આદ્યં સનત્કુમારાખ્યં નારસિંહમતઃ પરમ્ । તૃતીયમાંડમુદ્દિષ્ટં દૌર્વાસસમથૈવ ચ
પ્રથમ સંનતકુમાર નામનું છે, પછી નરસિંહ આવે છે; ત્રીજું આંડ કહેવાય છે અને પછી દૌર્વાસસ પણ છે.
નારદીયમથાન્યં ચ કાપિલં માનવં તથા । તદ્વદૌશનસ પ્રોક્તં બ્રહ્માંડં ચ તતઃ પરમ્
પછી નારદીય આવે છે, પછી બીજું, કાપિલ અને માનવ પણ છે; પછી ઉશનસે કહેલું બ્રહ્માંડ આવે છે.
વારુણં કાલિકાહ્વાનં માહેશં સાંબમેવ ચ । સૌરં પારાશરં ચૈવ મારીચં ભાર્ગવાહ્વયમ્
વારુણ, કાલિકા નામનું, માહેશ અને એ જ રીતે સાંબવ; સૌર, પારાશર, મારિચ અને ભાર્ગવ નામનું પણ છે.
કૌમારં ચ પુરાણાનિ કીર્તિતાન્યષ્ટ વૈ દશ । અષ્ટાદશપુરાણાનાં વ્યાકર્તા તુ ભવેન્મનુઃ
અને કૌમાર પણ છે—આ રીતે કુલ અઢાર પુરાણો કહેવાય છે; આ અઢાર પુરાણોમાં મનુને તેમનો વર્ણનકર્તા માનવામાં આવે છે.
ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે પાતાલખંડે શિવરાઘવસંવાદે પુરાણમાહાત્મ્યકથનંનામ પંચદશોત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ
આ રીતે શ્રીપદ્મપુરાણના પાતાળખંડમાં શિવ અને રાઘવના સંવાદમાં પુરાણમાહાત્મ્યકથન નામે એકસો પંદરમો અધ્યાય પૂરું થાય છે.
સૂત ઉવાચ- સંધ્યાવંદનકર્મક્રિયતામિતિ રામો મુનિમાચષ્ટાયમ્ । ઉષ્ણદ્યુતિરપ્યસ્તમુપૈતિ દ્વિજકુલમેતન્નીડમુપૈતિ
સૂતે કહ્યું: આમ રામે ઋષિ સાથે સંધ્યાવંદન કરવાના વિષયમાં વાત કરી; એ સમયે તપ્ત તેજવાળો સૂર્ય અસ્ત જતો હતો અને દ્વિજગણ પોતાના નિવાસસ્થાને એકઠા થયા.
સ્વયમપિ સંધ્યાવંદનકામોઽવ્રજદુત્તરદિશમુજ્ઝિતયાનઃ । હાહાહૂહૂકૃતસંગીતિર્બંદીપ્રમુખપ્રસ્તુતકીર્તિઃ
પોતે પણ સંધ્યાવંદન કરવા ઈચ્છી, તેણે પોતાનું વાહન છોડી ઉત્તર દિશામાં ગયો; 'હાહા' અને 'હૂહૂ'ના ગીતો ગુંજતા, મુખ્ય બંદીઓએ તેની પ્રશંસા શરૂ કરી.
ગૌતમીતટમુપેત્ય રાઘવો વાયુનંદનસુધૌતપદ્યુગઃ । જાંબવત્કૃતકરાવલંબનઃ પ્રાપદુત્તમનદીં તુ ગૌતમીમ્
વાયુનંદન દ્વારા પગ ધોઈને રાઘવ ગૌતમીના કાંઠે પહોંચ્યો; જાંબવતે હાથ પકડીને તેને ઉત્તમ ગૌતમિ નદી સુધી પહોંચાડ્યો.
કરદ્વયે ધૃતકુશઃ સ રાઘવઃ પ્રાગમદ્વરુણદિશામથોત્તમામ્ । દત્વા તતોઽર્ઘત્રિતયં યથાવિધિ પ્રહૃષ્ટરોમાથ જજાપ સોંઽતરે
બન્ને હાથમાં કુશ પકડીને એ રાઘવ પૂર્વ દિશામાં, એટલે કે ઉત્તમ વરુણ દિશામાં ગયો; પછી, વિધિ પ્રમાણે ત્રણ અર્ઘ્ય આપ્યા અને આનંદથી રોમાચિત્ત થઈ, અંતરમાં જાપ કર્યો.
સંપ્રાર્થયિત્વા વરુણં યથાક્રમં શંભું વસિષ્ઠં પ્રણનામ રાઘવઃ । તાભ્યાં કૃતાશીરગમન્મનઃપદં હનૂમતા ક્ષાલિત પાદપંકજઃ । જુહાવ વહ્નીનથ બંદિમાગધૈઃ સંસ્તૂયમાનોઽથ વિનિર્યયૌ બહિઃ
પછી ક્રમશઃ વરુણને પ્રાર્થના કરી, રાઘવે શંભુ અને વસિષ્ઠને વંદન કર્યા; બંનેના માર્ગે મન લગાવી, હનુમાન દ્વારા પગ પાંખડાં ધોઈને, અગ્નિમાં હોમ કર્યો અને બંદી-માગધો દ્વારા સ્તુતિ થતી, બહાર ગયો.
પ્રહસચ્ચંદ્ર કિરણૈઃ સુધાલિપ્તમિવાંબરમ્ । પ્રસન્નતારાકુસુમં વિતાનમિવ સર્વતઃ
ચાંદનીની કિરણોથી આકાશ હસતું હતું, જાણે અમૃતથી લિપ્ત થયેલું હોય; અને સર્વત્ર તારાઓનું છત જાણે ફૂલોની માળા જેવી લાગતી હતી.
અથાગચ્છત્સૌધતલં વૃદ્ધામાત્યેન કલ્પિતમ્ । નાનાસનસમોપેતં સભાસ્થાનં યયૌ નૃપઃ
પછી એ મહેલના ઉપરના મજલામાં ગયો, જે વૃદ્ધ મંત્રી દ્વારા ગોઠવાયું હતું; રાજાએ વિવિધ આસનોયુક્ત સભા સ્થળમાં પ્રવેશ કર્યો.
અથ મુનિં હ્યુપવેશ્ય સ રાઘવઃ સ્વયમપિ પ્રથમાસનમાભજત્ । કપિગણાઃ પરિતઃ પૃથુવિગ્રહા રચનયાસ્થિતિમાપ્રતિપેદિરે
પછી ઋષિને બેઠાડીને રાઘવે પોતે પ્રથમ આસન ગ્રહણ કર્યું; અને ચારે બાજુ વિશાળ કાયાવાળા વાનરગણ શ્રેણીબદ્ધ રીતે બેઠા.
સુખસ્થિતં નૃપમભિવીક્ષ્ય સ દ્વિજો વચસ્તદા સમુચિતમાહ શંભુઃ । ઇહસ્થિતો ભવતિ સમસ્તપૂજિતઃ કથં કથા નૃપવર વર્તતે ગુહાયામ્
રાજાને આરામથી બેઠેલો જોઈ, એ બ્રાહ્મણ શંભુએ યોગ્ય વચન કહ્યાં: 'અહીં તું સૌના પૂજ્ય બનીને બેઠો છે—હે રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, ગુફામાં કથા કેવી રીતે ચાલી રહી છે?'
આકર્ણ્યાથ રઘૂદ્વહો દ્વિજવચઃ શુશ્રૂષુરાસીત્કથાં । તત્રસ્થો નિપુણં નિવાર્યવચનં સર્વૈઃ શ્રુતં તત્ક્ષણાત્ । શુશ્રૂષામિ કથં મહાદ્ભુતતયા સ્વાત્માશ્રયામન્યથા । રક્ષોબાધનવાદિનીમથનૃપઃ કિંત્વેતદિત્યાહ ચ
બ્રાહ્મણના વચન સાંભળીને રઘુવંશી કથા સાંભળવા ઉત્સુક થયો; ત્યાં બેઠો રહી, તેણે સર્વેને મૌન રાખ્યા અને એ ક્ષણે બધાએ કથા સાંભળી; 'હું આ સાંભળવા ઈચ્છું છું, કારણ કે એ ખૂબ અજાણી અને મારી જાતને લગતી છે—નહીંતર, રાક્ષસોના વિનાશની આ કથા શું છે?' એમ રાજાએ કહ્યું.
કુંભશ્રોત્રવધઃ પુરા સમજનિ પ્રાપ્તો દશાસ્યો વધં । પશ્ચાદિત્યયમન્યથા વિરચિતં રામાયણં ભાષતે । કોઽયં વિપ્રવરઃ સમસ્તજનતા નાસ્તિક્ય સંપાદકો । રાજ્ઞાંસ્થાનમુપેત્ય વક્તિ સમયા દંડ્યોઽથ પૂજ્યોઽથવા
ક્યારેક કુંભશ્રોત્રના વધ થયા, પછી દશાનનના પણ; પછી આ રામાયણ જુદી રીતે કહેવાય છે—આ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ કોણ છે, જે બધા લોકોમાં અવિશ્વાસ ફેલાવે છે? રાજાના દરબારમાં આવીને શું તે યોગ્ય રીતે બોલે છે કે દંડનો અધિકારી છે કે પૂજ્ય છે?
અથાહ જાંબવાનમું રઘૂત્તમં કથાં પ્રતિ । રામાયણં ન તાવકં ત્વિદં હિ કલ્પિતં મતમ્ । સમસ્તમત્ર વિસ્તરાદ્વદામિ દેવ તચ્છૃણુ । પંકેરુહસ્યસૂનુતો મયા શ્રુતં પુરાહ્યભૂત્
પછી જાંબવાને એ રઘુશ્રેષ્ઠે કથાના વિષયમાં કહ્યું: 'આ રામાયણ તું કહેશે તે તારું નથી, પણ મારી દૃષ્ટિએ રચાયેલું છે; હું અહીં બધું વિગતે કહું છું, હે દેવ, એ સાંભળજે, જે મેં કદીક પંકજપુત્ર પાસેથી સાંભળ્યું હતું.'
જાંબવંતં વિજ્ઞાપ્ય રામચંદ્રો વચનમાહ
જાંબવતને જાણ કરી, રામચંદ્રે આ વચન કહ્યું.
શ્રીરામ ઉવાચ- કીર્તય પુરાણં મે શુશ્રૂષુઃ કુતૂહલાદહં પ્રણીતં તત્કેન ચ વિજ્ઞાતમ્
શ્રીરામે કહ્યું: મારા માટે પુરાણનું વર્ણન કરો; હું ઉત્સુકતાથી સાંભળવા ઇચ્છું છું. આ કોણે રચ્યું છે અને તેને કેવી રીતે જાણવામાં આવ્યું?
જાંબવાનથ બભાષે હિ વિધાત્રે નમો નમસ્તથૈવ વિધુભૂષણકેશવાભ્યામ્
પછી જામ્બવાને વિધાતા અને ચંદ્રમાની શોભા એવા કેશવને નમસ્કાર કરીને કહ્યું:
અથ પુરાતનં રામાયણં કથયામિ
હવે હું એ પ્રાચીન રામાયણની વાર્તા કહું છું.
યસ્ય શ્રવણેનાખિલજન્મસંપાદિત પાપક્ષયો જાયતે
જેનું શ્રવણ કરતાં અનેક જન્મોમાં થયેલા બધા પાપોનો નાશ થાય છે.
અથ તથાપિ દશરથો દશરથસમાનરથી મહીયસા બલેન સુમાનસનામનગરજિગીષયા પંકેરુહસુતસુતં વસિષ્ઠમાહૂય નમસ્કૃત્વા મુનિદત્તાનુજ્ઞઃ શતાક્ષૌહિણીસેનયા સહારુહ્ય તુરંગમં ચંદ્ર સમાનશરીરમતિરોષસમાવિષ્ટો વિષ્ટરશ્રવસમારાધ્ય દંડયાત્રાં ચકાર
પછી પણ દશરથ, જે રથયુદ્ધમાં દશરથને સમાન હતો, મહાન બળ અને સુમાનસા નામની નગરને જીતવાની ઈચ્છા સાથે, કમળના પુત્ર વશિષ્ઠને બોલાવી, નમસ્કાર કરી, ઋષિની પરવાનગી લઈને, સો અક્ષૌહિણી સેનાની સાથે ઘોડા પર ચઢ્યો, ચાંદની જેવું તેજ ધરાવતો, ભારે ક્રોધથી ભરેલો, વિશ્તરશ્રવનું પૂજન કરીને દંડયાત્રા માટે નીકળી પડ્યો.
સાધ્યો નામ સ્વીયયા સેનયાવૃતો દશરથાભિમુખમાયયૌ યોદ્ધું યુદ્ધં ચાન્યોન્યમભૂત્
સાધ્ય નામનો રાજા પોતાની સેનાથી ઘેરાઈને દશરથ સામે યુદ્ધ કરવા આવ્યો અને બંને વચ્ચે યુદ્ધ શરૂ થયું.
માસમેકં યુદ્ધં કૃત્વા દશરથસ્તં સાધ્યં જગ્રાહ
એક મહિનો યુદ્ધ કર્યા પછી દશરથે સાધ્યને પકડી લીધો.
અથ સાધ્યસૂનુર્ભૂષણોનામાલ્પપરિવારો યુયુધે દશરથેન
પછી સાધ્યનો પુત્ર, ભૂષણ નામે, થોડા સાથીઓ સાથે દશરથ સામે લડવા આવ્યો.
દશરથોઽપિ સાધ્યસૂનું ભુવોભૂષણમવલોક્ય યોદ્ધુમેવ નૈચ્છત્
પણ દશરથે સાધ્યના પુત્ર ભૂષણને જોઈને તેના સાથે લડવા ઇચ્છ્યો નહીં.
કથમેતાદૃશં હન્મિ ચાસ્મિન્હતેઽસ્ય કથં પિતા ભવિષ્યતિ કથં તન્માતા કથમપ્રૌઢયૌવનાપ્રિયાર્યા
હું આવો યુવાનને કેવી રીતે મારી શકું? જો એ મરી જાય તો તેના પિતા-માતા અને યુવાનીમાં તેની પ્રિયાને શું થશે?
અમુષ્ય હિ દેહે સમાલિંગનચુંબનપરિવર્તન નવીનતરદલારવિંદપદાનિ કુસુમાનીવ દૃશ્યંતે
એના શરીર પર લપટાવાની, ચુંબન કરવાની અને રમવાની નિશાનીઓ તાજા કમળના પાંદડા અને ફૂલો જેવી દેખાય છે.
એતત્સમાનવર્ણવયા એતાદૃશઃ સુભગઃ પરમપ્રીતિવર્દ્ધનોનામ પુત્રો ભલ્લૂકભક્ષિતોમૃતઃસ્મૃતિપથં પ્રાપ્યાપિ માં રક્ષયિતુમિચ્છતીવ મમ હૃદયમન્યથા કરોતિ ઇતિ મનસા વિતર્ક્યાતિબાલકં ગ્રહીતુમારભત્
એ મારી જ વય અને રંગનો, ખૂબ સુંદર છે, પરમપ્રીતિવર્ધન નામે તેનો પુત્ર ભલ્લૂક દ્વારા ખાધો ગયો હતો; સ્મૃતિમાં આવીને પણ મને બચાવવાનો પ્રયત્ન કરે છે એવું લાગે છે, અને એથી મારું હૃદય બદલાઈ જાય છે—આવી રીતે વિચારીને દશરથે એ નાનકડા બાળકને પકડવાનો પ્રયાસ કર્યો.