નાનાસુગીતકુશલા નાનાનૃત્યવિશારદાઃ । ચતસ્રોઽષ્ટૌ ષડથવા મર્દ્દલધ્વનિકાઃ સ્ત્રિયઃ
વિવિધ મીઠા ગીતોમાં નિપુણ અને અનેક નૃત્યોમાં પારંગત એવી ચાર, આઠ કે છ સ્ત્રીઓ મૃદંગ વગાડતી હતી.
વશિન્યૌ દ્વે આવજિક્યૌ કોણિકાધમને ઉભે । લાસિક્યસ્તુ ચતસ્રઃ સ્યુઃ સંતુષ્ટૈકાથ ગાયિકા
બે વશમાં રાખનાર, બે આવજિક્ય વગાડનાર અને બંને કોણિકા વગાડનાર, ચાર નૃત્યાંગના, એક સંતોષી ગાયિકા અને એક મુખ્ય ગાયિકા હતી.
એકા દ્વે વા સુગીતજ્ઞેઽમુખરે હિ પ્રકીર્તિતે । કોણવાદ્યકૃતે દ્વે તુ તૂષ્ણીંભૂતાઃ ષડષ્ટ વા
એક કે બે મીઠા ગીતમાં નિપુણ, જેને અમુખરી કહે છે; કોણવાદ્ય માટે બે, અને છ કે આઠ શાંતિથી બેઠેલી રહે છે.
સર્વા રૂપવિલાસિન્યઃ સર્વાશ્ચાપતિતસ્તનાઃ । રતિતંત્રાધિકુશલાસ્તત એવાવિશંકિતાઃ
બધી જ રૂપ અને લાવણ્યથી ભરપૂર, ગોળ સ્તનોવાળી, રતિકલામાં પારંગત અને નિર્ભય સ્ત્રીઓ હતી.
સુસૂક્ષ્મા વસ્ત્રવેષાશ્ચ વિદ્યુચ્ચંચલદૃષ્ટયઃ । એતાદૃશીભિર્યોષાભિર્યેન નૃત્યં હિ કારિતમ્
તેમના કપડાં બહુ જ નાજુક, નજર વીજળી જેવી ચમકતી; આવી સ્ત્રીઓ દ્વારા નૃત્ય કરાવવામાં આવે છે.
એકસ્મિન્દિવસે રાજન્વત્સરાન્સવિમાનગઃ । શતસ્ત્રીવીક્ષિતમુખો યુવા બહુભિરર્ચિતઃ
રાજા, એક જ દિવસે, વિમાન સાથે, અનેક લોકો દ્વારા સન્માનિત યુવાન, જેનું મુખ શત સ્ત્રીઓ નિહાળે છે, વર્ષો જેટલો આનંદ મેળવે છે.
આનંદપોષસંપૂર્ણઃ ક્રોધેર્ષ્યાદિવિવર્જિતઃ । પંચગંધવિલિપ્તાંગઃ સચંદ્રા હિદલાનનઃ
આ આનંદ અને પોષણથી ભરપૂર, ક્રોધ અને ઈર્ષ્યા જેવી વૃત્તિઓથી મુક્ત છે. તેના અંગો પર પાંચ પ્રકારના સુગંધિત તેલ લગાવેલા છે અને તેનું ચહેરું ચાંદની અને કમળની પાંખડીઓથી શોભાયમાન છે.
સૂર્યોપમસ્તુ યોષાશ્ચ સર્વાસ્તા દશનાન્વિતાઃ । સદ્યોવિકસિતામોદિ પારિજાતકૃતસ્રજઃ
સ્ત્રીઓ સૌરભથી તેજસ્વી છે, બધાની દાંત સુંદર છે અને તેઓ તાજા, સુગંધિત પારિજાતના ફૂલોની વણેલી વણાવેલી હાર પહેરીને શોભે છે.
સર્વા વિકસિતારોહિ રક્તસંધિકૃતસ્રજઃ । ધમ્મિલ્લે વક્ષસિ તથા બિભ્રત્યઃ સુસ્મિતાધરાઃ
બધી સ્ત્રીઓ ખીલેલા ફૂલો અને લાલ રંગની ગાંઠવાળી હારોથી શણગારમાં છે. તેમના વાળ ગોઠવેલા છે, છાતી પર હાર પહેરેલા છે અને હોઠ પર મીઠી સ્મિત છે.
ચરત્યેતાદૃશીભિસ્તુ નૃત્યગીતાનુમોદિતઃ । એવં વિમાનગો ભૂત્વા ઉષિત્વા કાલમક્ષયમ્
એવો પુરુષ આવી સ્ત્રીઓ સાથે રહે છે, તેમના નૃત્ય અને ગીતથી આનંદ પામે છે; આ રીતે દેવલોકના મહેલમાં રહેતો, અનંત સમય સુધી સુખ ભોગવે છે.
પશ્ચાજ્જાયેત નૃપતિરેવં કૃત્વા પુનસ્તથા । રાજ્યં સ્વર્ગફલં ભુક્ત્વા શિવભક્તો ભવિષ્યતિ
પછી એ પુનઃ જન્મ લઈને રાજા બને છે, ફરી એ જ કર્મો કરે છે, રાજસુખ અને સ્વર્ગફળ ભોગવે છે અને પછી શિવભક્ત બને છે.
શંભુરુવાચ-। દિલીપાય વસિષ્ઠોક્તં મુનીનામંગિરોબ્રવીત્ । તે તથા કૃતવંતશ્ચ તૌર્ય્યત્રિકમુમાપતેઃ
શંભુએ કહ્યું: વશિષ્ઠએ દિલીપને એ જ રીતે કહ્યું હતું જેમ અંગિરાએ ઋષિઓને કહ્યું હતું; તેઓએ પણ ઉમાપતિનું ત્રૈવ્રત આ રીતે જ અનુસર્યું હતું.
શ્રુત્વા પુરાણં પાદ્મં ચ સમગ્રં સુખિનો ભવન્ । ત એતે બ્રાહ્મણા રામ વિમાનવરમાસ્થિતાઃ
પદ્મપુરાણની આખી વાર્તા સાંભળીને તેઓ આનંદિત થયા; હે રામ, એ બ્રાહ્મણોએ ઉત્તમ દેવલોક પ્રાપ્ત કર્યો.
દૃશ્યંતે ખે ચ સુખિનઃ સદા મુદિતમાનસાઃ । એતત્તે સર્વમાખ્યાતં પુરાણેષુ વિનિશ્ચિતમ્
આ બ્રાહ્મણો આકાશમાં હંમેશા આનંદિત અને પ્રસન્ન મનથી જોવા મળે છે; પુરાણોમાં જે નિશ્ચિત છે તે બધું તને કહી દીધું છે.
ઇતઃ પરં ચ કિં ભૂયઃ શ્રોતુમિચ્છસિ રાઘવ
હવે આ પછી તને બીજું શું સાંભળવું છે, હે રાઘવ?
તિ શ્રીપદ્મપુરાણે પાતાલખંડે શિવરાઘવસંવાદે ત્રયોદશોત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ
આ રીતે શ્રીપદ્મપુરાણના પાતાળખંડમાં શિવ અને રાઘવના સંવાદમાં એકસો તેરમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.
રામ ઉવાચ- ક એષ દૃશ્યતે વ્યોમ્નિ સર્વાભરણભૂષિતઃ । વિમાનસ્થો મહાદીપ્ત મધ્યાહ્નાર્ક ઇવાપરઃ
રામે પૂછ્યું: આ આકાશમાં કોણ છે, જે સર્વ આભૂષણોથી શોભાયમાન છે, દેવલોકના મહેલમાં બેઠો છે અને મધ્યાહ્નના સૂર્ય જેવો તેજ ધરાવે છે?
દુષ્પ્રેક્ષ્યઃ સર્વમર્ત્યાનાં તસ્યાંકે ચારુહાસિની । અપરા શ્રીરિવ બ્રહ્મંસ્તથા પંચસુયોષિતઃ
એ સર્વ મનુષ્યો માટે જોવામાં અઘરો છે; તેના ગોડમાં સુંદર સ્મિતવાળી એક સ્ત્રી બેઠી છે, હે બ્રાહ્મણ, અને તેની સાથે પાંચ અન્ય સ્ત્રીઓ પણ છે.
ગાયંતિ મધુરાં ગીતિં સુભ્રૂભંગનિરીક્ષણૈઃ । મંદસ્મિતૈઃ કરતલશબ્દાસ્ફોટિકયા તથા
તેઓ મધુર ગીત ગાય છે, સુંદર ભ્રૂભંગથી નજર કરે છે, હળવા સ્મિત અને તાળી વગાડીને સંગીત કરે છે.
ક્વચિદ્ગલકૃતૈર્ગીતૈરન્યોન્ય કરતાડનૈઃ । અન્યોન્ય મુખમાલોક્ય પ્રલોભૈર્ગીતપૂર્વકૈઃ
ક્યારેક ગળામાંથી ગીત ગાય છે, ક્યારેક એકબીજાની તાળી વગાડે છે, એકબીજાના ચહેરા તરફ જોઈને મોહક ગીત ગાય છે.
ક્રીડન્નાસ્તે મહાયોગી પદ્મકિંજલ્કસન્નિભઃ । એવં ચરિતપુણ્યેન કેન વા તદ્વદસ્વ મે
એ મહાયોગી કમળના પરાગ જેવો તેજ ધરાવે છે, રમતો બેઠો છે; તેણે કયા પુણ્યથી આ સ્થાન મેળવ્યું છે, એ મને કહો.
શંભુરુવાચ- એષ વિપ્રઃ પુરા રામ સર્વસંપત્સમન્વિતઃ । નાનાવિધસુખોપેતો ભાર્ય્યાપોષણતત્પરઃ
શંભુએ કહ્યું: હે રામ, આ બ્રાહ્મણ પહેલાં સર્વ સુખ અને સંપત્તિથી ભરપૂર હતો, અનેક પ્રકારના સુખ ભોગવતો અને પત્નીનું પાલન કરતો હતો.
અપુત્રો દાનહીનશ્ચ દેવતાર્ચનવર્જિતઃ । પંચયજ્ઞવિહીનશ્ચ સ્વાધ્યાયપરિવર્જિતઃ
એ સંતાનહીન હતો, દાન આપતો નહોતો, દેવતાઓની પૂજા કરતો નહોતો, પાંચ યજ્ઞો કરતો નહોતો અને સ્વાધ્યાય પણ કરતો નહોતો.
પ્રાતર્મ્મધ્યાહ્નસાયાહ્નભોજનપ્રવણોઽશુચિઃ । કદાચિદગમદ્ગેહં ગૌતમસ્ય મહાત્મનઃ
એ સવારે, બપોરે અને સાંજે ભોજનમાં રુચિ ધરાવતો અને અશુદ્ધ હતો; ક્યારેક એ મહાત્મા ગૌતમના ઘરે ગયો હતો.
ત્ર્યંબકસ્ય ગિરૌ પુણ્યે નાનામુનિગણાશ્રિતે । તત્રાપિ શોભિતગૃહં સ્ફટિકસ્તંભકલ્પિતમ્
ત્ર્યંબક પર્વત પર, જ્યાં અનેક ઋષિઓ વસતા હતા, ત્યાં એક સુંદર મકાન હતું, જેના ખંભા સ્ફટિકના બનાવેલા હતાં.
અગુરુદ્રવકસ્તૂરીચંદ્ર કુંકુમચર્ચિતા । ભિત્તિર્યસ્ય ચ સંતાનકુસુમામોદસૌષ્ઠવમ્
આ મકાનની દિવાલો અગરુ, કપૂર, કસ્તૂરી અને કુંકુમથી ચોપડેલી હતી અને તેમાં ચંદનના ફૂલોની સુગંધ ભરી હતી.
કસ્તૂરિકા પુષ્પરસ સમુત્સેચિતભૂતલમ્ । સૂક્ષ્મ સુશ્વેતવિવિધવિતાનપરિશોભિતમ્
મકાનની જમીન કસ્તૂરી અને ફૂલોના રસથી છાંટેલી હતી અને ત્યાં વિવિધ પ્રકારના સૂક્ષ્મ, શુદ્ધ સફેદ છાંયાવાળા તંબુઓથી શોભિત હતી.
અંગણં શોભિત મહાકદલીપૂગશોભિતમ્ । સમીપસરસીજાત મંજુકૂજન્મધુવ્રતમ્
આંગણું મહાન કેળા અને પીપળીના વૃક્ષોથી શોભિત હતું અને નજીકના સરોવર પાસે ખીલેલા કમળોમાં મધમાખીઓ મીઠું ગુંજારી રહી હતી.
પાટીરતરુસંભૂત ગંધપૂરિતદિઙ્મુખમ્ । શિક્ષાગીતકૃતાલ્હાદ ગીતપૂરિતદિઙ્મુખમ્
પાટીરના વૃક્ષોથી ફેલાતી સુગંધથી ચારે દિશા મહેકતી હતી અને સંગીતના અભ્યાસ કરતી સ્ત્રીઓના ગીતોથી આખું વાતાવરણ આનંદિત હતું.
નિદાઘજનિતાતાપ નાશયંત્રવિનિર્મિતમ્ । કદલીદલસંચ્છાદિ પાવકાકલ્પિતચ્છદમ્
ઉનાળાની તાપથી બચવા માટે એક ઉપાય બનાવાયો હતો, જેનું છાપરું કેળાના પાંદડાંથી ઢંકાયેલું અને આગથી કુશળતાપૂર્વક તૈયાર કરેલું હતું.