સમાદાય ચ તત્તૈલં સ્વગૃહે પૂજ્ય કેશવમ્ । દીપં ભક્ત્યા ચ પરયા બોધયેદ્ધરિતુષ્ટયે
એ તેલ પોતાના ઘરમાં લાવીને, કેશવનું પૂજન કરતો અને પરમ ભક્તિથી હરિની પ્રસન્નતા માટે દીવો પ્રગટાવતો.
એવં પ્રવર્ત્તમાનસ્ય કપિલસ્ય મહાત્મનઃ । માર્જારસ્તીક્ષ્ણંદંષ્ટ્રસ્તુ મૂષકાન્ભક્ષયેત્સદા
આ રીતે મહાત્મા કાપિલ સતત આ સાધનામાં લાગેલા, ત્યારે એક તીક્ષ્ણ દાંતવાળી બિલાડી હંમેશાં ઉંદરો ખાઈ જતી.
તત્રાગચ્છતિ ભક્ષ્યાર્થં મૂષકાનામહર્નિશમ્ । કૃત્વા ધ્યાનં સ ભક્ષ્યાર્થં નિત્યં નારાયણાગ્રતઃ
તે બિલાડી રોજે રોજ ખોરાક માટે, એટલે કે ઉંદર ખાવા માટે ત્યાં આવતી અને ખાવાની આશામાં નારાયણની સામે બેસી રહેતી.
ભક્ષિતા બહવસ્તેન મૂષકા દ્વિજવેશ્મનિ । યે યે તૈલાર્થમાયાંતિ વર્ત્યપાહરણાય ચ
બ્રાહ્મણના ઘરમાં જે ઉંદરો તેલ માટે કે વાટ ચોરવા આવતાં, એ બધાને એ બિલાડીએ ખાઈ નાખ્યા.
તાંસ્તાંસ્તુ ભક્ષયત્યેવ મૂષકાન્ધ્યાનતત્પરઃ । એવં પ્રવર્તમાનસ્ય કદાચિત્કાલપર્યયાત્
ધ્યાનમાં તલીન રહીને, એ સતત વિવિધ ઉંદર ખાય છે; આવી રીતે, એ રીતે જ ચાલતો રહ્યો અને થોડો સમય વીતી ગયો.
એકાદશ્યાં સ કપિલો બ્રાહ્મણઃ સ્વગૃહે શુચિઃ । સોપવાસઃ સપત્નીકઃ પૂજયામાસ ચાચ્યુતમ્
એકાદશીના દિવસે, કપિલ નામનો બ્રાહ્મણ પોતાના ઘરમાં પવિત્ર રહી, પત્ની સાથે ઉપવાસ કરીને અચ્યૂતની પૂજા કરી.
તતો જાગરણં ચક્રે સ્તુતિનૃત્યપરાયણઃ । અર્દ્ધરાત્રે તુ સંપ્રાપ્તે નિદ્રયા મોહિતો દ્વિજઃ
પછી એ સ્તુતિ અને નૃત્યમાં લીન રહીને જાગરણ કર્યું; પણ મધ્યરાત્રિ આવ્યા પછી, એ દ્વિજ ઊંઘ અને મોહમાં ફસાઈ ગયો.
માર્જારશ્ચાગતસ્તત્ર તીક્ષ્ણદંષ્ટ્રો લઘુક્રમઃ । લક્ષયામાસ નૈવેદ્યં ગૃહકોણે સ્થિતઃ સદા
એ સમયે ત્યાં એક બિલાડી આવી, જેના દાંત તીખા અને પગલાં ચપળ હતાં; એ હંમેશા ઘરના ખૂણે ઊભી રહીને નૈવેદ્યને જુએ છે.
અદ્રાક્ષીન્મૂષિકાં ક્ષુદ્રા તૈલપાનાર્થમાગતામ્ । મંદતેજસિ દીપે તુ વર્ત્યપાહરણોચિતામ્
એણે એક નાનકડી ઉંદરીને જોયી, જે તેલ પીવા આવી હતી અને ધીમી બત્તીમાંથી વાટકી ખેંચવાની આદતવાળી હતી.
સમુત્પત્ય પદાક્રમ્ય તદા સા બિલમાવિશત્ । તસ્યાઃ પાદેન વૈ વર્ત્યા દીપઃ સંબોધિતો ભૃશમ્
એ ઉંદરી ફટાફટ ઉછળી અને પગલાં ભરતાં જ પોતાના બિલમાં ઘૂસી ગઈ; એના પગથી વાટકી વાગી, અને દીવો તેજથી પ્રગટ થયો.
તૈલપાત્રં ચ નમિતં સુપ્રકાશોઽભવત્તદા । બ્રાહ્મણોઽપિ જજાગાર ત્યક્ત્વા નિદ્રાં વિમોહિનીમ્
તેલનું વાસણ ઢળી ગયું અને એ સમયે બધું ઝળહળતું પ્રકાશિત થયું; બ્રાહ્મણ પણ મોહભરી ઊંઘ છોડીને જાગી ગયો.
માર્જારોઽપિ ચ તાં રાત્રીમજાગ્રચ્ચાખુભક્ષકઃ । તતઃ પ્રભાતે વિમલે કૃત્વા નિત્યક્રિયાં દ્વિજઃ
બિલાડી પણ એ રાતે જાગતી રહી, ઉંદર ખાવાની ઈચ્છાથી; પછી, શુદ્ધ પ્રભાતે, એ દ્વિજએ પોતાની દૈનિક ક્રિયાઓ કરી.
તતશ્ચ પારણં ચક્રે વિપ્રો બંધુજનૈઃ સહ । એવં પ્રવર્ત્તમાનસ્ય કપિલસ્ય મહાત્મનઃ
પછી, બ્રાહ્મણે પોતાના સગાસંબંધીઓ સાથે ઉપવાસ તોડ્યો; આવી રીતે મહાત્મા કપિલ જીવન વિતાવતો રહ્યો.
બભૂવુઃ પુત્રપૌત્રાશ્ચ ધનધાન્યમનુત્તમમ્ । આરોગ્યં પરમામૃદ્ધિમવાપ મહતીં શ્રિયમ્
એને પુત્રો અને પૌત્રો મળ્યા, અપરંપાર ધન અને અનાજ મળ્યું; ઉત્તમ આરોગ્ય, મહાન સંપત્તિ અને વિશાળ વૈભવ પ્રાપ્ત થયું.
દીપવ્રતપ્રભાવેન કપિલો મોક્ષમાગતઃ । સંભેદ્ય મંડલં પુણ્યં સવિતુઃ શશિનસ્તથા
દીપવ્રતના પ્રભાવથી કપિલે મોક્ષ પ્રાપ્ત કર્યો; એ સૂર્ય અને ચંદ્રના પવિત્ર મંડળને પાર કરી ગયો.
દીપજ્યોતિઃસ્વરૂપેણ પરમાત્મા નિયુક્તવાન્ । મૂષિકાપિ ચ કાલેન મમાર બિલમધ્યતઃ
પારબ્રહ્મએ દીપની જ્યોતિરૂપે એને સ્થાન આપ્યું; અને સમય જતાં, ઉંદરી પણ પોતાના બિલમાં મરી ગઈ.
વિમાનવરમારુહ્ય દેવગંધર્વસેવિતમ્ । અપ્સરોભિઃ પરિવૃતો વિદ્યાધરગણૈર્યુતઃ
એ દેવો અને ગંધર્વો દ્વારા સેવા પામતો, સુંદર વિમાનમાં બેઠો; અપ્સરાઓથી ઘેરાયેલો અને વિદ્યા ધરાવનારા ગાણાં સાથે હતો.
સ્તૂયમાનો મહાતેજા જયશબ્દાદિ મંગલૈઃ । સ્તૂયમાનઃ સ વૈ નાગૈર્વિષ્ણુલોકં જગામ સઃ
મહાન તેજવાળો એ, જયના શુભઘોષ અને સ્તુતિઓથી વંદિત થતો, નાગો દ્વારા પણ સન્માનિત થયો અને એ વિષ્ણુલોકમાં ગયો.
કલ્પકોટિસહસ્રાણિ કલ્પકોટિશતાનિ ચ । ભુક્ત્વા ચ વિપુલાન્ભોગાન્તતો રાજાભવદ્ભુવિ
અસંખ્ય કલ્પો સુધી, અનેક કલ્પકોટિ વર્ષો સુધી, એ વિશાળ ભોગો ભોગવીને, અંતે પૃથ્વી પર રાજા થયો.
સુધર્મા નામ ધર્માત્મા દેવબ્રાહ્મણપૂજકઃ । રૂપવાન્સુભગશ્ચૈવ મહાબલપરાક્રમઃ
એનું નામ સુધર્મા હતું, જે ધર્મનિષ્ઠ, દેવ અને બ્રાહ્મણોની પૂજા કરતો, સુંદર, ભાગ્યશાળી અને મહાન બળ અને પરાક્રમ ધરાવતો હતો.
તસ્ય પ્રિયતમા ભાર્યા સર્વલક્ષણસંયુતા । ભર્તૃભક્તા તથા શીલા નામ્ના સા રૂપસુંદરી
એની સૌથી પ્રિય પત્ની, સર્વલક્ષણોથી યુક્ત, પતિભક્ત અને સદાચારવાળી, નામે રૂપસુંદરી હતી.
સર્વાસાં ચૈવ નારીણાં મધ્યે સા સુભગાભવત્ । પુત્રાશ્ચ બહવો જાતાસ્તથા દુહિતરો ઘનાઃ
બધી સ્ત્રીઓમાં એ સૌથી ભાગ્યશાળી હતી; એમને ઘણા પુત્રો અને ઉત્તમ દીકરીઓ જન્મ્યા.
એવં વિહરતોસ્તદ્વદ્દંપત્યોઃ પ્રીતિપૂર્વકમ્ । આગતઃ કાર્ત્તિકો માસો હરિનેત્રાવબોધકૃત્
એ રીતે એ દંપતી આનંદપૂર્વક દિવસો વિતાવી રહ્યા હતા ત્યારે હરિના નેત્રોને જાગૃત કરનાર કાર્તિક મહિનો આવી પહોંચ્યો.
તસ્મિન્દીપાઃ પ્રબોધ્યંતે નારાયણપરાયણૈઃ । કૃચ્છ્રચાંદ્રાયણાદીનિ વ્રતાનિ નિયમાસ્તથા
આ મહિને નારાયણના ભક્તો દીવો પ્રગટાવે છે અને કૃચ્છ્ર, ચાંદ્રાયણ જેવા ઉપવાસ અને અન્ય નિયમોનું પાલન કરે છે.
ક્રિયંતે વિષ્ણુભક્તૈશ્ચ સંસારભયભીરુભિઃ । અથ પ્રબોધિનીં પ્રાપ્ય રાજા રાજ્ઞીમથાબ્રવીત્
આ બધું વિષ્ણુભક્તો અને સંસારના ભયથી ડરતા લોકો કરે છે. પછી પ્રબોધિની આવી ત્યારે રાજાએ રાણી સાથે વાત કરી.
ભદ્રે પ્રબોધિની પુણ્યા વિષ્ણોર્નાભિસરોરુહે । કરિષ્યામ્યદ્ય પૂજાં ચ સોપવાસો જિતેંદ્રિયઃ
"ભદ્રે, આજે પવિત્ર પ્રબોધિની છે, જે વિષ્ણુના નાભિમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી છે. આજે હું ઉપવાસ રાખી, ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખી પૂજા કરું છું."
સ્નાત્વા ચ પુષ્કરે તીર્થે પુંડરીકાક્ષમચ્યુતમ્ । પૂજયિષ્યામિ દેવેશં લક્ષ્મ્યા સહ જનાર્દનમ્
"પુષ્કર તીર્થમાં સ્નાન કરીને, હું કમળનયન, અચ્યૂત દેવને, લક્ષ્મી સાથે, દેવોના સ્વામી જનાર્દનને પૂજું છું."
ઇતિ સા વાંછિતં શ્રુત્વા ભર્તુઃ પ્રિયહિતે રતા । ઉવાચ વચનં ગુહ્યં ભર્ત્તારં ચારુહાસિની
પતિની મનપસંદ ઈચ્છા સાંભળીને, પતિના સુખમાં રમી રહેલી અને સુંદર સ્મિતથી ચહેરો શોભતો, તેણે ગુપ્ત વચન કહ્યાં.
રૂપસુંદર્યુવાચ- મમાપિ હૃદયે કામઃ સમુત્પન્નો નરાધિપ । રૂપસૌંદર્યવાંછા ચ હૃદયે મમ વર્ત્તતે
રૂપસુંદરીએ કહ્યું: "મારા હૃદયમાં પણ એક ઇચ્છા ઉદ્ભવી છે, રાજા, અને સૌંદર્યની કામના પણ મારા મનમાં વસે છે."
પુષ્કરં પ્રથમં તીર્થં ગંતુમિચ્છે ત્વયા સહ । તતો રાજા તયા સાર્દ્ધમાગતઃ પુષ્કરં તદા
"હું પણ તારી સાથે પ્રથમ તીર્થ પુષ્કર જવા માંગું છું." ત્યારબાદ રાજા તેની સાથે પુષ્કર ગયો.