આવાહનાદીનુપચારાંસ્તથાપિ કૃત્વા સ્નાનં પૂર્વવચ્છંકરસ્ય । ઉદુંબરં રાજતં સ્વર્ણપીઠં વસ્ત્રાદિછન્નં સર્વમેવેહ પીઠમ્
આવાહનથી શરૂ થતા ઉપચારો કરીને, શંકરને અગાઉની જેમ સ્નાન કરાવવું; પછી ઉદુંબર, ચાંદી કે સોનાનું પીઠલું, કપડાંથી ઢાંકેલું, એ પીઠલ તરીકે અહીં ઉપયોગ કરવો.
અંતે કૃત્વા બુદ્બુદાનાં ચ વૃષ્ટિં પીઠે પીઠે નાગમેકં પુરસ્તાત્ । કુર્યાત્પીઠે ચોર્ધ્વકે નાગયુગ્મં દેવાભ્યાશે દક્ષિણે વામતશ્ચ
અંતે, દરેક પીઠલ પર બબ્બલની વરસાદ કરવી, દરેક પીઠલની સામે એક નાગ મૂકવો; ઉપરના પીઠલ પર બે નાગ, દેવતા પાસે જમણે અને ડાબે મૂકવા.
જપાપુષ્પં નાગમધ્યે નિધાય મધ્યે વસ્ત્રં દ્વાદશ પ્રાતિગુણ્યે । સુશ્વેતેન તસ્ય મધ્યે મહેશં લિંગાકારં પીઠયુક્તં પ્રપૂજ્યમ્
નાગોના મધ્યમાં જપાફૂલ મૂકી, મધ્યમાં કપડું, બારગણીય પ્રમાણમાં, અને મધ્યમાં શુદ્ધ સફેદ રંગથી, પીઠલ પર સ્થાપિત થયેલા લિંગરૂપ મહેશની પૂજા કરવી.
એવં કૃત્વા બાણમુખ્યા દિતીશા દત્ત્વા દત્ત્વા પંચગંધાષ્ટગંધમ્ । પુષ્પૈઃ પત્રૈઃ શ્રી તિલૈરક્ષતૈશ્ચ તિલોન્મિશ્રૈઃ કેવલૈશ્ચ પ્રપૂજ્ય
આ રીતે કરીને, બાણમુખ્ય દૈત્યરાજાએ પાંચ પ્રકારના અને આઠ પ્રકારના સુગંધ આપ્યા; અને પુષ્પ, પાંદડા, શુભ તલ, તલમિશ્રિત અક્ષત અને શુદ્ધ અક્ષતથી પૂજા કરી.
ધૂપં દત્ત્વા વિધિવત્સંપ્રયુક્તં દીપં દત્ત્વા ચોક્તમેવોપહારમ્ । પૂજાશેષં તે સમાપ્યાથ સર્વે ગીતં નૃત્યં તત્રતત્રાપિ ચક્રુઃ
વિધિ પ્રમાણે ધૂપ અર્પણ કર્યા પછી, દીવો અને નિર્ધારિત ભોગ પણ ચઢાવ્યા. પૂજા પૂરી થતાં બધા જણે અલગ અલગ જગ્યાએ ભજન ગાયું અને નૃત્ય કર્યું.
અથાસ્મિન્નંતરે ગૌતમસ્યપ્રાપ્તઃ શિષ્યઃ શંકરાત્મેતિ નામ્ના
એ સમયે ગૌતમના શિષ્ય, શંકરાત્મા નામે, ત્યાં આવ્યા.
ઉન્મત્તવેશો દિગ્વાસા અનેકાવૃતિમાશ્રિતઃ । ક્વચિદ્દ્વિજાતિપ્રવરઃ ક્વચિચ્ચંડાલસન્નિભઃ
તે માણસ પાગલ જેવા વેશમાં હતો, દિશાઓને વસ્ત્ર બનાવીને અનેક વાર લપેટેલો; ક્યારેક તે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ જેવો લાગતો, તો ક્યારેક ચંડાળ જેવો દેખાતો.
ક્વચિચ્છૂદ્ર સમો યોગી તાપસઃ ક્વચિદપ્યુત । ગર્જત્યુત્પતતે ચૈવ નૃત્યતિ સ્તૌતિ ગાયતિ
ક્યારેક તે શૂદ્ર જેવો, તો ક્યારેક યોગી તપસ્વી જેવો દેખાતો; ક્યારેક ગર્જન કરતો, ક્યારેક ઉછળી પડતો, નૃત્ય કરતો, સ્તુતિ કરતો અને ગીત ગાતો.
રોદિતિ શૃણુતે વ્યક્તં પતત્યુત્તિષ્ઠતિ ક્વચિત્ । શિવજ્ઞાનૈકસંપન્નઃ પરમાનંદનિર્ભરઃ
ક્યારેક રડતો, ક્યારેક ધ્યાનપૂર્વક સાંભળતો, ક્યારેક પડી જતો અને ફરી ઊભો થતો; તે માત્ર શિવજ્ઞાનથી ભરપૂર અને પરમ આનંદમાં તરબોળ હતો.
સંપ્રાપ્તો ભોજ્યવેલાયાં ગૌતમસ્યાંતિકં યયૌ । બુભુજે ગુરુણા સાકં ક્વચિદુચ્છિષ્ટમેવ ચ
જમવાનો સમય થતાં તે ગૌતમ પાસે ગયો; ગુરુ સાથે જમતો અને ક્યારેક ગુરુના બચેલા અન્ન પણ ખાઈ લેતો.
ક્વચિલ્લેહતિ તત્પાત્રં તૂષ્ણીમેવાભ્યગાત્ક્વચિત્ । હસ્તં ગૃહીત્વૈવ ગુરોઃ સ્વયમેવાભુનક્ક્વચિત્
ક્યારેક ગુરુના પાત્રને ચાટતો, ક્યારેક ચુપચાપ નજીક જઈને બેઠો રહેતો; ક્યારેક ગુરુનો હાથ પકડીને પોતે જ ખાવા લાગતો.
ક્વચિદ્ગૃહાંતરે મૂત્રં ક્વચિત્કર્દમલેપનમ્ । સર્વદા તં ગુરુર્દૃષ્ટ્વા કરમાલંબ્ય મંદિરમ્
ક્યારેક બીજાના ઘરમાં મૂત્રવિસર્જન કરતો, ક્યારેક કાદવથી પોતાને લપેટી લેતો; છતાં ગુરુએ હંમેશા તેને જોઈને હાથ પકડીને આશ્રમમાં લઈ જતો.
પ્રવેશ્ય સ્વીયપીઠે તમુપવેશ્યાભ્યભોજયત્ । સ્વયં તદસ્ય પાત્રેણ બુભુજે ગૌતમો મુનિઃ
ગુરુ તેને પોતાના બેઠક પર બેસાડતો અને પોતે તેને ખવડાવતો; પછી ગૌતમ મુનિ પોતે પણ તેના પાત્રમાંથી જમતો.
તસ્ય ચિત્તં પરિજ્ઞાતું કદાચિદથ સુંદરી । અહલ્યા શિષ્યમાહૂય ભુંક્ષ્વેત્યુક્ત્વાથ સા શુભા
એક વખત, તેનું મન જાણવાની ઈચ્છાથી, સુંદર અહલ્યા એ શિષ્યને બોલાવીને કહ્યું, 'જમ', અને એ પવિત્ર સ્ત્રીએ—
સૌવર્ણે ભાજને ચાન્નં નિધાય ચષકાંતરે । પાનાદિકમથો દત્વા એકસ્મિન્પાવકં પુનઃ
—સોનાના વાસણમાં ભોજન મૂકી, પીણું અલગ કપમાં આપી, બીજામાં અગ્નિ મૂકી—
નિધાયાંગારનિચયં કંટકાનાં ચયં પરે । નિધાય ભુંક્ષ્વ ભુંક્ષ્વેતિ સ ચાપિ બુભુજે મુનિઃ
બીજા વાસણમાં કાંઠા અને કાંટા પણ મૂકી, 'જમ, જમ' એમ કહીને, એ મુનિએ એ બધું પણ ખાઈ લીધું.
યથા પપૌ હિ પાનીયં તથા વહ્નિમપિ દ્વિજઃ । કંટકાનપિ ભુક્ત્વા સ યથાપૂર્વમતિષ્ઠત
જે રીતે તેણે પાણી પીધું, એ જ રીતે દ્વિજએ અગ્નિ પણ પી લીધી; કાંટા પણ ખાઈને, એ પહેલાં જેવો જ રહ્યો.
પુરા હિ મુનિકન્યાભિરાહૂતો ભોજનાય ચ । દિનેદિને તત્પ્રદત્તં લોષ્ઠમંબુ ચ ગોમયમ્
પહેલાં જ્યારે મુનિની પુત્રીઓએ તેને જમવા બોલાવ્યો, દરરોજ તેને માટીનો ગોળો, પાણી અને ગોમય આપતા.
કર્દમં કાષ્ઠદંડં ચ ભુક્ત્વા પ્રીત્યાથ હર્ષિતઃ । એતાદૃશો મુનિરસૌ ચંડાલસદૃશાકૃતિઃ
તે કાદવ અને લાકડાની લાકડી આનંદથી ખાઈ લેતો અને ખુશ રહેતો; એવો આ મુનિ, ચંડાળ જેવો દેખાતો.
સુજીર્ણોપાનહૌ હસ્તે ગૃહીત્વા તુ તથા કરે । અંત્યજોચિતભાષાભિર્વૃષપર્વાણમભ્યગાત્
પહેરવેલ જૂના ચપ્પલ હાથમાં પકડીને, અંત્યજોની ભાષામાં બોલતો, એ વૃષપર્વણના ઉત્સવમાં પહોંચ્યો.
વૃષપર્વેશયોર્મધ્યે દિગ્વાસાઃ સમતિષ્ઠત । વૃષપર્વા તમજ્ઞાત્વા પીડયિત્વા શિરોઽચ્છિનત્
વૃષપર્વણના બંને વચ્ચે, એ દિશાઓને વસ્ત્ર બનાવી ઊભો રહ્યો; વૃષપર્વણે તેને ઓળખ્યા વિના દુઃખ આપ્યું અને તેનું માથું કાપી નાખ્યું.
હતે તસ્મિન્દ્વિજશ્રેષ્ઠે જગદેતચ્ચરાચરમ્ । અતીવ કલુષમભવત્તત્રસ્થા મુનયસ્તથા
જ્યારે એ શ્રેષ્ઠ દ્વિજનું વધ થયું, ત્યારે આખું જગત—ચલિત અને અચલ—ખૂબ જ અશુદ્ધ થઈ ગયું, અને ત્યાં રહેલા મુનિઓ પણ.
ગૌતમસ્ય મહાશોકઃ સંજાતઃ સુમહાત્મનઃ । નિર્યયૌ ચક્ષુષોર્વારિ શોકં સંદર્શયન્નિવ
ગૌતમના મનમાં ભારે દુઃખ ઊભું થયું; એ મહાન આત્માના આંખોમાંથી આંસુઓ વહેવા લાગ્યા, જાણે કે એ પોતાનો શોક બધાને દેખાડતો હોય.
ગૌતમઃ સર્વદૈત્યાનાં સંનિધૌ વાક્યમુક્તવાન્ । કિમનેન કૃતં પાપં યેન ચ્છિન્નમિદં શિરઃ
ગૌતમએ બધા દૈત્યોના સમક્ષ કહ્યુ: 'એણે એવું કયું પાપ કર્યું હતું કે જેના લીધે તેનું માથું કપાઈ ગયું?''
મમ પ્રાણાધિકસ્યેહ સર્વદા શિવયોગિનઃ । મમાપિ મરણં સત્યં શિષ્યરૂપી યતો ગુરુઃ
આ જગ્યા પર એ મને મારા જીવથી પણ વધુ પ્રિય હતો, હંમેશાં શિવભક્ત યોગી રહ્યો; સાચે કહું તો, શિષ્ય તો ગુરુ સમાન હોય છે, એટલે હવે મારું મૃત્યુ પણ નિશ્ચિત છે.
શૈવાનાં ધર્મયુક્તાનાં સર્વદા શિવવર્તિનામ્ । મરણં યત્ર દૃષ્ટં સ્યાત્તત્ર નો મરણં ધ્રુવમ્
જે સ્થળે શિવભક્તો, ધર્મમાં સ્થિર અને હંમેશાં શિવના માર્ગે ચાલનારા, મૃત્યુ પામે છે, ત્યાં અમારું મૃત્યુ કદી થતું નથી.
શુક્ર ઉવાચ- એનં સંજીવયિષ્યામિ મમ ગોત્રં શિવપ્રિયમ્ । કિમસૌ મ્રિયતે બ્રહ્મન્પશ્ય મે તપસો બલમ્
શુક્રે કહ્યું: 'હું એને જીવતો કરીશ—એ મારાં વંશનો છે અને શિવને પ્રિય છે. એ કેમ મરે, બ્રાહ્મણ? હવે મારા તપની શક્તિ જો.'
ઇતિ વાદિનિ વિપ્રેંદ્રે ગૌતમોઽપિ મમાર હ । તસ્મિન્મૃતેઽથ શુક્રોઽપિ પ્રાણાંસ્તત્યાજ યોગતઃ
જ્યારે એ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણે આવું કહ્યું, ત્યારે ગૌતમ પણ મૃત્યુ પામ્યો; અને પછી, શુક્રે પણ યોગબળે પોતાનો પ્રાણ ત્યાગ કર્યો.
તસ્યાપિ હતમાજ્ઞાય પ્રહ્લાદા દ્દાનવેશ્વરાઃ । સર્વે મૃતાઃ ક્ષણેનૈવ તદદ્ભુતમિવાભવત્
જ્યારે એ પણ મૃત્યુ પામ્યો, ત્યારે પ્રહલાદ અને દૈત્યોના બધા રાજાઓ એક પળમાં જ મરી ગયા; એ જોઈને બધાને આશ્ચર્ય લાગ્યું.
મૃતમાસીદથ બલં તસ્ય બાણસ્ય ધીમતઃ । અહલ્યા શોકસંતપ્તા રુરોદોચ્ચૈઃ પુનઃ પુનઃ
પછી તે બુદ્ધિશાળી બાણનું બળ પણ મૃત્યુ પામ્યું; અહલ્યા દુઃખથી વ્યાકુળ થઈને વારંવાર ઉંચે અવાજે રડવા લાગી.