તાંબૂલં ચ તથા દદ્યાન્નમસ્કુર્યાચ્ચ ભક્તિતઃ । પુરાણસ્ય સમાપ્તૌ તુ દદ્યાદ્દાનાદિકં તથા
એ રીતે તાંબૂલ આપવું અને ભક્તિથી નમસ્કાર કરવો; અને પુરાણ પૂરૂ થાય ત્યારે દાન વગેરે પણ આપવું.
અધિકં તુ તથા દેયં ભૂહિરણ્યાદિકં નૃપ । ન ચ તૂષ્ણીમુપક્રમ્ય શ્રોતુમર્હતિ કશ્ચન
માટે, જમીન, સોનાં વગેરે પણ આપવું જોઈએ, રાજા; અને કોઈએ નિઃશબ્દ રહીને સાંભળવાનું શરૂ કરવું નહીં.
સભાસદ્ભિઃ કૃતા ચૈવ યા પૂજૈકેન વા કૃતા । દેવસ્થાને યથાશક્તિ સર્વૈઃ પૂજનમિષ્યતે
સભામાં કે એક વ્યક્તિ દ્વારા કરેલી પૂજા, અને દેવસ્થાનમાં દરેકે પોતાની શક્તિ પ્રમાણે કરેલી પૂજા, એ સર્વે માન્ય છે.
તીર્થેપિ ચ યથા રામ પુણ્યેષ્વાયતનેષુ ચ । સ્વશક્ત્યા પૂજનં કુર્યાત્પુરાણજ્ઞાય રાઘવ
રામ, તીર્થમાં અને પવિત્ર સ્થાનોમાં પણ, પોતાની શક્તિ પ્રમાણે પુરાણ જાણનારની પૂજા કરવી જોઈએ, રાઘવ.
શ્રોતુસ્તુ લક્ષણં પૂર્વં મયોક્તં તુ ભવેન્નૃપ । પૌરાણિકસ્ય સર્વસ્ય લક્ષણં કથયામિ તે
હે રાજા, જે શ્રોતાની લાક્ષણિકતાઓ હું પહેલાં કહી હતી, હવે હું તને પૌરાણિકની સંપૂર્ણ લાક્ષણિકતાઓ કહેવા જઈ રહ્યો છું.
કુલહીનો મહાવ્યાધિર્મહાપાપી તિરસ્કૃતઃ । શૌચાચારવિહીનશ્ચ વેદસ્મૃતિવિવર્જિતઃ
તેમાં કોઈ ઉન્નત કુળ નથી, ભારે રોગથી પીડાય છે, મોટો પાપી છે, લોકો તેને તિરસ્કાર કરે છે, શુદ્ધતા અને સારા વર્તનથી વંચિત છે, અને વેદ-સ્મૃતિનું જ્ઞાન નથી.
અન્યદેવઃ પૂતિવચો વ્યંગશ્ચાપ્યધિકાંગવાન્ । પરપૂર્વાપતિઃ સ્તેનઃ પ્રાણિહંતા નિરાકૃતિઃ
તે બીજાં દેવોની પૂજા કરે છે, અશુદ્ધ વાણી બોલે છે, શરીરમાં ખામી છે અથવા વધારે અંગો છે, બીજાની પત્નીને પોતાની બનાવે છે, ચોર છે, જીવહિંસા કરે છે અને યોગ્ય રૂપ નથી.
અથ વર્જ્યં પુરાણં તે કથયામિ નૃપોત્તમ । પૂર્વજ્ઞૈરુચ્યમાનં ચ યત્પ્રોક્તં મુનિભિઃ પરૈઃ
હવે, હે ઉત્તમ રાજા, હું તને કયું પૌરાણું ટાળવું જોઈએ તે કહું છું, જે પૂર્વજોએ અને મહાન ઋષિઓએ જણાવ્યું છે.
વ્યાસાદયો મુનિવરા યત્પ્રોચુસ્તદુદીરયેત્ । પુરાણસ્થં પઠેદ્ગ્રન્થં વ્યાખ્યાયેત વિચારયન્
વિશિષ્ટ ઋષિઓ જેમ કે વ્યાસે જે કહ્યું છે, એ જ વાંચવું જોઈએ; પૌરાણમાં જે ગ્રંથ છે, તેને વિચારપૂર્વક વાંચી અને સમજાવવું જોઈએ.
યયા કયાપિ વા રામ ભાષયાદેશભાષતઃ । ન દેશભાષા રચિતં ગ્રંથં શ્રુત્વા ફલં લભેત્
હે રામ, કોઈ પણ ભાષામાં કે પ્રદેશની બોલીમાં બોલાય, જો ગ્રંથ પ્રદેશી ભાષામાં રચાયેલ હોય, તો તેને સાંભળવાથી ફળ મળતું નથી.
વ્યાખ્યા યા કાપિ કાકુત્સ્થ પુરાણસ્ય હિતા હિ સા । તસ્માત્ત્વં દેવયાચસ્વ વ્યાખ્યાસ્યે યત્પુરાણકમ્
હે કાકુત્સ્થ, પૌરાણની જે પણ વ્યાખ્યા હોય, તે હિતકારક છે; તેથી, તું દેવો પાસે જે પૌરાણની વ્યાખ્યા માંગવી હોય, તે માંગ.
શંભુરુવાચ- એવં પૌરાણિકેનોક્તં શ્રુતવાનપિ ગૌતમઃ । સ્વયં વસ્ત્રત્રયં પ્રાદાદ્બ્રાહ્મણાય મહાત્મને
શંભુએ કહ્યું—પૌરાણિકે જે કહ્યું તે ગૌતમે સાંભળ્યું, અને પછી તેણે પોતે મહાન આત્માવાળા બ્રાહ્મણને ત્રણ વસ્ત્રો આપ્યા.
કૌર્મં પુરાણં પ્રથમં શ્રુતવાનિતિ નઃ શ્રુતમ્ । દત્તવાન્સ્વર્ણમધિકં વસ્ત્રાણિ ચ શુભાનિ ચ
કહેવામાં આવે છે કે તેણે પ્રથમ કૂર્મ પૌરાણ સાંભળ્યું; તેણે વધુમાં વધુ સોનુ અને શુભ વસ્ત્રો આપ્યા.
અથ લૈંગં ચ શુશ્રાવ વૈષ્ણવં વામનં તથા । પાદ્મં ચ ગારુડં ચૈવ સૌરં બ્રાહ્મમથૈવ ચ
પછી તેણે લિંગ, વૈષ્ણવ, વામન, પદ્મ, ગારુડ, સૂર્ય અને બ્રાહ્મ પૌરાણ પણ સાંભળ્યા.
એવમષ્ટ સ શુશ્રાવ પુરાણાનિ સ ગૌતમઃ । અથ રામાયણં ચૈવ કૌર્મમેવ પુનશ્ચ સઃ
એ રીતે ગૌતમે આઠ પૌરાણો સાંભળ્યા; પછી તેણે રામાયણ અને ફરી કૂર્મ પૌરાણ પણ સાંભળ્યું.
શિવનારાયણેત્યેવં જપં ચક્રે સદૈવ હિ । અવાપ નિધનં ચાપિ સ ગતો બ્રહ્મણઃ પદમ્
તે 'શિવ-નારાયણ'નું જપ હંમેશા કરતો હતો; મૃત્યુ પછી તેણે બ્રહ્માનું સ્થાન પ્રાપ્ત કર્યું.
બ્રહ્મા સંપૂજ્ય તં વિપ્રં વિષ્ણુલોકમથાગમત્ । વિષ્ણુના પૂજિતઃ સોઽથ જગામ શિવમંદિરમ્
બ્રહ્માએ એ બ્રાહ્મણની પૂજા કરી, પછી તે વિષ્ણુલોકમાં ગયો; ત્યાં વિષ્ણુએ તેની પૂજા કરી, અને પછી તે શિવમંદિર તરફ ગયો.
સર્વેષામેવ વંદ્યોઽસૌ ગૌતમો મુનિસત્તમઃ । ભારતશ્રવણે ચાપિ નિયમા યે મયેરિતાઃ
ગૌતમ, શ્રેષ્ઠ મુનિ, સૌના વંદનયોગ્ય છે; અને ભારત સાંભળવા માટે જે નિયમો મેં કહ્યા છે, તે તેના માટે પણ લાગુ પડે છે.
પુરા વ્યાસેન મુનિના ત્રિવર્ષાદ્યત્કૃતં શુભમ્ । શ્રવણાત્તસ્ય કૃત્સ્નસ્ય વ્યાકર્તા ભારતસ્ય યઃ
પૂર્વે વ્યાસ મુનિએ ત્રણ વર્ષમાં જે શુભ કાર્ય કર્યું હતું, જે ભારતને સાંભળીને સંપૂર્ણ રીતે સમજાવે છે—
ન કિંચિત્પ્રણમેદ્વિપ્રં મુક્ત્વા યોગિનમુત્તમમ્ । સર્વેષામેવ વંદ્યોસૌ ભારતં વ્યાકરોતિ યઃ
તે કોઈ બ્રાહ્મણને નમન ન કરે, સિવાય શ્રેષ્ઠ યોગીને; કારણ કે જે ભારતને સમજાવે છે, તે સૌના વંદનયોગ્ય છે.
યો મહાભારતં નિત્યં વ્યાખ્યાસ્યતિ પઠેચ્ચ વા । સ સર્વેભ્યોધિકો વિપ્રસ્તારયેચ્ચૈવ માનવાન્
જે બ્રાહ્મણ મહાભારતને હંમેશા સમજાવે છે કે વાંચે છે, તે સૌથી શ્રેષ્ઠ છે અને માનવોને મુક્તિ આપે છે.
વ્યાકરોતિ ચ પર્વૈકં સર્વાણિ કતિચિત્તુ વા । સર્વપાપવિનિર્મુક્તો હવ્યે કવ્યે વિશિષ્યતે
તે એક પર્વ કે બધા પર્વો સમજાવે, તે બધા પાપોથી મુક્ત થાય છે અને હવ્ય-કવિતામાં શ્રેષ્ઠ બને છે.
તમેવ પ્રણમેદ્વિપ્રં તમેવાર્હં ચ પૂજયેત્ । તમેવ ભોજયેન્નિત્યં સર્વં તસ્મૈ નિવેદયેત્
જે વિદ્વાન બ્રાહ્મણ છે, એને જ વંદન કરવું, એ જ પૂજ્ય છે, એને જ દરરોજ ભોજન કરાવવું અને બધું જ એને અર્પણ કરવું.
તસ્ય પૂજાવિધિઃ પ્રોક્તો વ્યાખ્યાનસમયે દ્વિજઃ । પ્રતિપૂજ્યોઽથ વસ્ત્રાદ્યૈઃ પૂજયેદ્વિધિમાર્ગતઃ
એની પૂજા કેવી રીતે કરવી એ વિધિ અહીં સમજાવેલી છે. જ્યારે વ્યાખ્યા થાય ત્યારે એ બ્રાહ્મણને વસ્ત્ર વગેરે આપી યોગ્ય રીતે પૂજા કરવી.
આદિપર્વસમાપ્તૌ ચ સૂક્ષ્મવસ્ત્રત્રયં દદેત્ । સુવર્ણં ચ યથાશક્તિ સભાપર્વણિ વાસસી
આદિ પર્વ પૂરુ થાય ત્યારે ત્રણ સુક્ષ્મ વસ્ત્રો અને શક્તિ પ્રમાણે સોનુ આપવું. સભા પર્વે બે વસ્ત્રો આપવાના.
આનુશાસનિકારણ્યસ્વર્ગારોહેષુ પર્વસુ । આદિપર્વણિ પૂજા યા સા પૂજા નૃપપુંગવ
આનુશાસન, અરણ્ય અને સ્વર્ગારોહણ પર્વમાં પણ, રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, આદિ પર્વ જેવી જ પૂજા કરવી.
કર્ણાશ્વમેધવૈરાટશલ્યદ્રોણેષુ પર્વસુ । સૂક્ષ્મવસ્ત્રત્રયં શુદ્ધં નિષ્કદ્વયમથાપિ વા
કર્ણ, અશ્વમેઘ, વિરાટ, શલ્ય અને દ્રોણ પર્વમાં ત્રણ શુદ્ધ સુક્ષ્મ વસ્ત્રો કે તો બે નિષ્ક આપવાના.
ક્ષુદ્રપર્વસ્વથાન્યેષુ નિષ્કાવથ સમાનયેત્ । હરિવંશે સનિષ્કં તુ વસ્ત્રત્રિતયમેવ તુ
નાના પર્વો અને બીજા પર્વોમાં નિષ્ક આપવો. હરિવંશમાં ત્રણ વસ્ત્રો અને સાથે એક નિષ્ક આપવો.
ભારતસ્યાખિલસ્યૈવ સમાપ્તૌ ક્ષેત્રદો ભવેત્ । રામાયણસ્ય શ્રવણે કાંડેકાંડે પ્રપૂજયેત્
મહાભારત આખું પૂરુ થાય ત્યારે જમીન દાન કરનાર ગણાય છે. રામાયણમાં દરેક કાંડના અંતે પૂજા કરવી.
ક્ષેત્રં પર્યાપ્તમથવા સુવર્ણમપિ દાપયેત્ । વ્યાખ્યાતુર્ગુરુવાક્યસ્ય સર્વકલ્મષનાશનઃ
જમીન પૂરતી ન હોય તો સોનુ આપવું. વ્યાખ્યાની ગુરુવાણી બધા પાપોનો નાશ કરે છે.