બ્રહ્મવિદ્યાપ્રદાતારં વિશેષં જ્ઞાતિબંધુતઃ । તસ્ય પાપાનિ સર્વાણિ વિલયં યાન્ત્યસંશયમ્
જે વ્યક્તિ બ્રહ્મવિદ્યાનું જ્ઞાન આપે છે, ખાસ કરીને પોતાના સગા-સંબંધીઓને, તેના બધા પાપો નિશ્ચિતપણે નાશ પામે છે.
અથ શ્રીશૈલગમનં પૂજકસ્ય મહેશિતુઃ । અતઃ કલૌ મનુષ્યાણાં પુરાણં પાપનાશનમ્
હવે મહાદેવજીના પૂજક માટે શ્રીશૈલ યાત્રાની વાત છે. તેથી કળિયુગમાં પુરાણ લોકોના પાપોનો નાશ કરે છે.
પુરા કલિયુગે રામ વૃત્તં સંકીર્તયે શૃણુ । આસીત્તુ ગૌતમો નામ બ્રાહ્મણો વેદવર્જિતઃ
પહેલાં કળિયુગમાં, હે રામ, હું એક ઘટના કહું છું, સાંભળો: ગૌતમ નામનો એક બ્રાહ્મણ હતો, જે વેદજ્ઞાનથી વંચિત હતો.
તસ્ય પુષ્ટિઃ પશુશ્ચાસ્તાં ભ્રાતરૌ વેદવર્જિતૌ । તાભ્યાં સહ કૃષિં ચક્રે તત્ર વૃદ્ધિમવાપ ચ
તેને બે ભાઈઓ હતા, એ પણ વેદજ્ઞાન વગરના. ત્રણેય ભેગા મળીને ખેતી કરતા અને એમાંથી સુખ-સમૃદ્ધિ મેળવે છે.
ધનધાન્યાદિકં કિંચિદ્રાજાનં દત્તવાનથ । ઉવાચ વચનં કિંચિદધિકારં નિરૂપય
કેટલાક ધન, અનાજ અને બીજી વસ્તુઓ રાજાને આપી, પછી કહ્યું: 'મને કોઈ જવાબદારી સોંપો.'
અર્થં ન ગમયિષ્યામિ તૌ શક્તૌ ભ્રાતરૌ મમ । રાજોવાચ- બ્રાહ્મણસ્યાધિકારો હિ વૈદિકે ધર્મકર્મણિ
'હું ધન માટે પ્રયત્ન નહીં કરું; મારા બે ભાઈઓ સક્ષમ છે.' રાજાએ કહ્યું: 'બ્રાહ્મણનું યોગ્ય કાર્ય તો વેદિક ધર્મ અને કર્મ છે.'
તદન્યત્ર નિયુક્તસ્ય બ્રાહ્મણ્યં વિપ્રણશ્યતિ । ગૌતમ ઉવાચ- યુગેષ્વન્યેષુ ધર્મોયં કલિધર્મો ન તાદૃશઃ
'બીજા કામમાં લગાડશો તો બ્રાહ્મણપણું નાશ પામે છે.' ગૌતમ બોલ્યા: 'અન્ય યુગોમાં એ ધર્મ હતો; પણ કળિયુગમાં એવું નથી.'
ભૂપતિ ત્વં હિ ભૂપાલ નૃપાણાં ધર્મ ઉચ્યતે । બ્રાહ્મણશ્ચ પરિક્ષીણસ્તં કુર્વન્નૈવ દુષ્યતિ
'હે રાજા, તું તો પ્રજાનો રક્ષક છે; રાજાનો ધર્મ એવો જ કહેવાય છે. જો બ્રાહ્મણ ગરીબ હોય તો આવું કરવાથી તેને દોષ લાગતો નથી.'
શૂદ્રાણાં તુ કૃષિર્દ્ધર્મો નાપદ્યપ્યગ્રજન્મનઃ । તસ્માત્ક્ષત્ત્રેણ વર્તિષ્યે ગ્રામાન્મમ સમાદિશ
'શૂદ્રો માટે ખેતી કરવી એ તેમનો ધર્મ છે, પણ ઊંચી જાતિ માટે તો આપત્તિમાં પણ નહીં. એટલે હું ક્ષત્રિયની રીતથી જીવવું છું; મને ગામો આપો.'
અન્યત્ર ચાત્ર ક્ષત્ત્રેણ વર્તનં મમ રોચતે । અન્યન્ન તુ તથેત્યુક્તો દદૌ ગ્રામાન્દ્વિજન્મનઃ
'અહીં પણ ક્ષત્રિયની રીતથી જીવવું મને પસંદ છે; નહીં તો ચાલે.' આવું કહેતાં રાજાએ દ્વિજને ગામો આપ્યા.
ગ્રામાધિકારદુષ્ટસ્ય વર્તનં ત્વન્યથાભવત્ । અભક્ષિ માંસં ચાપાયિ સુરા ચાભાષિ દુર્વચઃ
ગામનો અધિકાર મળ્યા પછી તેની ચાલ બદલાઈ ગઈ; તેણે અખાધ્ય માંસ ખાધું, દારૂ પીધું અને ખરાબ બોલ્યો.
પરયોષા તથા ગામિ પરસ્વં પ્રત્યહારિ ચ । અક્રીડિ દ્યૂતમસકૃત્કલંજં ચાદિ દુર્ભુજા
તે બીજાની સ્ત્રીઓ સાથે સંકળાયો, બીજા લોકોનું ધન રોજ લઈ ગયો, વારંવાર જુગાર રમ્યો અને અયોગ્ય ખોરાક ખાધો.
નાપૂજિ જગતામીશઃ શિવો વા વિષ્ણુરેવ વા । એવં કાલેન દુર્વૃત્તં રાજા વાક્યમભાષત
તે neither શિવજી neither વિષ્ણુજીની પૂજા કરતો નહોતો. આવી રીતે, દુર્વૃત્તિમાં સમય પસાર થયો ત્યારે રાજાએ કહ્યું.
વિપ્ર વિપ્રત્વમુત્સૃજ્ય શૂદ્રત્વં પ્રાપ્તવાનસિ । તસ્માન્નિયોગધર્મેણ ભવંતં ભ્રંશયામિ ચ
'બ્રાહ્મણ, તું તારો બ્રાહ્મણપણું છોડીને હવે શૂદ્ર જેવો થઈ ગયો છે. એટલે, આ ફરજથી હું તને દૂર કરું છું.'
માસ્તુ વિપ્રત્વમદ્યૈવ શૂદ્રતૈવ વરં મમ । તદૃતે યદિ વિપ્રાસ્તે ન ભોક્ષ્યંતિ વરં મમ
'આજેથી મને બ્રાહ્મણપણું ન રહે; શૂદ્ર થવું મને વધુ સારું લાગે છે. જો બ્રાહ્મણો સ્વીકારતા ન હોય તો હું કંઈ પણ સ્વીકારતો નથી.'
ન હિ સર્વમિદં ત્યક્તું શક્તોહં પૃથિવીપતે । શંભુરુવાચ- એવં વદતિ દુર્વિપ્રે રાજા તૂષ્ણીમતિષ્ઠત
'હે પૃથ્વીનાથ, હું બધું છોડવાનો સક્ષમ નથી.' શંભુએ કહ્યું: 'જ્યારે એ દુર્વૃત્ત બ્રાહ્મણે આવું કહ્યું, ત્યારે રાજા ચૂપ રહ્યો.'
સ તુ વૈ શૂદ્રતુલ્યશ્ચ બુભુજેન્નં સહામિષમ્ । કદાચિદથ દુર્વૃત્તઃ પ્રતોલીમંડપસ્થિતઃ
હવે તે શૂદ્ર જેવો બનીને માંસવાળું ભોજન કરવા લાગ્યો. એક વખત એ દુર્વૃત્ત માણસ શહેરના મંડપમાં ઊભો રહ્યો.
દ્વિજેન પઠ્યમાનં તુ પદ્યં તુ શ્રુતવાનિદમ્ । હૃદયે પદ્યમેતત્તુ દ્વિજેરિતમતિષ્ઠત
ત્યાં તેણે એક બ્રાહ્મણને શ્લોક પઠન કરતા સાંભળ્યો; એ બ્રાહ્મણે જે શ્લોક બોલ્યો, તે તેણે પોતાના હૃદયમાં રાખી લીધો.
પરાત્પરતરં યાંતિ નારાયણપરાયણાઃ । ન તે તત્ર ગમિષ્યંતિ યે દ્વિષંતિ મહેશ્વરમ્
જે લોકો નારાયણમાં સંપૂર્ણ સમર્પિત છે, તેઓ સર્વોચ્ચથી પણ ઉપરના સ્થાનને પ્રાપ્ત કરે છે; પણ જે મહેશ્વર પ્રત્યે દ્વેષ રાખે છે, તેઓ ત્યાં ક્યારેય પહોંચી શકતા નથી.
વ્યાખ્યાનમપિ ચ શ્રુત્વા પૌરાણિકમભાષત । કીદૃઙ્નારાયણઃ પ્રોક્તઃ કીદૃશોપિ મહેશ્વરઃ
પૌરાણિક વર્ણન સાંભળ્યા પછી તેણે પૂછ્યું: 'નારાયણને કેવી રીતે વર્ણવવામાં આવ્યો છે? મહેશ્વર વિશે શું કહેવામાં આવ્યું છે?'
કિં પરં ત્વયનં પ્રોક્તં દ્વેષઃ કીદૃગુદાહૃતઃ । કિં તત્પરમિતિ ખ્યાતં તતઃ પરતરં ચ કિમ્
'સર્વોચ્ચ શું કહેવાય છે? આ 'અયન' એટલે શું? કયો પ્રકારનો દ્વેષ અહીં ઉલ્લેખાયો છે? સર્વોચ્ચ શું છે અને તેનાથી પણ ઉપર શું છે?'
પૌરાણિક ઉવાચ- પરં તદ્બ્રહ્મણઃ સ્થાનં સુખવ્યક્તૈકલક્ષણમ્ । તતઃ પરતરં વિષ્ણોર્દ્ધામ તદ્બ્રહ્મણોધિકમ્
પૌરાણિક બોલ્યા: 'સર્વોચ્ચ એ બ્રહ્માનું સ્થાન છે, જ્યાં માત્ર આનંદ જ પ્રગટ છે; અને તેનાથી પણ ઉપરનું સ્થાન વિષ્ણુનું છે, જે બ્રહ્માથી પણ મહાન છે.'
અવિનાશિતયા તત્તુ કીર્તિતં પરમં પદમ્ । તન્મધ્યે પુરુષો વિષ્ણુસ્તદંગ પરમં વિભુઃ
આ સ્થાન અવિનાશી અને સર્વોચ્ચ ગણાયું છે; તેમાં મધ્યમાં પુરુષ રૂપે વિષ્ણુ છે, જેમના અંગો પણ સર્વોચ્ચ અને સર્વત્ર વ્યાપક છે.
આપો હિ નરજન્મત્વાન્નારાઃ પ્રોક્તા મનીષિભિઃ । નારાશ્ચાસ્યાયનં યસ્માત્તેન નારાયણઃ સ્મૃતઃ
પંડિતો કહે છે કે પાણીમાંથી મનુષ્યનો જન્મ થયો છે, તેથી તેને 'નાર' કહેવામાં આવે છે; અને જેમનું નિવાસ પણ પાણીમાં છે, તેમને 'નારાયણ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
તત્પરં વર્તનં યેષાં તે પ્રોક્તાસ્તત્પરાયણાઃ । મહદાદીનિ તત્વાનિ યાનિ તેષાં ય ઈશ્વરઃ
જેનુ સર્વોચ્ચ જીવનમાર્ગ એ છે, તેમને સર્વોચ્ચમાં સમર્પિત કહેવાય છે; અને મહત વગેરે તત્ત્વોના જે ઈશ્વર છે, એ જ સર્વોચ્ચ છે.
સૂર્યાગ્નિશશિનેત્રોઽસૌ મહેશઃ સ્યાદુમાપતિઃ । દ્વેષો હિ વૈરં વિજ્ઞેયમીશ્વરે પરમાત્મનિ
ઉમા પતિ મહેશ્વર, જેમના નેત્ર સૂર્ય, અગ્નિ અને ચંદ્ર છે; ભગવાન, પરમાત્મા પ્રત્યે દ્વેષ રાખવો એ સાચો વૈર ગણાય છે.
શંભુરુવાચ- એવં પુરાણભટ્ટેન સમીરિતમિદં વચઃ । ચિંતયન્પુનરપ્યાહ માદૃશસ્ય કથં ગતિઃ
શંભુ બોલ્યા: 'પૌરાણિક ભટ્ટે આ રીતે કહ્યું; હું આનું મનન કરીને ફરી પુછ્યું: મારા જેવો માણસ પછી ક્યાં જશે?'
પૌરાણિકોઽથ તં પ્રાહ શૃણુ વક્ષ્યામિ તે ગતિમ્ । કુરુ સર્વેણ યત્નેન પ્રાયશ્ચિત્તં યથાવિધિ
પૌરાણિકે કહ્યું: 'શ્રદ્ધાથી સાંભળ, હું તને તારો માર્ગ કહું છું; સર્વશક્તિથી અને નિયમ પ્રમાણે પ્રાયશ્ચિત્ત કર.'
ધર્મં ચર યથાશક્તિ યથાકાલં યથાવિધિ । વિમુક્તપાપઃ પશ્ચાત્ત્વમુત્તમાં ગતિમેષ્યસિ
શક્તિ પ્રમાણે, યોગ્ય સમયે અને નિયમ મુજબ ધર્મનું પાલન કર; પાપથી મુક્ત થયા પછી તું સર્વોચ્ચ ગતિને પ્રાપ્ત કરેશે.
પુરાણમથવા નિત્યં શૃણુષ્વાવહિતશ્ચ સન્ । નિરાશો વા મહેશાનં પૂજયસ્વ પિનાકિનમ્
અથવા, હંમેશા ધ્યાનપૂર્વક પુરાણ સાંભળ; અથવા ઈચ્છાઓથી મુક્ત રહીને પિનાકધારી મહેશાનની પૂજા કર.