વસિષ્ઠ ઉવાચ- ઇદાનીમિતઃ પરમેકવર્ષશતોપભોગ્યં રાક્ષસત્વં નરકં ભાગીરથીસ્નાનમેકં શિવાય બિલ્વપત્રશતં સમર્પ્ય તતઃ સ્નાત્વા પાપાદ્વિમુક્તો ભવસીતિ
વશિષ્ઠજીએ કહ્યું: 'હવે તારે અહીંથી એક સો વર્ષ રાક્ષસનું જીવન ભોગવવું પડશે. પછી ગંગામાં સ્નાન કરીને, શિવજીને એક સો બિલ્વપત્ર અર્પણ કરીને ફરી સ્નાન કરજે, તો તું પાપથી મુક્ત થાશે.'
કદાચિત્તાદૃશં કૃતપુણ્યં તવ પદં પ્રયચ્છામિ તદુપરિશિષ્ટાં ગતિં ભજેતિ વસિષ્ઠવાક્યમાકર્ણ્ય બ્રહ્મરાક્ષસો વસિષ્ઠોપદિષ્ટપુણ્યવશાદ્દિવ્યશરીરો ભૂત્વા નમસ્કૃત્વા સ્વર્ગં જગામ
ક્યારેક આવા પુણ્ય કરનારને હું ઊંચું સ્થાન આપું છું, અને પછી એથી પણ શ્રેષ્ઠ ગતિ મળે છે. વશિષ્ઠજીના વચન સાંભળી, બ્રહ્મરાક્ષસે વશિષ્ઠજીએ બતાવેલા પુણ્યના પ્રભાવથી દિવ્ય શરીર ધારણ કર્યું, નમસ્કાર કરીને સ્વર્ગમાં ગયો.
અથ રામં પ્રાપ્તેકાલે ઉપનીય વસિષ્ઠો વેદાનધ્યાપયામાસ ષડંગાનિ મીમાંસાદ્વયં નીતિશાસ્ત્રં ચાધ્યાપયામાસ
પછી યોગ્ય સમયે વશિષ્ઠજીએ રામનું ઉપનયન કર્યું અને તેને વેદ, છ ઋગ્વેદાંગ, બંને મીમાંસા અને નીતિશાસ્ત્ર શીખવ્યાં.
અથ ધનુર્વેદમાયુર્વેદં ભરત ગાંધર્વ વાસ્તુ શાકુન વિવિધયુદ્ધશાસ્ત્રાણિ ચ
પછી તેને ધનુર્વેદ, આયુર્વેદ, ભરતકલા, સંગીત, વાસ્તુશાસ્ત્ર, શાકુનવિદ્યા અને વિવિધ યુદ્ધશાસ્ત્રો શીખવ્યાં.
અથ વિવાહં કર્તુકામેન રાજ્ઞા દશરથે નાનાનાદેશજનપતીન્પ્રતિ દૂતાઃ પ્રેરિતાઃ
પછી લગ્ન કરવા ઈચ્છતા દશરથરાજાએ વિવિધ દેશો અને પ્રદેશોમાં દૂતાઓ મોકલ્યા.
અથ કશ્ચિચ્છીઘ્રમાગત્ય રાજાનમિદમબ્રવીત્
પછી કોઈક ઝડપથી આવીને રાજાને આ વાત કહી.
રાજન્વિદર્ભદેશાધિપતિર્વિદેહોનામ રાજા તસ્ય પુત્રી વૈદેહી હોમલબ્ધારૂપેણ લક્ષ્મીસમા સર્વલક્ષણસંપન્ના રામયોગ્યા વિદ્યતે સ ચ તાં દાતું રાજા રામાયોદ્યતઃ તદ્ગમ્યતાં શીઘ્રમિતિ
'રાજા, વિદર્ભદેશના રાજા વિદેહની પુત્રી વૈદેહી, જે હોમક્રિયાથી પ્રાપ્ત થઈ છે, રૂપે લક્ષ્મી સમાન છે, સર્વે શુભ લક્ષણોથી યુક્ત છે અને રામ માટે યોગ્ય છે. રાજા તેને રામને આપવા તૈયાર છે. તમે તુરંત ત્યાં જાઓ.'
બાલિકાશ્ચ વિદ્યુલ્લતાંશુશોધિતગાત્રયષ્ટય ઉદ્ભિન્નકુચકમલકુડ્મલવિવિધહારોપશોભિવક્ષસો યત્કિંચિદ્ભાષિણ્યોઽતિચપલમૃદુગતયો વૃદ્ધવનિતાશ્ચાગચ્છન્
છોકરીઓ વીજળી જેવી ચમકતી પાતળી કાયાથી, ઉગતા કમળ જેવા કુંવારા સ્તન, મણિહારો પહેરી, ઓછી બોલતી, બહુ નરમ અને ચપળ ચાલથી, અને વૃદ્ધ સ્ત્રીઓ પણ આવી.
અથાભિકલનાર્થં વિલાસિન્યો નિશાદૂર્વાક્ષતામંત્રમંગલકજ્જલિતકૈશિકધમિલ્લલતાગ્રંથિ-ત જટોપશોભિત સીમંતશીર્ષશોભિતનાસામુખવિચિત્રાભરણાર્હણહેમપાત્રાવસ્થિતાજ્યગુગ્ગલુ ફલાદિસૌભાગ્યદ્રવ્યમુદ્વહંતીભિઃ સ્ત્રીભિરન્યૈરપિશોભિતજનૈઃ સ રાજા નિર્જગામ
પછી લગ્નની તૈયારી માટે વિલાસિનીઓએ, દુર્વા-અક્ષત-હલદીથી શોભિત વાળ, ફૂલોની વેણી, મસ્તક-નાક પર વિભિન્ન દાગીના, સોનાની વાટકીમાં ઘી, ગુગ્ગળ, ફળ અને શુભ સામાન લઈને, અન્ય સ્ત્રીઓ અને સેવકો સાથે રાજાને બહાર લાવ્યો.
તદાનીં મંગલતુર્યઘોષાદેવ દુંદુભિભેરીનિઃસાણમર્દલશંખાદિનાદાઃ પ્રાદુર્બભૂવુઃ
એ સમયે શુભ તુરી અને અન્ય વાદ્યો જેવી કે ઢોલ, નગારા, ઝાંઝ અને શંખના મંગળમય અવાજો ગૂંજ્યા.
ગાયકાશ્ચ મંગલાનિ જગુઃ
ગાયકોએ મંગળ ગીતો ગાયા.
મંગલવેદવાક્યાનુપાઠેન વૈદિકાઃ બ્રાહ્મણાઃ । કુલપાઠકા ભેરીઘોષેણ કૃત્સ્નમાકાશમાપૂરયન્
વેદપાઠી બ્રાહ્મણોએ શુભ વેદમંત્રોનું પાઠન કર્યું અને કુળપાઠકોએ નગારાના અવાજ સાથે આખું આકાશ ગૂંજી ઉઠ્યું.
અથાન્યોન્યાક્ષતપૂર્વમંગીકુર્વંતઃ સૂતબંદિજનાદિભિઃ સ્તૂયમાનાઃ પુરં પ્રવિવિશુઃ
પછી, એકબીજાને આદર આપતા અને સુત તથા અન્ય સેવકો દ્વારા સ્તુતિ થતી, તેઓ શહેરમાં પ્રવેશ્યા.
વિદેહનગરાત્પશ્ચિમભાગે નિર્મિતં મંદિરં દશરથઃ પ્રવિવેશ
વિદેહનગરના પશ્ચિમ ભાગે બનેલ મહેલમાં દશરથ પ્રવેશ્યા.
અવશિષ્ટાશ્ચ યથાયોગ્યં ભવનં વિવિશુઃ
બાકીના લોકોએ પણ પોતાની યોગ્ય રહેણાંકમાં પ્રવેશ કર્યો.
અથ નારદો મિથિલાં તદાનીમેવાગચ્છત્
એ સમયે જ નારદ મિથિલામાં આવ્યા.
વિદેહોઽપિ દેવર્ષિમભિપૂજ્ય સ્વાગતં દૃષ્ટ્વા ભોજનં કારયિત્વા। સુખાસીનાય મુનયે સઘનસારં તાંબૂલં દત્વા વ્યજ્ઞાપયત્
વિદેહે દેવર્ષિનું યથાયોગ્ય સન્માન કરી, આવકાર આપ્યો, ભોજનની વ્યવસ્થા કરી, મુનિને આરામથી બેઠા પછી ઘનસારો તાંબૂલ આપી વિનંતી કરી.
શ્વો વિવાહે ભવાન્સ્થાતુમર્હતિ કારયિતું વિવાહમ્
આવતીકાલે લગ્નમાં આપ હાજર રહી વિધિ કરશો એવી વિનંતી છે.
શ્વો હિ નક્ષત્રં સૂર્યનક્ષત્રદર્શનં તત્ર વિવાહો ન કર્તવ્ય ઇતિ
કારણ કે આવતીકાલે સૂર્યનક્ષત્ર છે, એ દિવસે લગ્ન કરવું યોગ્ય નથી.
અથ મૌહૂર્તિકં વૃદ્ધગાર્ગ્યમાહૂય રાજા પપ્રચ્છ ક્વ વિવાહમુહૂર્તઃ
પછી રાજાએ વૃદ્ધ ગાર્ગ્ય મુહૂર્તજ્ઞને બોલાવી પૂછ્યું: 'લગ્ન માટે કયો મુહૂર્ત છે?'
શ્વ ઇતિ ગાર્ગ્ય ઉવાચ
ગાર્ગ્યે કહ્યું: 'આવતીકાલે.'
રાજા ચ નારદં ગાર્ગ્યં ચોદીક્ષ્ય ભો ઇદમિત્થમિતિ પપ્રચ્છ
રાજાએ નારદ અને ગાર્ગ્યને પૂછ્યું: 'હા, એ જ રીતે છે?'
અથ નારદો ગાર્ગ્યમુવાચ
પછી નારદે ગાર્ગ્યને કહ્યું.
કથમુક્તં લગ્નં દાસ્યસિ
તમે જે રીતે કહ્યું તે મુહૂર્ત કેમ આપશો?
અથ ગાર્ગ્યો વિષઘટિકાશ્ચ વિહાય લગ્નં દાસ્યામિ ઇત્યુવાચ
ત્યારે ગાર્ગ્યે કહ્યું: 'હું દુષ્કાળના સમયને છોડીને શુભ મુહૂર્ત આપું છું.'
નારદોપિ બ્રહ્મવચનાનિ કિં ન જાનાસીત્યુક્તવાન્ગાર્ગ્યમ્
નારદે ગાર્ગ્યને પૂછ્યું: 'શું તમને બ્રહ્માના વચનો ખબર નથી?''
ગાર્ગ્યસ્તુષ્ટસ્તાન્દોષાનપઠત્
ગાર્ગ્ય આનંદિત થઈ એ દોષોનું વર્ણન કરવા લાગ્યા.
અથ વસિષ્ઠાદીન્પ્રેષયામાસ તે ચ તત્ર ગત્વા તાં ચ નિરીક્ષ્ય લગ્નં નિશ્ચિત્યાયોધ્યામેત્ય રાજાનમુક્ત્વા રામસહિતાઃ પૃથિવીપતિસમેતાઃ શીઘ્રં વિવિધ કરિ તુરગ શકટ શિબિકાંદોલિકાભિરતિસુભગરૂપભોગવિલાસક્રિયાનિપુણા વિદિતવિવિધચેષ્ટાગંધર્વાઃ કામશાસ્ત્રસુકુશલાઃ મૃદુકઠિનપૃથુપયોધરાસન્ન કંઠાઃ સ્થૂલસૂક્ષ્મલલાટબિંબદશનચ્છદમુખપંકજાઃ કુટિલકુંતલદીર્ઘકેશધમ્મિલ્લાઃ કનકપત્રકર્ણાઃ સ્નાનચેષ્ટયોત્થિતરોમશોભિત જપાકુસુમરક્તદશના વિશદવિસ્ફુરચ્છફરીલોચનાઃ શુક્તિકાસદૃશશ્રવણાઃ નક્ષત્રસદૃશસ્થૂલમુક્તાફલોપશોભિતનાસાપુટા મુકુરસદૃશકપોલાસ્તિલપ્રસૂનનાસિકા આનમ્રમધ્યપ્રદેશચૂચુકા ઇંદ્રગોપપ્રતીકાશાધરપુટદશનક્ષતાઃ સમદીર્ઘકાંગપ્રદર્શનાસ્થિતસર્વપ્રદેશવર્તુલા નાતિમાંસલાઃ પિંડકાગ્રંથિનીવ્યોવલિતબાહુમૂલા અનતિચિરકાલોત્થિતરોમતયા હરિદ્રા વર્ણતયા ચ કર્ણિકારદલસદૃશબાહુમૂલા મૃદુસ્નિગ્ધવર્તુલસૂક્ષ્મમધ્યપ્રદેશાઃ કઠિનસ્થૂલવર્તુલામગ્નચૂચુકપરસ્પરસ્થાનાક્રમણસ્પર્દ્ધિ પયોધરમધ્યલબ્ધપદકપયોધરોપરિચંચલવિવિધમણિમય હારોપશોભિત વક્ષઃસ્થલાઃ પયોધરપરિતો લબ્ધપદતયા તરુણદૃષ્ટિપરમ્પરતયા અસમાનયાનાભિકૂપોપરિતન રોમરાજ્યોપશોભિતોદરપ્રદેશા ભજ્યમાન મધ્યસ્થલીકરણએવ વલીત્રયોપશોભિત મુષ્ટિગ્રાહ્યમધ્યાઃ કરિકરોપમજઘનપ્રદેશા અરોમસદૃશમૃદુસ્નિગ્ધામલા સમજાન્વ્યઃ કદલીસ્તંભસંનિભોરુયુગલા આમગ્નજાનુકૃશકુશવર્તુલપિંડિકારહિતજંઘા આમગ્નગુલ્ફા આસૂક્ષ્મસ્નિગ્ધા દીર્ઘદીર્ઘાંગુલી પાદાનૂપુરરવાહ્વયમાનમદના હંસમતંગજગમના દક્ષિણાંગુષ્ઠસ્પર્શિકચ્છાગ્રા ઉપરિકચ્છં નીવીં કૃત્વા કરદ્વયયુતા વસ્ત્રપ્રદેશકંઠમપ્રાવૃત્યા પરવસનપરિભાગા વૃતસ્તનવસના પરભાગે વામાંસ એવ દક્ષિણપાર્શ્વગતેન દશાભાગેન નાભિપ્રાંતેન પ્રવેશિતોપશોભિતગાત્રયષ્ટયો યોષિતો વિવાહમંગલકર્મકરણાયાનેકશ આગચ્છન્
પછી વશિષ્ઠજી અને અન્યોએ ત્યાં જઈ, કન્યાને જોઈ, શુભ મુહૂર્ત નક્કી કરીને, અયોધ્યામાં રાજાને જાણ કરી, રામ અને અન્ય રાજકુમારો સાથે પૃથ્વીપતિઓને લઈને ઝડપથી વિવિધ હાથી, ઘોડા, રથ, પાલકી, ડોલી સાથે, સુખ-આનંદમાં નિપુણ સેવકો, વિવિધ કળાઓ જાણનારા, ગંધર્વકલા, કામશાસ્ત્રમાં કુશળ, નરમ-મજબૂત-ભરાવદાર સ્તન, પાતળી ગળા, પહોળા અને નરમ કપાળ, કમળ જેવા ચહેરા, વળાંકવાળા લાંબા વાળ, સોનાના કાનના કુંડળ, સ્નાનથી તેજસ્વી, જપાકુસુમ જેવા લાલ હોઠ, ચમકતા મીન જેવા આંખો, શંખ જેવા કાન, તારાઓ જેવા મોટા મુક્તા નાકમાં, દર્પણ જેવા ગાલ, તલફૂલ જેવી નાક, થોડી વળાંકવાળી કમર, ઇન્દ્રગોપ જેવા હોઠ, લાંબા સુંદર અંગો, ગોળાકાર શરીર, વધુ માંસલ નહીં, હાથીની સુંડ જેવી બાહુઓ, હળવી પીળાશ, મૃદુ-નરમ-પાતળી કમર, મજબૂત-ભરાવદાર-સાથે જોડાયેલા સ્તન, વિવિધ મણિહારોથી શોભિત, યુવાન નજરથી છાપેલા, કમરના વાળની પંક્તિથી શોભિત, હાથમાં આવતી કમર, યુવાન હાથી જેવી નિતંબ, મૃદુ-નરમ-સ્વચ્છ જાંઘ, સમાન ઘૂંટણ, કદળીના થાંભલા જેવી જાંઘ, પાતળી ગોળ પિંડળી, જોડાયેલા પગના ગોઢ, લાંબી નરમ આંગળીઓ, મૃદુ પગ, હંસ અને હાથી જેવી ચાલ, જમણા અંગૂઠાથી જમીન સ્પર્શતી, કપડાં કમરે બાંધેલા, બંને હાથથી કપડાં પકડી, ઉપરનું શરીર ખુલ્લું, નીચેના કપડાંથી સ્તન ઢાંકી, દાગીના પહેરી, લગ્નમંગલ માટે અનેક સ્ત્રીઓ આવી.
અથ વિદેહે પુરતઃ ક્રોશમાત્રે ચૂતવનિકાયાં વિવિધવિટપવિસ્તરપ્રદેશવિવિધવિહંગકૂજિતા-કર્ણનદત્તકર્ણવનહરિણશાવવત્યાં મહારજતનિર્મિતોચ્ચનીચપ્રાસાદોપશોભિતપ્રદેશવિવિધવિહંગાયાં હેમવલ્કલસંવીતભસિતો-દ્ધૂલિતશરીરજટિલમુનિગણધ્યાનોપાસનોપશોભિતવૃક્ષમાલાયાં વિવિધવિદ્યધરવધૂપયોધરભારાભિભૂતવિચરિતતરંગસરસીયુતાયાં સરસ્તીરમિલિતસૈરંધ્રીયુવતિભિરાહૂયમાન તરુણજનાયાં નાનાવર્ણકુસુમસૌરભવાસિતાશેષપ્રદેશાયામિતસ્તતો રિરંસયા પ્રદર્શિતસ્ફારશફરીવિલોચનતરલચક્ષુષા પ્રભાવિલસિતશરીરવેશ્યાજનાયાં વિવિધાશ્ચર્યયુતાયાં દશરથઃ સામાત્યપુરોહિતાભિરામરામાદિપુત્રસહિતઃ સુખમુવાસ
પછી વિદેહની નજીક, એક ક્રોશ દૂર, અનેક વૃક્ષોથી ભરેલા આમ્રવનમાં, વિવિધ પક્ષીઓના કલરવથી, વનહરણના છાનાં સાંભળતા, ચાંદીના ઊંચા-નીચા મહેલો, ભસ્મ અને વલ્કલ પહેરેલા મુનિઓ ધ્યાનમાં તલિન, વિદ્યાધર સ્ત્રીઓના ભારે સ્તનથી તરંગિત સરોવર, કિનારે દાસીઓ અને યુવતીઓ ભેગી, વિવિધ રંગના ફૂલોની સુગંધથી સુગંધિત, વેશ્યાઓ ચમકતા શરીર અને તિરાડ નજરથી રમતી, અનેક અદ્ભુતોથી ભરેલી એ જગ્યાએ દશરથ રાજા, મંત્રીઓ, પુજારીઓ અને રામાદિ પુત્રો સાથે આનંદથી રહ્યો.
અથ વૈદેહોઽપિ મિથિલાં નાનાપતાકોપશોભિતાં વિવિધપ્રાસાદગોપુરોદ્યાનદેવતાયતનોપશોભિતામન્યોન્યકેલિચતુરયુવતિજનાનુકીર્ણામુશીરવિરચિતમહાપ્રપાં સુકેલીજનોપશોભિતવિશિખાં । વિવિધપણ્યોપશોભિતરથ્યાં તત્રતત્ર બ્રહ્મઘોષશોભિતમઠાં પ્રતિમંદિરં મીમાંસાદિવ્યાખ્યાનસંપાદિ સામાધ્યયનાં સુપુણ્યહવિર્ગંધસામાદિસ્વરપદક્રમશ્રુતિબ્રાહ્મણવાટિકામનેકપરિવૃઢમંદિરપ્રવેશનિષ્ક્રીતાગુરુકુંકુમાધ્વર્ય્યુવેષાં મૃદુલવસન તાંબૂલ રક્તદંતચ્છદકામિનીમૃદુવચનકઠિનવચનકરસંજ્ઞાનિર્દ્ધારિત પ્રતિવચનવિવિધોપાયના હરણકરજનોપશોભિતાં મૃદુધવલજઘનપરિવીતવસ્ત્રોપરિભાગેન સ્નિગ્ધવર્તુલપરસ્પરસંઘર્ષપયોધરમધ્યપ્રદેશોપશોભિત વામાંસકંદોપશોભિતવનિતાં વિવિધમુક્તાહારજપાસંકાશદશનચ્છદ મંદહાસમાલાકારસહસ્રોપશોભિતાં પુણ્યાસવસાધનમંદિરાં તત્રતત્ર વિચિત્રતોરણાં વિશુદ્ધવીથિકાં તત્રતત્ર સ્થાપિતકલ્પપાદપાં રંભાવિભૂષિતદ્વારાં પુરીં શોભિતાં શોભયામાસ
પછી વિદેહરાજાએ મિથિલાને અનેક ધ્વજોથી શોભાવેલી, વિવિધ મહેલો, ગોપુરો, બગીચાઓ અને મંદિરો, રમતમાં નિપુણ યુવતીઓથી ભરેલી, ઉશીરથી બનેલી મોટી વાવોથી શોભિત, સુંદર સ્ત્રીઓથી ભરેલી, વિવિધ સામાનથી શોભિત રસ્તાઓ, સર્વત્ર વેદમંત્રોના ઘોષથી ગુંજતા મઠો, મંદિરો, મીમાંસા વગેરે શાળાઓ, સામવેદના પાઠ કરતા બ્રાહ્મણો, ઘી અને સુગંધથી ભરેલા ઘરો, નરમ વસ્ત્રો, પાનથી લાલ દાંતવાળી, મીઠા-કઠણ બોલવાળી, ચતુર જવાબ આપનારી, દાગીનાવાળી, નરમ સફેદ વસ્ત્રોથી ઢંકાયેલી નિતંબ, ગોળ-મૃદુ સ્તન, સુંદર બાહુઓ, મુક્તાહાર અને જપાકુસુમ જેવા લાલ હોઠ, મૃદુ સ્મિત, પુણ્યમય મદિરા ઘર, સુંદર તોરણ, શુદ્ધ ગલીઓ, કલ્પવૃક્ષો, રંભા વડે શોભિત દ્વાર—આ રીતે મિથિલા શહેરને શોભાવ્યું.