પ્રતિજીવંતુ હેતૂનાં ભેદોઽપિ સુવિનિશ્ચયઃ । એકસ્યાપિ હિ જીવસ્ય નાસ્તિ ચૈકવિધા સ્થિતિઃ
દરેક જીવ માટે સુખ-દુઃખના કારણો અલગ-અલગ હોય છે; એક જ જીવ માટે પણ સ્થિતી એકસરખી રહેતી નથી.
જન્મકાલે મહાઽજ્ઞાનં શૈશવેત્યલ્પબોધનમ્ । સ્ખલત્પદેલ્પવિજ્ઞાનં બાલ્યે ચાલ્પં તથૈવ ચ
જન્મ સમયે ભારે અજ્ઞાન હોય છે; બાળપણમાં સમજ ઓછી હોય છે; બાળાવસ્થામાં થોડી સમજ અને પગલાં લથડતાં હોય છે.
કૌમારે ક્રીડનરતિર્યૌવને વિષયોષિતમ્ । યૌવને વિનિવૃત્તે તુ દ્રવ્યસંપાદનેષણા
કિશોરાવસ્થામાં રમવામાં આનંદ, યુવાનીમાં વિષય અને સ્ત્રીમાં આસક્તિ, અને યુવાની ગયા પછી ધન મેળવવાની ઇચ્છા થાય છે.
વાર્દ્ધકે ભોગલિપ્સા ચ ન ભોક્તું ક્ષમતેપિ ચ । દૂષિકા શ્લેષ્મલાલાભિર્વલીપલિતકંપનૈઃ
વૃદ્ધાવસ્થામાં ભોગની ઇચ્છા રહે છે પણ ભોગવી શકાતું નથી; શરીર કફ, લાળ, વાળની વાળીઓ, પાંખા વાળ અને કંપારીથી પીડાય છે.
શ્વાસકાસાનિલાક્ષિપ્તૈર્હૃષીકૈર્વિકલૈર્યુતઃ । કિંચિદ્ધર્તું ન શક્નોતિ ન ચ જાનાતિ કિંચન
શ્વાસ ચઢવો, ઉધરસ અને વાયુથી પીડાતા, ઇન્દ્રિયોએ બળ ગુમાવી દીધું છે. એ માણસે હવે કંઈ પકડી શકાતું નથી અને કંઈ ઓળખી પણ શકતો નથી.
તિષ્ઠંતીષુ પરસ્ત્રીષુ ગુહ્યસ્થાનં પ્રદર્શયેત્ । કોશકંડૂયનપરઃ ક્રૂરો જીવિતલક્ષણૈઃ
બીજાના સ્ત્રીઓ વચ્ચે ઊભો રહી, પોતાનું ગુપ્ત અંગ દેખાડે છે, વારંવાર શરીર ખંજવાળે છે અને જીવતા જીવ ક્રૂર બની ગયો છે.
કંડૂયતે સ્ફિચૌ વસ્ત્રમુદ્ધૃત્ય ચ વિચાલયન્ । ભુંજાનઃ શ્લેષ્મણા ગ્રાસં ગ્રસિતું ન ચ શક્નુયાત્
એ કપડું ઊંચકીને પીઠ ખંજવાળે છે, ખાવાની વેળાએ પણ ખોરાકમાં કફ ભળેલો હોય તો પણ એ ગળી શકતો નથી.
યદા કાસસ્તદા જજ્ઞે પાયુવાયુશ્ચ શબ્દવાન્ । નિઃસૃતિશ્ચ મલસ્યાપિ શ્લેષ્મનિર્ગમ એવ ચ
જ્યારે એ ઉધરસે છે ત્યારે પાયુમાંથી અવાજ સાથે વાયુ નીકળી જાય છે, સાથે મલ પણ બહાર પડે છે અને કફ પણ વહેવા લાગે છે.
સ્નુષાદિભર્ત્સનં બાલ તાલહાસ્યનિદર્શનમ્ । ગુરુનિર્ગમનાદીનિ સંચિંત્ય ચ પુનઃ પુનઃ
વહુ વગેરે એણે ઠપકો આપે છે, બાળકો તાળી વગાડી હસે છે, અને એ વારંવાર વડીલોના વિદાય વિશે વિચારતો રહે છે.
આહૂતો ભોજનાદ્યર્થં ભોજ્યાન્નાદિ વિનિંદયન્ । ચિરમુષ્ણં ચ નિર્ભર્ત્સ્ય પુનશ્ચિંતામવાપ સઃ
જ્યારે એને ખાવા બોલાવે છે ત્યારે એ ખોરાકની નિંદા કરે છે, લાંબો સમય ઠંડો પડ્યો છે એમ ઠપકો આપે છે અને પછી ફરી ચિંતામાં પડી જાય છે.
અતિદુષ્કૃતિકર્મ્માહં કથં ભોક્ષ્યે કથં સ્વપે । કથં તિષ્ઠે કથં ગચ્છે પરલોકઃ કથં ભવેત્
'મેં બહુ પાપ કર્યા છે—હવે હું કેમ ખાઉં, કેમ ઊંઘું, કેમ ઊભો રહું, કેમ ચાલું અને મારે પછી શું થશે?' એવી ચિંતામાં રહે છે.
ઇતિ ચિંતાકુલો નિત્યં ન નમત્યપરાન્વિતઃ । દ્વિજસ્ય સદનં ગત્વા પુરાણજ્ઞસ્ય રાઘવ
આવી ચિંતામાં સતત ગરકાવ રહી, બીજાને નમતું પણ નથી, અને પછી પુરાણ જાણનારા દ્વિજના ઘેર જાય છે, હે રાઘવ.
લજ્જાવાક્કૃતવક્ત્રશ્ચ કિંકરોમીત્યભાષત । ન કિંચિદપ્યુવાચાસૌ દ્વિજઃ પૌરાણિકસ્તદા
લાજથી મોઢું નીચે કરી, ધીમે બોલે છે, 'હું શું કરું?' પણ એ વિદ્વાન બ્રાહ્મણે કંઈ બોલ્યું જ નહીં.
પાપોયમિતિ વિજ્ઞાય શિષ્યેણ નિરગામયત્ । ગૌતમોપિ વિનિર્ગમ્ય દ્વાર્યેવ ચ બહિઃ સ્થિતઃ
એને પાપી જાણીને ગુરુએ બહાર કાઢી દીધો; ગૌતમ પણ બહાર આવીને દરવાજા પાસે ઊભો રહ્યો.
ભુવ્યાસીનં તુ વિજ્ઞાય પુરાણાર્થવિચારકમ્ । કથં કથમપિ પ્રાપ્ય પીઠં દત્તં ચ નાભજત્
એને જમીન પર બેઠેલો જોઈ, પુરાણનો અર્થ વિચારી રહ્યો હતો, તો ગૌતમ કોઈક રીતે નજીક ગયો, પણ આપેલું બેઠક સ્વીકારી નહીં.
નિષણ્ણો ભૂતલે રામ પુરાણજ્ઞમભાષત । પ્રાયશ્ચિત્તં કરિષ્યામિ તદત્રૈવ વિધીયતામ્
પૃથ્વી પર બેઠો ગૌતમ, એ પુરાણજ્ઞને કહે છે: 'હું પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું છે, અહીં જ મને ઉપાય બતાવો.'
બ્રાહ્મણ ઉવાચ- પાપાનિ કીર્તયસ્વ ત્વં સર્વથૈવ કૃતાનિ તુ । સ ચાપિ નાઽકૃતં કિંચિન્મયા પાપમિતીરયન્
બ્રાહ્મણે કહ્યું: 'તમે જે-જે પાપ કર્યા છે, બધું કહો.' એણે જવાબ આપ્યો: 'મારે કોઈ પાપ બાકી રાખ્યું નથી—બધાં પાપ મેં કર્યા છે.'
રુદન્પપાત ભૂમ્યાં ચ કથં તાતેતિ પીડિતઃ । બ્રાહ્મણસ્તમથ પ્રાહ પ્રાયશ્ચિત્તં ન વિદ્યતે
એ રડતો જમીન પર પડી ગયો અને પીડામાં 'હવે શું, પિતા?' એમ બોલ્યો. ત્યારે બ્રાહ્મણે કહ્યું: 'તારા માટે કોઈ પ્રાયશ્ચિત્ત નથી.'
મહાપાપં ત્રિરાવૃત્તે પુનશ્ચ યદિ ચેત્કૃતમ્ । ગૌતમ ઉવાચ- પૌરાણિક મહાભાગ પ્રાપ્યાપિ ત્વામહં કથમ્
'મોટું પાપ ત્રણ વાર અને પછી ફરી કરાય તો...' ગૌતમ કહે છે: 'પૌરાણિક મહાભાગ્ય, હું તને મળ્યો છતાં—'
પાપયુક્તો દ્વિજશ્રેષ્ઠ સંગતિર્વિફલા ભવેત્ । પૌરાણિક ઉવાચ- શાસ્ત્રં પ્રમાણં સર્વેષાં પ્રાયશ્ચિત્તવિનિર્ણયે
'હું પાપી છું, દ્વિજશ્રેષ્ઠ, મારી સાથે સંવાદ વ્યર્થ છે.' પૌરાણિક કહે છે: 'પ્રાયશ્ચિત્ત નક્કી કરવા માટે શાસ્ત્ર જ આધાર છે.'
તદ્વિના યો હિ તં બ્રૂયાત્પ્રાયાશ્ચિત્તં ન તદ્ભવેત્ । સકૃત્કૃતે સકૃત્પ્રોક્તં દ્વિતીયે દ્વિગુણં ભવેત્
'એ વિના જે કંઈ ઉપાય કહીએ એ માન્ય નથી. પ્રથમ વખત માટે એકવાર, બીજું પાપ હોય તો બે ગણું પ્રાયશ્ચિત્ત.'
તૃતીયે ત્રિગુણં પ્રોક્તં ચતુર્થે નાસ્તિ નિષ્કૃતિઃ । ત્વયા કૃતં તુ બહુધા ચતુર્વિધમપીચ્છયા
'ત્રીજી વાર માટે ત્રણ ગણું કહેવાયું છે; ચોથી વખતે તો કોઈ ઉપાય જ નથી. પણ તું તો અનેક પાપ, ચાર પ્રકારના પણ, પોતાની ઇચ્છાથી કર્યા છે.'
કથં વક્તુમહં શક્તઃ પ્રાયશ્ચિત્તં ભવાદૃશે । ગૌતમોઽપિ પુનઃ પ્રાહ ક્વ ગંતવ્યં મયેતિ ચ । ઉપવાસત્રયં કૃત્વા શિવરાત્રિમવિંદત
હું તમારી જેવી મહાન વ્યક્તિ માટે કઈ રીતે પ્રાયશ્ચિત્ત કહું? ગૌતમજીયે પણ ફરી પુછ્યું, 'હવે હું ક્યાં જઉં?' ત્રણ ઉપવાસ કર્યા પછી તેમણે શિવરાત્રિનું વ્રત મનાવ્યું.
ચતુર્થમુપવાસં ચ ચકારાતીવ દુઃખિતઃ । પારણં ચાપ્યમાયાં સ કૃતવાન્ફલવલ્કલૈઃ
પછી તેમણે ચોથો ઉપવાસ પણ કર્યો, એ સમયે તેઓ બહુ દુઃખી હતા. પછી ફળ અને છાલથી ઉપવાસ તોડ્યો.
અથ પ્રદક્ષિણં ચક્રે શ્રીશૈલસ્ય ચ સ દ્વિજઃ । ગતવાન્મંદિરં પશ્ચાચ્ચિંતયાતિકૃશઃ શ્વસન્
પછી એ દ્વિજએ શ્રીશૈલ પર્વતની પરિક્રમા કરી. પછી ખૂબ જ દુર્બળ અને ઉદાસ બની, મંદિરમાં ગયા અને મનમાં વિચારો કરતા હતા.
કથં પાપનિવૃત્તિર્મે તૂષ્ણીંભૂતસ્ય સેત્સ્યતિ । અનંતમવિચાર્યં કિં પાપં ચ સુમહત્તરમ્
હું એમ શાંતિથી બેઠો રહું તો મારા પાપ કેવી રીતે દૂર થશે? આ કેટલું મોટું અને સમજથી બહારનું પાપ છે!
શ્રુત્વા ન કોપિ મે બ્રૂયાત્પ્રાયશ્ચિત્તં વિધીયતામ્ । કિંતુ કસ્મિન્પુરાણે તુ શ્રુતે જ્ઞાતં ભવિષ્યતિ
હું સાંભળું છું, પણ કોઈ મને યોગ્ય પ્રાયશ્ચિત્ત કહેતો નથી. કયા પુરાણમાં સાંભળીએ તો સાચું જ્ઞાન મળશે?
ઇતિ કૃત્વા મતિં સોથ પુરાણજ્ઞમભાષત । પુરાણમેકં મે તાત વ્યાખ્યાતુ ભગવાનિતિ
આ રીતે નક્કી કરીને, તેમણે પુરાણ જાણનારા મહાત્માને કહ્યું: 'મારા માટે એક પુરાણ સમજાવો, મહારાજ.'
જાતકર્માદિસંસ્કારાન્કારયસ્વ મમાશુ વૈ । દ્વિજો ભૂત્વા શૃણોમ્યદ્ય પ્રાયશ્ચિત્તં કરોમ્યતઃ
'મારા માટે જન્માદિ સંસ્કાર ઝડપથી કરાવો. હું દ્વિજ બનીને આજે પુરાણ સાંભળીશ અને પ્રાયશ્ચિત્ત પણ કરીશ.'
વિધાયકં પુરાણં મે ભવિષ્યતિ ચ કીર્તિતમ્ । અતઃ શક્યં કરિષ્યામિ પુરાણાર્થં વિનિશ્ચયન્
'જે પુરાણ વિધિ કહે છે, એ મને સંભળાવાશે. પછી હું પુરાણનો અર્થ સમજીને યોગ્ય રીતે વર્તી શકીશ.'