તેષાં મધ્યે મહાકાશમાકાશે નિર્મલાનલમ્ । તન્મધ્યે ચ મહેશાનં ધ્યાયેદ્દીપ્તિમયં શુભમ્
એ તત્વોમાં મહાકાશ છે, આકાશમાં નિર્મળ અગ્નિ છે; અને એના મધ્યમાં તેજસ્વી તથા શુભ મહેશાનનું ધ્યાન કરવું જોઈએ.
અજ્ઞાનસંયુતં ભૂતં શમલં સર્વસંગતમ્ । તદ્દેહમાકાશદીપે પ્રદહેજ્જ્ઞાનવહ્નિના
અજ્ઞાનથી ભરેલા, અશુદ્ધ અને બધાં બંધનોમાં બંધાયેલા એ શરીરને, આકાશરૂપ દીપકમાં જ્ઞાનના અગ્નિથી દહન કરવું જોઈએ.
આકાશસ્યાવૃતં ચાહં દગ્ધ્વાઽઽકાશમથો દહેત્ । દગ્ધ્વાકાશમયો વાયુમગ્નિભૂતં તદા દહેત્
આકાશથી ઢંકાયેલું જે છે, તેને દહન કર્યા પછી, પછી આકાશને પણ દહન કરવું; આકાશ દહન કર્યા પછી, આકાશ અને અગ્નિથી બનેલા વાયુ તત્વને પણ દહન કરવું.
અબ્ભૂતં ચ તતો દગ્ધ્વા પૃથિવીભૂતમેવ ચ । તદાશ્રિતાન્ગુણાન્દગ્ધ્વા તતો દેહં પ્રદાહયેત્
પછી જળ તત્વ અને પછી પૃથ્વી તત્વને પણ દહન કરવું; અને તેમાં રહેલા ગુણોને પણ દહન કરીને, અંતે શરીરને દહન કરવું.
એવં દહિત્વા ભૂતાનિ દેહી તજ્જ્ઞાનવહ્નિના । શિખામધ્યસ્થિતં વિષ્ણુમાનંદરસનિર્ભરમ્
આ રીતે જ્ઞાનના અગ્નિથી તત્વોને દહન કર્યા પછી, embodied one, જ્યોતના મધ્યમાં વિષ્ણુના દર્શનથી આનંદથી ભરાઈ જાય છે.
નિષ્પન્નચંદ્રકિરણસંકાશકિરણં શિવમ્ । શિવાંગોત્પન્નકિરણૈરમૃતદ્રવસંયુતૈઃ
શિવને જુએ છે, જેમના કિરણો ચાંદની જેવાં છે, જે કિરણો શિવના અંગમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે અને અમૃતના રસથી ભીના છે.
સુશીતલા તતો જ્વાલા પ્રશાંતા ચન્દ્રરશ્મિવત્ । પ્રસારિતસુધારુગ્ભિઃ સાંદ્રીભૂતશ્ચ સંપ્લવઃ
પછી એ જ્યોત ખૂબ શીતળ અને શાંત બની જાય છે, ચાંદની જેવી; અને અમૃતની ધારા વહેતી હોય છે, એ ઘન પ્રવાહ બની જાય છે.
ક્રમેણ પ્લાવિતં ભૂતગ્રામં સંચિંતયેત્પરમ્
ક્રમશઃ એ પ્રવાહ તત્વોના સમૂહને વ્યાપે છે, અને અંતે પરમ સુધી પહોંચે છે — એવું ધ્યાન કરવું જોઈએ.
ઇત્થં કૃત્વા ભૂતશુદ્ધિં ક્રિયાર્હો મર્ત્યઃ શુદ્ધો જાયતે એવ શુદ્ધઃ । પૂજાં કર્તું જાપ્યકર્મ્માપિ પશ્ચાદ્દેવધ્યાને બ્રહ્મહત્યાદિ હાનિઃ
આ રીતે ભૂતશુદ્ધિ કરીને, મનુષ્ય ક્રિયાના યોગ્ય અને સાચા અર્થમાં શુદ્ધ બને છે; પછી પૂજા કે જપમાં, દેવનું ધ્યાન કરતાં બ્રાહ્મણહત્યાદિક પાપ પણ નાશ પામે છે.
એવં ધ્યાત્વા ચંદ્રદીપ્તિપ્રકાશં ધ્યાનેનારોપ્યાશુ લિંગે શિવસ્ય । સદાશિવં દીપમધ્યે વિચિંત્ય પંચાક્ષરેણાર્ચનમવ્યયં તુ
આ રીતે ચાંદની જેવી તેજસ્વિતા પર ધ્યાન કરીને, ધ્યાનથી એ તેજને શિવલિંગમાં સ્થાપિત કરવું; પછી દીપકના મધ્યમાં સદાશિવનું ધ્યાન કરીને, પંચાક્ષરી મંત્રથી અવિનાશી આરાધના કરવી.
આવાહનાદીનુપચારાંસ્તથાપિ કૃત્વા સ્નાનં પૂર્વવચ્છંકરસ્ય । ઉદુંબરં રાજતં સ્વર્ણપીઠં વસ્ત્રાદિછન્નં સર્વમેવેહ પીઠમ્
આવાહનથી શરૂ થતા ઉપચારો કરીને, શંકરને અગાઉની જેમ સ્નાન કરાવવું; પછી ઉદુંબર, ચાંદી કે સોનાનું પીઠલું, કપડાંથી ઢાંકેલું, એ પીઠલ તરીકે અહીં ઉપયોગ કરવો.
અંતે કૃત્વા બુદ્બુદાનાં ચ વૃષ્ટિં પીઠે પીઠે નાગમેકં પુરસ્તાત્ । કુર્યાત્પીઠે ચોર્ધ્વકે નાગયુગ્મં દેવાભ્યાશે દક્ષિણે વામતશ્ચ
અંતે, દરેક પીઠલ પર બબ્બલની વરસાદ કરવી, દરેક પીઠલની સામે એક નાગ મૂકવો; ઉપરના પીઠલ પર બે નાગ, દેવતા પાસે જમણે અને ડાબે મૂકવા.
જપાપુષ્પં નાગમધ્યે નિધાય મધ્યે વસ્ત્રં દ્વાદશ પ્રાતિગુણ્યે । સુશ્વેતેન તસ્ય મધ્યે મહેશં લિંગાકારં પીઠયુક્તં પ્રપૂજ્યમ્
નાગોના મધ્યમાં જપાફૂલ મૂકી, મધ્યમાં કપડું, બારગણીય પ્રમાણમાં, અને મધ્યમાં શુદ્ધ સફેદ રંગથી, પીઠલ પર સ્થાપિત થયેલા લિંગરૂપ મહેશની પૂજા કરવી.
એવં કૃત્વા બાણમુખ્યા દિતીશા દત્ત્વા દત્ત્વા પંચગંધાષ્ટગંધમ્ । પુષ્પૈઃ પત્રૈઃ શ્રી તિલૈરક્ષતૈશ્ચ તિલોન્મિશ્રૈઃ કેવલૈશ્ચ પ્રપૂજ્ય
આ રીતે કરીને, બાણમુખ્ય દૈત્યરાજાએ પાંચ પ્રકારના અને આઠ પ્રકારના સુગંધ આપ્યા; અને પુષ્પ, પાંદડા, શુભ તલ, તલમિશ્રિત અક્ષત અને શુદ્ધ અક્ષતથી પૂજા કરી.
ધૂપં દત્ત્વા વિધિવત્સંપ્રયુક્તં દીપં દત્ત્વા ચોક્તમેવોપહારમ્ । પૂજાશેષં તે સમાપ્યાથ સર્વે ગીતં નૃત્યં તત્રતત્રાપિ ચક્રુઃ
વિધિ પ્રમાણે ધૂપ અર્પણ કર્યા પછી, દીવો અને નિર્ધારિત ભોગ પણ ચઢાવ્યા. પૂજા પૂરી થતાં બધા જણે અલગ અલગ જગ્યાએ ભજન ગાયું અને નૃત્ય કર્યું.
અથાસ્મિન્નંતરે ગૌતમસ્યપ્રાપ્તઃ શિષ્યઃ શંકરાત્મેતિ નામ્ના
એ સમયે ગૌતમના શિષ્ય, શંકરાત્મા નામે, ત્યાં આવ્યા.
ઉન્મત્તવેશો દિગ્વાસા અનેકાવૃતિમાશ્રિતઃ । ક્વચિદ્દ્વિજાતિપ્રવરઃ ક્વચિચ્ચંડાલસન્નિભઃ
તે માણસ પાગલ જેવા વેશમાં હતો, દિશાઓને વસ્ત્ર બનાવીને અનેક વાર લપેટેલો; ક્યારેક તે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ જેવો લાગતો, તો ક્યારેક ચંડાળ જેવો દેખાતો.
ક્વચિચ્છૂદ્ર સમો યોગી તાપસઃ ક્વચિદપ્યુત । ગર્જત્યુત્પતતે ચૈવ નૃત્યતિ સ્તૌતિ ગાયતિ
ક્યારેક તે શૂદ્ર જેવો, તો ક્યારેક યોગી તપસ્વી જેવો દેખાતો; ક્યારેક ગર્જન કરતો, ક્યારેક ઉછળી પડતો, નૃત્ય કરતો, સ્તુતિ કરતો અને ગીત ગાતો.
રોદિતિ શૃણુતે વ્યક્તં પતત્યુત્તિષ્ઠતિ ક્વચિત્ । શિવજ્ઞાનૈકસંપન્નઃ પરમાનંદનિર્ભરઃ
ક્યારેક રડતો, ક્યારેક ધ્યાનપૂર્વક સાંભળતો, ક્યારેક પડી જતો અને ફરી ઊભો થતો; તે માત્ર શિવજ્ઞાનથી ભરપૂર અને પરમ આનંદમાં તરબોળ હતો.
સંપ્રાપ્તો ભોજ્યવેલાયાં ગૌતમસ્યાંતિકં યયૌ । બુભુજે ગુરુણા સાકં ક્વચિદુચ્છિષ્ટમેવ ચ
જમવાનો સમય થતાં તે ગૌતમ પાસે ગયો; ગુરુ સાથે જમતો અને ક્યારેક ગુરુના બચેલા અન્ન પણ ખાઈ લેતો.
ક્વચિલ્લેહતિ તત્પાત્રં તૂષ્ણીમેવાભ્યગાત્ક્વચિત્ । હસ્તં ગૃહીત્વૈવ ગુરોઃ સ્વયમેવાભુનક્ક્વચિત્
ક્યારેક ગુરુના પાત્રને ચાટતો, ક્યારેક ચુપચાપ નજીક જઈને બેઠો રહેતો; ક્યારેક ગુરુનો હાથ પકડીને પોતે જ ખાવા લાગતો.
ક્વચિદ્ગૃહાંતરે મૂત્રં ક્વચિત્કર્દમલેપનમ્ । સર્વદા તં ગુરુર્દૃષ્ટ્વા કરમાલંબ્ય મંદિરમ્
ક્યારેક બીજાના ઘરમાં મૂત્રવિસર્જન કરતો, ક્યારેક કાદવથી પોતાને લપેટી લેતો; છતાં ગુરુએ હંમેશા તેને જોઈને હાથ પકડીને આશ્રમમાં લઈ જતો.
પ્રવેશ્ય સ્વીયપીઠે તમુપવેશ્યાભ્યભોજયત્ । સ્વયં તદસ્ય પાત્રેણ બુભુજે ગૌતમો મુનિઃ
ગુરુ તેને પોતાના બેઠક પર બેસાડતો અને પોતે તેને ખવડાવતો; પછી ગૌતમ મુનિ પોતે પણ તેના પાત્રમાંથી જમતો.
તસ્ય ચિત્તં પરિજ્ઞાતું કદાચિદથ સુંદરી । અહલ્યા શિષ્યમાહૂય ભુંક્ષ્વેત્યુક્ત્વાથ સા શુભા
એક વખત, તેનું મન જાણવાની ઈચ્છાથી, સુંદર અહલ્યા એ શિષ્યને બોલાવીને કહ્યું, 'જમ', અને એ પવિત્ર સ્ત્રીએ—
સૌવર્ણે ભાજને ચાન્નં નિધાય ચષકાંતરે । પાનાદિકમથો દત્વા એકસ્મિન્પાવકં પુનઃ
—સોનાના વાસણમાં ભોજન મૂકી, પીણું અલગ કપમાં આપી, બીજામાં અગ્નિ મૂકી—
નિધાયાંગારનિચયં કંટકાનાં ચયં પરે । નિધાય ભુંક્ષ્વ ભુંક્ષ્વેતિ સ ચાપિ બુભુજે મુનિઃ
બીજા વાસણમાં કાંઠા અને કાંટા પણ મૂકી, 'જમ, જમ' એમ કહીને, એ મુનિએ એ બધું પણ ખાઈ લીધું.
યથા પપૌ હિ પાનીયં તથા વહ્નિમપિ દ્વિજઃ । કંટકાનપિ ભુક્ત્વા સ યથાપૂર્વમતિષ્ઠત
જે રીતે તેણે પાણી પીધું, એ જ રીતે દ્વિજએ અગ્નિ પણ પી લીધી; કાંટા પણ ખાઈને, એ પહેલાં જેવો જ રહ્યો.
પુરા હિ મુનિકન્યાભિરાહૂતો ભોજનાય ચ । દિનેદિને તત્પ્રદત્તં લોષ્ઠમંબુ ચ ગોમયમ્
પહેલાં જ્યારે મુનિની પુત્રીઓએ તેને જમવા બોલાવ્યો, દરરોજ તેને માટીનો ગોળો, પાણી અને ગોમય આપતા.
કર્દમં કાષ્ઠદંડં ચ ભુક્ત્વા પ્રીત્યાથ હર્ષિતઃ । એતાદૃશો મુનિરસૌ ચંડાલસદૃશાકૃતિઃ
તે કાદવ અને લાકડાની લાકડી આનંદથી ખાઈ લેતો અને ખુશ રહેતો; એવો આ મુનિ, ચંડાળ જેવો દેખાતો.
સુજીર્ણોપાનહૌ હસ્તે ગૃહીત્વા તુ તથા કરે । અંત્યજોચિતભાષાભિર્વૃષપર્વાણમભ્યગાત્
પહેરવેલ જૂના ચપ્પલ હાથમાં પકડીને, અંત્યજોની ભાષામાં બોલતો, એ વૃષપર્વણના ઉત્સવમાં પહોંચ્યો.