ઉલ્કા ચ બ્રહ્મદંડશ્ચ મોઘઃ કંપસ્તથૈવ ચ । સર્વકાર્યવિનાશાય દૃષ્ટા વૈ બ્રહ્મણા પુરા
પૂર્વે બ્રહ્માજીએ જોયું હતું કે ઉલ્કા, બ્રહ્માનો દંડ, વ્યર્થતા અને કંપન — આ બધું બધાં કાર્યોના વિનાશના સંકેતરૂપે દેખાય છે.
પ્રતિષ્ઠાસુ વિવાહેષુ મૌંજીબંધાભિષેકતઃ । અન્યેષુ સર્વકાર્યેષુ વિષનાડીર્વિવર્જયેત્
સ્થાપન, લગ્ન, યજ્ઞોપવીત અને અન્ય બધા શુભ કાર્યોમાં ઝેરના વાસણનો ઉપયોગ ટાળવો જોઈએ.
અતઃ પરં તુ કાર્ય્યાણાં કરણેન ચ દોષભાક્ । વિવાહાદિષુ કાર્યેષુ દોષમેવ વદામ્યતઃ
આથી, આવા સમયે કાર્ય કરવાથી દોષ થાય છે; લગ્ન વગેરે કાર્યોમાં પણ હું દોષ જ કહું છું.
ઉલ્કા દહેત્કુલં સર્વં બ્રહ્મદંડો વિનાશયેત્ । મોઘસ્તુ મરણા યસ્યાત્કંપઃ કંપાય કર્મ્મણઃ
ઉલ્કા આખા કુટુંબને ભસ્મ કરી નાખે છે, બ્રહ્માનો દંડ વિનાશ લાવે છે, વ્યર્થતા મૃત્યુ તરફ લઈ જાય છે અને કંપનથી કાર્ય નિષ્ફળ જાય છે.
ઇતિ નારદોક્તમાકર્ણ્ય ગાર્ગ્યો મુનિર્મૌનપરોઽભવત્
નારદજીના ઉપદેશ સાંભળી ગાર્ગ્ય મુનિ મૌન થઈ ગયા.
દધ્યૌ રવિં ગ્રહપતિં વિહાય વિષનાડીર્વિવાહઃ ક્રિયતમિતિ
તેણે ગ્રહોના સ્વામી રવિદેવનું ધ્યાન કર્યું અને નક્કી કર્યું કે લગ્ન ઝેરના વાસણ વિના જ કરવું.
નારદ ઉવાચ- કથં બ્રહ્મવચનમ્
નારદે પૂછ્યું: બ્રહ્માજીનું વચન કેવી રીતે સમજવું?
સૂર્ય ઉવાચ- દેશભેદેન વ્યવસ્થોદિતા તદસ્મિન્દેશે વિવાહો વિષઘટિકાં વિહાય કર્તવ્ય એવ
સૂર્યદેવે કહ્યું: નિયમ પ્રદેશ પ્રમાણે નક્કી થાય છે; આ દેશમાં લગ્ન ઝેરના વાસણ વિના જ કરવો જોઈએ.
નારદોપ્યનુમેને
નારદજીએ પણ એ વાતને સ્વીકારી.
ઉવાચ શ્વઃ પરાહ્ણે ચ ક્ષત્ત્રવિવાહશ્ચ ભવેદતઃ સ્વયં વરાર્થં નૃપા આગચ્છંતુ તન્નૃપદૂતાન્પ્રેષય
તેણે કહ્યું: આવતીકાલે કે પરમદિવસે ક્ષત્રિય લગ્ન થવો જોઈએ; વર માટે રાજાઓ પોતે આવે — એ રાજાઓને દૂત મોકલ.
અથ રાજા દશરથાનુમતેન સર્વાનેવ નૃપાનાગમય્યાચિંતયત્ કથં સર્વાનેવ તિરસ્કૃત્ય વૈદેહી રામાય દેયેતિ
પછી રાજા દશરથએ સૌ રાજાઓને બોલાવી વિચાર્યું કે કેવી રીતે બધાને પછાડીને વૈદેહી રામને આપી શકાય.
અથ રાત્રૌ મુહુર્મુહુર્નિઃશ્વસ્ય નિદ્રાલુરપિ ન નિદ્રામાપ
એ રાત્રે રાજા વારંવાર ઊંઘમાં ઉછાશો લેતા છતાં ઊંઘી શક્યા નહીં.
જજાપ શતરુદ્રિયં જુહાવ ચ તેનૈવ કામાહુતીઃ પ્રાસ્તુવચ્ચ પુરુષસૂક્તેન
તેણે શતરુદ્રિય પાઠ કર્યો, એથી કામના હવન આહુતિઓ આપી અને પુરુષસૂક્તથી સ્તુતિ પણ કરી.
અથ તાદૃશ એવ મહેશ્વરસ્તત્ર પ્રાદુરભૂત્
પછી એ જ રીતે મહાદેવ ત્યાં પ્રગટ થયા.
અથ રાજા નમસ્કૃત્યાસ્તુવીત
પછી રાજાએ વંદન કરી ભગવાનની સ્તુતિ શરૂ કરી.
ઇતિ સ્તોત્રમાકર્ણ્ય ભગવાન્ભવો રાજાનમુવાચ વરદોઽહં વરં વૃણુ
આવી સ્તુતિ સાંભળી ભગવાન ભવએ રાજાને કહ્યું: હું વરદાતા છું, તું ઇચ્છિત વર માંગ.
રાજોવાચ શ્રીમન્મમ કન્યા વૈદેહી રામાય દિત્સિતા સ્વયંવરે કુલરૂપબલોત્સાહ સંપન્નાનેકભૂપરાક્ષસવિપ્રાદિસર્વપ્રાણિસમાગમે રામાધિકબલો યદિ તામગ્રહીષ્યત્ તદા વચનમનૃતં મમ પાપં ચ ભવિષ્યતિ
રાજાએ કહ્યું: હે મહાનુભાવ, મારી દીકરી વૈદેહીનું સ્વયંવર છે અને હું તેને રામને આપવાનો નક્કી કર્યો છે. મારી દીકરી કુળ, રૂપ, બળ અને ઉત્સાહથી ભરપૂર છે. અનેક રાજાઓ, રાક્ષસો, બ્રાહ્મણો અને બીજા બધા જીવોની હાજરીમાં જો રામ કરતાં વધુ બળવાન કોઈ તેને જીતી જાય તો મારા વચન ખોટું નીવડશે અને મને પાપ લાગશે.
પ્રત્યુત દશરથોઽપિ સર્વાનેવાગતાન્વિજેતુમલં ક્ષત્રકદનશ્ચ રામો યદ્યાયાસ્યતિ તર્હિ મમ સુતાં કિં કરિષ્યતિ વા કિંકિં વા પ્રેષયિષ્યતિ કીદૃશં કારયિષ્યતિ મમ કિંવા કરિષ્યતિ સર્વથા હિ પ્રભૂતબલવાહનો નરપતિરશેષમપિ ત્રિભુવનં હન્યાત્ કિમુત મામલ્પસત્વં કિમુત બહુના ભવાનેવ શરણં મમોપાયં વદ યથા વિવાહે શ્રેયો ભવિષ્યતિ રામશ્ચ જામાતા ભવિષ્યતિ
શંભુરપિ તથા કરોમીત્યુવાચ
શંભુએ કહ્યું: એવું જ થશે, હું એમ જ કરીશ.
રામ એવ નાથઃ સીતાયા ભવિષ્યતિ રામં ચ કૃત્વા સ્વસ્ત્યદ્યૈવ કરિષ્યામિ ગૃહાણાજગવં ધનુરિદમ્
રામ જ સીતાના સ્વામી બનશે અને આજે જ રામને શુભ બનાવીને હું કાર્ય કરીશ. આ મારું મહાન ધનુષ્ય લઈ લો.
રાજોવાચ- કિમેતેનાજગવેન ધનુષા સ્વયંવરે સીતાં રામં પ્રાપય
રાજાએ પૂછ્યું: તમારા આ ધનુષ્યથી સ્વયંવરમાં સીતાને રામને કેવી રીતે આપશો?
શંકર ઉવાચ- ઇદં ધનુરસજ્યં મે યસ્તુ સજ્યં કરિષ્યતિ તસ્મૈ દેયા મયા સીતા પ્રતિજ્ઞામેવમાચર
શંકરે કહ્યું: આ મારું ધનુષ્ય અણસજ્જ છે; જે તેને સજ્જ કરી શકે, તેને હું સીતાને આપીશ. આ મારી પ્રતિજ્ઞા છે, એ પ્રમાણે કરો.
ઇત્યેવમુક્ત્વા ભગવાન્ગણૈરંતર્દધે હરઃ । અથાદાતું ધનૂ રાજા ન શશાકાતિયત્નતઃ
આવી રીતે કહ્યા પછી ભગવાન હર એ સભામાંથી અદૃશ્ય થઈ ગયા. પછી રાજાએ ઘણો પ્રયાસ કર્યો છતાં ધનુષ્ય ઉઠાવી શક્યા નહીં.
અથોજ્જ્વલં શતસહસ્રગજબલં સમાહૂય ગૃહાણેત્યુવાચ
પછી, રાજાએ લાખ હાથી જેટલું બળ ધરાવતી સેના બોલાવી અને કહ્યું: 'આ ઉઠાવો.'
સ ચાપિ માતુલં નત્વાટ્ટહાસં કૃત્વોત્પ્લુત્ય ધનુર્દ્વાભ્યાં કરાભ્યામુદ્દધાર જાનુપર્યંતં માતુલો મારીચઃ શ્રુત્વા એકાકી વિપ્રવેષં કૃત્વા વિદેહમયાચત વૈશ્વદેવાંતે પ્રાપ્તમતિથિં મામવૈહિ
એ પછી, તેણે પોતાના મામાને નમસ્કાર કરીને જોરથી હસ્યો, ઉછળી ને બંને હાથથી ધનુષ્યને ઘૂંટણ સુધી ઉઠાવ્યું. એના મામા મારિચએ આ સાંભળી, બ્રાહ્મણનું રૂપ ધારણ કરીને વૈદેહ પાસે વૈશ્વદેવ વિધિ પૂરી થયા પછી ગયો અને કહ્યું: 'મને અતિથિ માનો.'
રાજોવાચ- સ્વાગતં ભો ઇદં બ્રહ્મન્નાસનં તત્ર નિષીદેતિ
રાજાએ કહ્યું: સ્વાગત છે, બ્રાહ્મણ, આ બેઠકો છે, ત્યાં બેસો.
સ ચાતિથિસ્તથેત્યુક્ત્વા નિષસાદ
એ અતિથિએ 'એવું જ' કહીને બેઠકો પર બેસી ગયો.
અથ રાજા જલમાદાય પાદૌ પ્રક્ષાલ્ય ગંધપુષ્પાક્ષતૈરભ્યર્ચ્ય મહાજં તસ્મૈ નિવેદ્ય ભોજનાય પ્રાર્થયામાસ
પછી રાજાએ પાણી લઈને તેના પગ ધોયા, ચંદન, ફૂલ અને અક્ષતથી પૂજા કરી, ઉત્તમ ભોજન આપી, તેને ભોજન માટે આમંત્રિત કર્યો.
અથ મધ્યે નિશં રાજા શુચિર્ભૂત્વા ત્ર્યંબકં સાંબિકં મંગલદુકૂલધારિણં કમલભવપુરુષોત્તમશક્ર-પ્રમુખનિખિલદેવૈર્ભૃગુપ્રમુખમુનિવરૈર્હાહાપ્રમુખગંધર્વૈસ્તુંબુરુપ્રમુખૈશ્ચ શ્રુતિસ્મૃતીતિહાસપુરાણૈર્મૂર્તિમદ્ભિશ્ચ સિદ્ધવિદ્યાધરાદિમાતૃકાગણૈશ્ચ નંદીપ્રમુખગણૈશ્ચ સેવ્યમાન પાદકમલં સર્વામંગલપરિમોચકમતિપુણ્યસલિલયા ગંગયા નિષ્કલં કેન ચંદ્રમસા સેવ્યમાન શિરોભાગં વામાંકારૂઢયા ગિરિજયા પ્રદીયમાનવીટિં સહાસં સકામં સહાવેક્ષણમાદદાનં ગોક્ષીરસદૃશં પ્રતિકૂલકસ્તૂરિકાસદૃશકંઠં મૃદુસૂક્ષ્મસ્નિગ્ધજટાભિર્વિરચિતકપર્દં વિશુદ્ધકાર્તસ્વરકુંડલોપશોભિતગંડભાગં દ્વિરષ્ટવર્ષવયસં ગોક્ષીરસદૃશ સ્થૂલમુક્તાફલકૌસુંભવર્ણાંચલેનાવેષ્ટિતશિરોભાગં વિવિધરત્નવિરચિતકાર્તસ્વરભૂષિતવક્ષઃસ્થલમતિધવલોપવીતેનોપશોભિતશરીરમંબિકાનુલગ્નકુંકુમારુણસુગંધિશરીરમીક્ષમાણં તર્જમાનકામમાર્ગણં કોટિકંદર્પસદૃશં મનસાચિંતયત્
પછી રાત્રિના મધ્યભાગે રાજાએ શુદ્ધ થઈ ત્ર્યંબક અને અંબિકા સાથે, શુભ વસ્ત્રો ધારણ કરેલા, બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, ઇન્દ્ર અને બધા દેવો, ભૃગુમુનિ અને અન્ય ઋષિઓ, હાહા-તુંબુરુ જેવા ગંધર્વો, વેદ-સ્મૃતિ-ઇતિહાસ-પુરાણો, સિદ્ધો, વિદ્યાધરો, માતાઓ અને નંદીઆદિ ગણો જેની સેવા કરે છે, એવા ભગવાનના પાદપદ્મોનું ધ્યાન કર્યું. ગંગાજી જેની પાદસેવા કરે છે, ચંદ્ર જેના શિરે છે, ગિરિજાજી ડાબી બાજુએ છે, તેજસ્વી, હસતાં અને દયાળુ, કામના દૃષ્ટિવાળા, કાળી કાંઠાવાળા, સુગંધિત જટાવાળા, સુંદર કુંડળવાળા, સોળ વરસના યુવાન જેવો, દૂધ અને મુક્તા જેવો પાગ પહેરેલો, વિવિધ રત્નોથી શોભિત, શુદ્ધ યજ્ઞોપવીતવાળા, અંબિકાના કુંકુમથી સુગંધિત, કામદેવના તીરોને અવગણનારા, કરોડો કામદેવ જેટલા ગૌરવવાળા એવા ભગવાનનું મનમાં ધ્યાન કર્યું.
રાજોવાચ- ક્ષિતિસલિલગગનપવનદહનરવિશશિયજમાનમૂર્તિભિરષ્ટમૂર્તે વિશ્વમૂર્તે લોકમૂર્ત્તે ત્રિભુવનમૂર્તે વેદપુરાણમૂર્ત્તે યજ્ઞમૂર્તે સ્તોત્રમૂર્ત્તે શાસ્ત્રમૂર્ત્તેસ્વધામૂર્ત્તે નારાયણમૂર્ત્તે સર્વદેવતામૂર્ત્તે ત્રયીમયત્રયીપ્રમાણત્રયીનેત્રસા-મપ્રિયવસુધારાપ્રિયભક્તિપ્રિયભક્તસુલભાભક્તવિદૂરસ્તુતિપ્રિય ધૂપપ્રિય દીપપ્રિય ઘૃતક્ષીરપ્રિય દ્રો ણકરવીરપ્રિય શ્રીપત્રપ્રિય કમલકહ્લારપ્રિય નંદ્યાવર્તપ્રિય બકુલપ્રિય યૂથિકાપ્રિય કોકનદપ્રિય ગ્રીષ્મજલાવાસપ્રિય યમનિયમપ્રિય નિયતેંદ્રિયપ્રિય જપપ્રિય શ્રાદ્ધપ્રિય ગાયનપ્રિય ગાયત્રીપ્રિય પંચબ્રહ્મપ્રિય સદાચારપ્રિય ગોત્રોત્સાદિકમલભવહરિહરનયનસમર્ચિત પાદકમલજયપ્રદ હરિપ્રાર્થિતજલોત્પાદિતચક્રપ્રદર્શકૃત્સ્મૃતિયુક્તિપ્રદ સ્મૃતમંગલપ્રદ મૃત્યુઞ્જય નમસ્તે નમસ્તે
રાજાએ કહ્યું: પૃથ્વી, પાણી, આકાશ, પવન, અગ્નિ, સૂર્ય, ચંદ્ર અને યજમાન રૂપે અષ્ટમૂર્તિવાળા, સર્વરૂપ, લોકરૂપ, ત્રિભુવનરૂપ, વેદપુરાણરૂપ, યજ્ઞરૂપ, સ્તુતિરૂપ, શાસ્ત્રરૂપ, સ્વધારૂપ, નારાયણરૂપ, સર્વદેવરૂપ, ત્રૈમય, ત્રૈપ્રમાણ, ત્રિનેત્રધારી, ધરાપ્રીય, ભક્તિપ્રિય, ભક્તને સહેલાઈથી પ્રાપ્ત થનાર, અભક્તથી દૂર, સ્તુતિપ્રિય, ધૂપપ્રિય, દીપપ્રિય, ઘૃતપ્રિય, દુધપ્રિય, દ્રોણપ્રિય, શ્રીપ્રિય, કમળપ્રિય, શંખપ્રિય, નંદીચક્રપ્રિય, બકુલપ્રિય, યુથિકા પ્રિય, કોકનદપ્રિય, ઉનાળામાં પાણીમાં રહેવું ગમતું, યમનિયમપ્રિય, નિયંત્રિત ઇન્દ્રિયપ્રિય, જપપ્રિય, શ્રાદ્ધપ્રિય, ગાનપ્રિય, ગાયત્રીપ્રિય, પંચબ્રહ્મપ્રિય, સદાચારપ્રિય, બ્રહ્મા-હરિ-હર દ્વારા પૂજિત પાદપદ્મ, વિજયદાતા, હરિએ માગેલા જળમાંથી ચક્ર દર્શાવનાર, સ્મૃતિ અને શુભતા આપનાર, મૃત્યુને જીતનાર — તમને repeatedly વંદન છે!
ઉપરાંત, જો દશરથ પણ બધા સાથે આવી જાય તો તેમને જીતવામાં પણ સક્ષમ છે. અને જો રામ, જે ક્ષત્રિયોનો વિનાશક છે, આવે તો એ મારી દીકરી સાથે શું કરશે? શું મોકલશે? કે મને શું નુકસાન કરશે? મોટો રાજા તો આખા ત્રણેય લોકને પણ જીતી શકે, તો અમને જે નબળા છીએ, તેમને શું કહેવું? અંતે, તમે જ મારા આશ્રય છો; મને એવો ઉપાય કહો કે લગ્ન શુભ થાય અને રામ જ મારા જમાઈ બને.