ક્વચિલ્લેહતિ તત્પાત્રં તૂષ્ણીમેવાભ્યગાત્ક્વચિત્ । હસ્તં ગૃહીત્વૈવ ગુરોઃ સ્વયમેવાભુનક્ક્વચિત્
ક્યારેક ગુરુના પાત્રને ચાટતો, ક્યારેક ચુપચાપ નજીક જઈને બેઠો રહેતો; ક્યારેક ગુરુનો હાથ પકડીને પોતે જ ખાવા લાગતો.
ક્વચિદ્ગૃહાંતરે મૂત્રં ક્વચિત્કર્દમલેપનમ્ । સર્વદા તં ગુરુર્દૃષ્ટ્વા કરમાલંબ્ય મંદિરમ્
ક્યારેક બીજાના ઘરમાં મૂત્રવિસર્જન કરતો, ક્યારેક કાદવથી પોતાને લપેટી લેતો; છતાં ગુરુએ હંમેશા તેને જોઈને હાથ પકડીને આશ્રમમાં લઈ જતો.
પ્રવેશ્ય સ્વીયપીઠે તમુપવેશ્યાભ્યભોજયત્ । સ્વયં તદસ્ય પાત્રેણ બુભુજે ગૌતમો મુનિઃ
ગુરુ તેને પોતાના બેઠક પર બેસાડતો અને પોતે તેને ખવડાવતો; પછી ગૌતમ મુનિ પોતે પણ તેના પાત્રમાંથી જમતો.
તસ્ય ચિત્તં પરિજ્ઞાતું કદાચિદથ સુંદરી । અહલ્યા શિષ્યમાહૂય ભુંક્ષ્વેત્યુક્ત્વાથ સા શુભા
એક વખત, તેનું મન જાણવાની ઈચ્છાથી, સુંદર અહલ્યા એ શિષ્યને બોલાવીને કહ્યું, 'જમ', અને એ પવિત્ર સ્ત્રીએ—
સૌવર્ણે ભાજને ચાન્નં નિધાય ચષકાંતરે । પાનાદિકમથો દત્વા એકસ્મિન્પાવકં પુનઃ
—સોનાના વાસણમાં ભોજન મૂકી, પીણું અલગ કપમાં આપી, બીજામાં અગ્નિ મૂકી—
નિધાયાંગારનિચયં કંટકાનાં ચયં પરે । નિધાય ભુંક્ષ્વ ભુંક્ષ્વેતિ સ ચાપિ બુભુજે મુનિઃ
બીજા વાસણમાં કાંઠા અને કાંટા પણ મૂકી, 'જમ, જમ' એમ કહીને, એ મુનિએ એ બધું પણ ખાઈ લીધું.
યથા પપૌ હિ પાનીયં તથા વહ્નિમપિ દ્વિજઃ । કંટકાનપિ ભુક્ત્વા સ યથાપૂર્વમતિષ્ઠત
જે રીતે તેણે પાણી પીધું, એ જ રીતે દ્વિજએ અગ્નિ પણ પી લીધી; કાંટા પણ ખાઈને, એ પહેલાં જેવો જ રહ્યો.
પુરા હિ મુનિકન્યાભિરાહૂતો ભોજનાય ચ । દિનેદિને તત્પ્રદત્તં લોષ્ઠમંબુ ચ ગોમયમ્
પહેલાં જ્યારે મુનિની પુત્રીઓએ તેને જમવા બોલાવ્યો, દરરોજ તેને માટીનો ગોળો, પાણી અને ગોમય આપતા.
કર્દમં કાષ્ઠદંડં ચ ભુક્ત્વા પ્રીત્યાથ હર્ષિતઃ । એતાદૃશો મુનિરસૌ ચંડાલસદૃશાકૃતિઃ
તે કાદવ અને લાકડાની લાકડી આનંદથી ખાઈ લેતો અને ખુશ રહેતો; એવો આ મુનિ, ચંડાળ જેવો દેખાતો.
સુજીર્ણોપાનહૌ હસ્તે ગૃહીત્વા તુ તથા કરે । અંત્યજોચિતભાષાભિર્વૃષપર્વાણમભ્યગાત્
પહેરવેલ જૂના ચપ્પલ હાથમાં પકડીને, અંત્યજોની ભાષામાં બોલતો, એ વૃષપર્વણના ઉત્સવમાં પહોંચ્યો.
વૃષપર્વેશયોર્મધ્યે દિગ્વાસાઃ સમતિષ્ઠત । વૃષપર્વા તમજ્ઞાત્વા પીડયિત્વા શિરોઽચ્છિનત્
વૃષપર્વણના બંને વચ્ચે, એ દિશાઓને વસ્ત્ર બનાવી ઊભો રહ્યો; વૃષપર્વણે તેને ઓળખ્યા વિના દુઃખ આપ્યું અને તેનું માથું કાપી નાખ્યું.
હતે તસ્મિન્દ્વિજશ્રેષ્ઠે જગદેતચ્ચરાચરમ્ । અતીવ કલુષમભવત્તત્રસ્થા મુનયસ્તથા
જ્યારે એ શ્રેષ્ઠ દ્વિજનું વધ થયું, ત્યારે આખું જગત—ચલિત અને અચલ—ખૂબ જ અશુદ્ધ થઈ ગયું, અને ત્યાં રહેલા મુનિઓ પણ.
ગૌતમસ્ય મહાશોકઃ સંજાતઃ સુમહાત્મનઃ । નિર્યયૌ ચક્ષુષોર્વારિ શોકં સંદર્શયન્નિવ
ગૌતમના મનમાં ભારે દુઃખ ઊભું થયું; એ મહાન આત્માના આંખોમાંથી આંસુઓ વહેવા લાગ્યા, જાણે કે એ પોતાનો શોક બધાને દેખાડતો હોય.
ગૌતમઃ સર્વદૈત્યાનાં સંનિધૌ વાક્યમુક્તવાન્ । કિમનેન કૃતં પાપં યેન ચ્છિન્નમિદં શિરઃ
ગૌતમએ બધા દૈત્યોના સમક્ષ કહ્યુ: 'એણે એવું કયું પાપ કર્યું હતું કે જેના લીધે તેનું માથું કપાઈ ગયું?''
મમ પ્રાણાધિકસ્યેહ સર્વદા શિવયોગિનઃ । મમાપિ મરણં સત્યં શિષ્યરૂપી યતો ગુરુઃ
આ જગ્યા પર એ મને મારા જીવથી પણ વધુ પ્રિય હતો, હંમેશાં શિવભક્ત યોગી રહ્યો; સાચે કહું તો, શિષ્ય તો ગુરુ સમાન હોય છે, એટલે હવે મારું મૃત્યુ પણ નિશ્ચિત છે.
શૈવાનાં ધર્મયુક્તાનાં સર્વદા શિવવર્તિનામ્ । મરણં યત્ર દૃષ્ટં સ્યાત્તત્ર નો મરણં ધ્રુવમ્
જે સ્થળે શિવભક્તો, ધર્મમાં સ્થિર અને હંમેશાં શિવના માર્ગે ચાલનારા, મૃત્યુ પામે છે, ત્યાં અમારું મૃત્યુ કદી થતું નથી.
શુક્ર ઉવાચ- એનં સંજીવયિષ્યામિ મમ ગોત્રં શિવપ્રિયમ્ । કિમસૌ મ્રિયતે બ્રહ્મન્પશ્ય મે તપસો બલમ્
શુક્રે કહ્યું: 'હું એને જીવતો કરીશ—એ મારાં વંશનો છે અને શિવને પ્રિય છે. એ કેમ મરે, બ્રાહ્મણ? હવે મારા તપની શક્તિ જો.'
ઇતિ વાદિનિ વિપ્રેંદ્રે ગૌતમોઽપિ મમાર હ । તસ્મિન્મૃતેઽથ શુક્રોઽપિ પ્રાણાંસ્તત્યાજ યોગતઃ
જ્યારે એ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણે આવું કહ્યું, ત્યારે ગૌતમ પણ મૃત્યુ પામ્યો; અને પછી, શુક્રે પણ યોગબળે પોતાનો પ્રાણ ત્યાગ કર્યો.
તસ્યાપિ હતમાજ્ઞાય પ્રહ્લાદા દ્દાનવેશ્વરાઃ । સર્વે મૃતાઃ ક્ષણેનૈવ તદદ્ભુતમિવાભવત્
જ્યારે એ પણ મૃત્યુ પામ્યો, ત્યારે પ્રહલાદ અને દૈત્યોના બધા રાજાઓ એક પળમાં જ મરી ગયા; એ જોઈને બધાને આશ્ચર્ય લાગ્યું.
મૃતમાસીદથ બલં તસ્ય બાણસ્ય ધીમતઃ । અહલ્યા શોકસંતપ્તા રુરોદોચ્ચૈઃ પુનઃ પુનઃ
પછી તે બુદ્ધિશાળી બાણનું બળ પણ મૃત્યુ પામ્યું; અહલ્યા દુઃખથી વ્યાકુળ થઈને વારંવાર ઉંચે અવાજે રડવા લાગી.
ગૌતમેન મહેશસ્ય પૂજયા પૂજિતો વિભુઃ । વીરભદ્રો મહાયોગી સર્વં દૃષ્ટ્વા ચુકોપ હ
ગૌતમએ મહાદેવની ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરી હતી; એ બધું જોઈને મહાયોગી વીરભદ્રને ગુસ્સો આવ્યો.
અહો કષ્ટમહોકષ્ટં માહેશા બહવો મૃતાઃ । શિવં વિજ્ઞાપયિષ્યામિ તેનોક્તં કરવાણ્યહમ્
'અરે, કેટલું ભયાનક દુઃખદ છે! કેટલાય મહેશભક્તો મૃત્યુ પામ્યા છે. હવે હું શિવને આ વાત જણાવીશ અને એમણે જે કહેશે એ કરીશ.'
ઇતિ નિશ્ચિત્ય ગતવાન્મંદરાચલમવ્યયમ્ । નમસ્કૃત્વા વિરૂપાક્ષમિદં સર્વમથોક્તવાન્
આ રીતે નક્કી કરીને, એ અવિનાશી મંદર પર્વત પર ગયો; ત્યાં ત્રણ આંખાવાળા ભગવાનને નમસ્કાર કરીને, એ બધું વર્ણવ્યું.
બ્રહ્મ હરી સ્થિતૌ તત્ર દૃષ્ટ્વા પ્રાહ શિવો વચઃ । મદ્ભક્તૈઃ સાહસં કર્મ કૃતં દૃષ્ટ્વા વરપ્રદઃ
ત્યાં બ્રહ્મા અને હરિને હાજર જોઈ, શિવે કહ્યું: 'મારા ભક્તોએ જે ઉતાવળમાં કામ કર્યું છે, એ જોઈને...'
ગત્વા પશ્યામહે વિષ્ણો યુવામપ્યાગમિષ્યથ । અથેશો વૃષમારુહ્ય વાયુના ધૂતચામરઃ
'ચાલો, આપણે જઈને જોઈએ, હે વિષ્ણુ; તમે બંને પણ આવશો.' પછી ભગવાન વૃષભ પર બેઠા, પવનથી લહેરાતું ચામરું તેમને પંખાવાયું.
નંદિકેન સુવેષેણ ધૃતે છત્રેતિ શોભને । સુશ્વેતહેમદંડે ચ નાન્યયોગે ધૃતે વિભોઃ
નંદિકેશ્વરે સુંદર વસ્ત્રો પહેરી, ભગવાન માટે સફેદ અને સોનાની દંડવાળું છત્ર પકડી રાખ્યું; એ રીતે સિવાય બીજું કોઈ રીતે છત્ર પકડાયું નહોતું.
મહેશાનુમતિં લબ્ધ્વા હરિર્નાગાંતકે સ્થિતઃ । આરક્તનીલછત્રાભ્યાં શુશુભે લક્ષ્યકૌસ્તુભઃ
મહેશની મંજૂરીથી, હરિ નાગાંતક સ્થાને ઊભો રહ્યો; લાલ અને વાદળી છત્રથી શોભતો, કૌસ્તુભ મણિથી ચિહ્નિત હતો.
શિવાનુમત્યા બ્રહ્માપિ હંસારૂઢોઽભવત્તદા । ઇંદ્રગોપપ્રભાકારચ્છત્રાભ્યાં શુશુભે વિધિઃ
શિવની મંજૂરીથી, બ્રહ્મા પણ હંસ પર બેઠા; વિધાતા ઇન્દ્રગોપ જેવા તેજસ્વી છત્રથી શોભતા હતા.
ઇંદ્રાદિસર્વદેવાશ્ચ સ્વસ્વવાહનસંયુતાઃ । અથ તે નિર્યયુઃ સર્વે નાનાવાદ્યાનુમોદિતાઃ
ઇન્દ્ર અને બધા દેવતાઓ પોતપોતાના વાહન સાથે, વિવિધ વાદ્યોના સંગાથે, પછી ત્યાંથી એકસાથે નીકળી પડ્યા.
કોટિકોટિગણાકીર્ણા ગૌતમસ્યાશ્રમં ગતાઃ । બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશાના દૃષ્ટ્વા તત્પરમાદ્ભુતમ્
અગણિત લાખો-લાખોની ભીડ સાથે, તેઓ ગૌતમના આશ્રમમાં પહોંચ્યા; બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશને જોઈને એ અદ્ભુત ઘટના બની.