.
સુપુત્રયુક્તો બહુયજ્ઞયાજી પરિવૃઢઃ સર્વગુણાધિકશ્ચ
તેને સારા પુત્રો મળશે, અનેક યજ્ઞો કરશે, ધન-સંપત્તિમાં વૃદ્ધિ થશે અને સર્વ ગુણોમાં શ્રેષ્ઠ રહેશે.
ઇતિ વસિષ્ઠવચનં શ્રુત્વા દશરથો રામગુણાનનુસ્મરન્નિત્યુવાચ શ્રેયો મે મરણં રામસ્ય નિર્ગમને ઇતિ
વસિષ્ઠજીના વચન સાંભળી દશરથજી, સતત રામના ગુણોનું સ્મરણ કરતા કહે છે: 'મારે તો રામના વિયોગ કરતાં મરી જવું સારું.'
અથ રામો માતરં પિતરં ગુરું ચ વસિષ્ઠં પિતૃપત્નીર્નમસ્કૃત્ય વનાય જગામ
પછી રામે પોતાની માતા, પિતા, ગુરુ વસિષ્ઠ અને પિતાની અન્ય પત્નીઓને વંદન કરીને વનમાં જવા નીકળ્યો.
અથોપવને દિનમેકં સ્થિત્વા જટાઃ કારયિત્વા વલ્કલં વાસો ધૃત્વૈકોપવીતી કૃતદંતશુદ્ધિરેકેનોપવીતેન જટાં બદ્ધ્વા ભસ્મોદ્ધૂલિતસર્વાંગો ભસિત નિષ્ઠુરકાયો મુક્તાફલદામમણિવ્યત્યસ્ત રુદ્રાક્ષમાલામુરસિ દધાનોઽલ્પભૂષણાધિભૂષિત સીતાસહાયો લક્ષ્મણાનુચરો વિવેશ વનાંતરમ્
પછી એક દિવસ ઉપવનમાં રહી, જટા બંધાવી, વલ્કળ વસ્ત્ર ધારણ કર્યા, એક જ ઉપવીત પહેરી, દાંત સાફ કર્યા, એક જ ઉપવીતથી જટા બાંધીને, આખા શરીરે ભસ્મ લગાડ્યું, ભસ્મથી દેહ કઠણ થયો, થોડા જ આભૂષણ પહેર્યા, ગળામાં મુક્તામાળા, મણિ અને રુદ્રાક્ષની માળા ધારણ કરી, સીતાજી સાથે અને લક્ષ્મણની સાથે, વનમાં અંદર પ્રવેશ કર્યો.
લક્ષ્મણ કોઽયં કપિરિતિ
લક્ષ્મણ, આ વાનર કોણ છે?
લક્ષ્મણોઽપિ ન જાન ઇત્યુવાચ અથ રામઃ સમાહૂય કસ્ય ત્વં કિં નામત્યેપૃચ્છત્
લક્ષ્મણે પણ કહ્યું: 'મને ખબર નથી.' પછી રામે બોલાવીને પૂછ્યું: 'તુ કોણનો છે? તું શું નામે ઓળખાય છે?'
સ ચ સુગ્રીવસ્ય હનૂમાનિત્યુવાચ
તે વાનરે જવાબ આપ્યો: 'હું સુગ્રીવનો દાસ હનુમાન છું.'
રામં નત્વા સુગ્રીવમેત્ય નત્વા દેવનારાયણઇવાપરઃ પુરુષો યુવા મેઘશ્યામો જટી આજાનુબાહુરતિયશસ્વી સૂર્યસંકાશેન સહાપરેણ નરેણ ઇહાસ્તે
રામને વંદન કરીને, હનુમાન સુગ્રીવ પાસે ગયો અને તેને પણ વંદન કરી કહ્યું: 'અહીં એક યુવાન પુરુષ છે, જે દેવનારાયણ જેવો છે, મેઘ જેવો શ્યામ, જટાવાળો, લાંબા હાથવાળો, ખૂબ પ્રસિદ્ધ, અને તેની સાથે બીજો પુરુષ છે, જે સૂર્ય જેવો તેજસ્વી છે.'
અથ તરુચ્છાયાધઃ સંસ્થિતૌ સર્વલક્ષણસંપન્નૌ રાજપુત્રૌ દૃષ્ટ્વા ઉક્તશ્ચ તાભ્યાં સુગ્રીવાય નિવેદયેતિ તત્ત્વયિ નિવેદિતમ્
પછી, વૃક્ષની છાંયામાં ઉભેલા, સર્વલક્ષણયુક્ત બંને રાજકુમારોને જોઈ, હનુમાનને તેઓએ કહ્યું: 'આ વાત સુગ્રીવને કહેજે.' તેથી તેણે સુગ્રીવને જાણ કરી.
અથ સુગ્રીવઃ સત્વરમુત્થાય પુષ્પસલિલાદિદ્રવ્યમાદાય પાદપ્રક્ષાલનાદિકં કૃત્વા ફલાનિ સમર્પ્ય વ્યજ્ઞાપયત્
પછી સુગ્રીવે તરત ઊઠીને, ફૂલ, પાણી અને અન્ય સામગ્રી લઈને, પગ ધોઈ, ફળો અર્પણ કર્યા અને પોતાની વિનંતી કરી.
કૌ યુવાં કિમર્થમાગતૌ રાજપુત્રૌ તપસ્વિનાવિતિ સુગ્રીવવચનમાકર્ણ્ય લક્ષ્મણેનાભાષત રામઃ
સુગ્રીવના શબ્દો સાંભળીને—'તમે કોણ છો, કયા કામ માટે આવ્યા છો, રાજકુમારો અને તપસ્વીઓ?'—લક્ષ્મણ દ્વારા રામે જવાબ આપ્યો.
દશરથતનયાવાવાં રામલક્ષ્મણૌ દુષ્ટનિગ્રહ શિષ્ટપરિપાલનાય વનં ગતાવિતિ
અમે દશરથના પુત્રો, રામ અને લક્ષ્મણ છીએ; દુષ્ટોને દંડવા અને સારા લોકોની રક્ષા કરવા માટે જંગલમાં આવ્યા છીએ.
અથ સુગ્રીવ આહ યુવયોરુપકારમપકારં કાર્યમસ્તીતિ લક્ષ્યતે
પછી સુગ્રીવે કહ્યું, 'તમારા વચ્ચે કોઈ મદદ કે નુકસાનનું કામ લાગે છે.'
અન્યથા સેનાસમેતાવાગમિષ્યતઃ લક્ષ્મણ આહ અસ્તિ કાર્યાંતરમ્ અમુષ્ય ભાર્યા કેનાપહૃતા ન જ્ઞાયતે તામન્વેષ્ટુમાગતૌ તદેવાવયોઃ કાર્ય્યમન્યદાનુષંગિકમ્ તદર્થમપિ જલધિં તરાવ અપિ પાતાલં પ્રવિશાવ અપિ નાકં સાધયાવઃ અપિ મહેંદ્રં પાતયાવઃ અપિ બલિનં હનાવઃ કિમપિ કુર્વહે
સુગ્રીવ ઉવાચ- રાવણેનાપહૃતયા કયાચિદ્ધ્રિયમાણાગતયા વિભૂષણાનિ કાનિચિત્પરિત્યક્તા નિગતાનિ મયા સંગૃહીતાનિ તાનિ દર્શયામીત્યાભાષ્ય રામં મંદિરમાગમય્ય દર્શયામાસ
સુગ્રીવે કહ્યું, 'રાવણ દ્વારા અપહરણ કરાયેલી સ્ત્રીના કેટલાક આભૂષણો નીચે પડ્યા હતા; મેં એ ભેગા કર્યા છે. હું એ બતાવું છું.' એવું કહી, રામને પોતાના ઘર લઈ ગયો અને એ આભૂષણો બતાવ્યા.
રામોઽપિ નિરીક્ષ્ય નિશ્ચિત્ય પ્રરુદ્ય ક્વ ગતોઽસૌ રાવણ ઇતિ પપ્રચ્છ સ ચ દક્ષિણામાશાં ગત ઇતિ બભાષે
રામે એ જોઈને ખાતરી કરી, રડ્યો અને પૂછ્યું, 'એ ક્યાં ગઈ? રાવણ ક્યાં છે?' સુગ્રીવે કહ્યું, 'એ દક્ષિણ દિશામાં ગયો છે.'
અથ રામસ્તેન સખ્યમકરોત્ અપૃચ્છચ્ચ કિમર્થમિહ ભાર્ય્યાહીનઃ સ્થિત ઇતિ
પછી રામે સુગ્રીવ સાથે મિત્રતા કરી અને પૂછ્યું, 'તમે તમારી પત્ની વગર અહીં કેમ રહે છો?'
સુગ્રીવ ઉવાચ-। મમ ભ્રાતા વાલી મહાબલો મમભાર્ય્યાં રાજ્યં ચાપહૃત્ય કિષ્કિન્ધાયામાસ્તે યુદ્ધેન ચાહં પરાજિતઃ તદ્વધાય સર્વથા મમ ચિંતા યથાસૌ ત્વયા નિહન્યતે તથાહમપિ સાગરં બદ્ધ્વા પરતીરે લંકાયાં સ્થિતાં સીતાં રાવણેનાપહૃતાં તવ સમર્પયામીત્યાભાષ્ય શપથં કૃત્વા સુગ્રીવો વાલિનાતિબલિના યુદ્ધાયાહૂતેન યુયુધે
અથાનેક રાક્ષસાંસ્તસ્મિન્નિજઘાન ભવાનિવ નિખિલં ચકાર સીતાપહરણાદિનિખિલમપિ ભવતા યથાતથા સ્યાથ સુગ્રીવાશ્રમમૃષ્યમૂકપર્વતં રામો જગામ નિબિડચ્છાયાચૂતવૃક્ષમાસાદ્ય લક્ષ્મણસહાયઃ પરિશ્રયમકલ્પયત્ । વૃક્ષે તુ ધનુષી આરોપ્યાસીનલક્ષ્મણાંકે શિરઃ કૃત્વા હરિચર્મશય્યાશયનોલક્ષિતાંગીતિં શૃણ્વન્વૃક્ષફલં નિરીક્ષમાણો વાનરમેકં મણિકુંડલં હેમપિંગલં સદૃઢબદ્ધમૌંજીકૌપીનમચ્છોપવીતિનમતિચંચલં ફલમાદાયાત્મનિવિક્ષિપંતં પુષ્પમંજરીશ્ચ કિરંતં ગાનમનુકુર્વંતં વ્યજનેન રામં વીજયંતમારુહ્ય શાખામપિ તથા વીજયંતમાબદ્ધચૂતફલમાત્રં રામો વીક્ષ્ય લક્ષ્મણમભાષત
ત્યાં તેણે અનેક રાક્ષસોનો સંહાર કર્યો, જેમ ભગવાન શિવે કર્યો હતો. સીતાજીનું અપહરણ અને અન્ય ઘટનાઓ પણ એ જ રીતે બની. પછી રામ સુગ્રીવના આશ્રમ, ઋષ્યમૂક પર્વત પર ગયો, ઘનછાંયાવાળા આંબા વૃક્ષ નીચે લક્ષ્મણ સાથે આરામ માટે બેઠો. ધનુષ વૃક્ષ પર મૂકી, લક્ષ્મણની ગોદમાં માથું રાખીને, મૃગચર્મની શય્યાએ સૂઈ, પક્ષીઓના ગીત સાંભળતો, વૃક્ષફળ જોતો, એક વાનરને જોયો—જેના કાનમાં મણિ કુંડળ, સોનેરી રંગ, મુંજની કમરપટ્ટીથી બાંધેલો, શુદ્ધ ઉપવીત ધારણ કરેલો, ખૂબ ચંચળ, ફળ લઈ મોઢામાં મૂકે છે, પુષ્પમંજરીઓ છાંટે છે, ગીતની નકલ કરે છે, પંખા વડે રામને પંખો કરે છે, શાખા પર ચડીને પણ પંખો કરે છે અને ફક્ત આંબા ફળ જ ખાય છે. આ જોઈ રામે લક્ષ્મણને પૂછ્યું.
નહીંતર, તમે સેના સાથે આવ્યા ન હોત. લક્ષ્મણે કહ્યું, 'અન્ય એક કામ છે: કોઈની પત્ની અજાણ્યા માણસ દ્વારા અપહરણ કરવામાં આવી છે; અમે તેને શોધવા આવ્યા છીએ. એ જ મુખ્ય કામ છે, બીજું બધું પછીનું છે. એ માટે અમે સમુદ્ર પાર કરીશું, પાતાળમાં જઈશું, સ્વર્ગમાં ચઢીશું, મહેન્દ્રને પછાડીશું, શક્તિશાળી દુશ્મનને મારશું—જ્યાં સુધી જરૂરી હોય ત્યાં સુધી.'
સુગ્રીવે કહ્યું, 'મારો ભાઈ વાલી બહુ શક્તિશાળી છે; એ મારી પત્ની અને રાજ્ય લઈ કિષ્કિંધામાં રહે છે. હું યુદ્ધમાં હાર્યો છું. મારી ચિંતામાં એના મરણની આશા છે, જેથી તમે એને મારશો. પછી, સમુદ્ર પર પુલ બાંધીને, લંકામાં રાવણ દ્વારા અપહરણ થયેલી સીતાને તમને પાછી આપું.' એવું કહી, શપથ કરીને, સુગ્રીવે વાલી સાથે યુદ્ધ માટે પડકાર આપ્યો.