શંભુરુવાચ- ય ઇદં શૃણુયાન્નિત્યં પુણ્યાખ્યાનમનુત્તમમ્ । વિમુક્તઃ સર્વપાપેભ્યો યાતિ શંકરસન્નિધિમ્
શંભુએ કહ્યું: જે કોઈ આ શ્રેષ્ઠ અને પુણ્યમય કથા રોજ સાંભળે છે, તે બધા પાપોથી મુક્ત થાય છે અને શંકરજીની નજીક પહોંચે છે.
ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે પાતાલખંડે શિવરાઘવસંવાદે એકાદશોત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ
આ રીતે શ્રીપદ્મપુરાણના પાતાળખંડમાં શિવ અને રાઘવના સંવાદમાં એકસો અગિયારમો અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.
શંભુરુવાચ- અથાન્યદપિ નિર્વચ્મિ પ્રમદાખ્યાનમુત્તમમ્ । સુતયા દેવરાતસ્ય યત્પ્રાપ્તં નામકીર્તનાત્
શંભુએ કહ્યું: હવે હું તને બીજી એક ઉત્તમ વાર્તા કહું છું—પ્રમદા નામની કથા, જે દેવરાતાની દીકરીએ નામજપથી પ્રાપ્ત કરી હતી.
દેવરાતસુતા બાલા કલા નામાતિરૂપિણી । ધનંજયસુતસ્યાસીદ્ભાર્યા શોણસ્ય ધીમતઃ
દેવરાતાની દીકરીનું નામ કલાં હતું, જે ખૂબ જ સુંદર અને યુવાન હતી; તે ધનંજયના બુદ્ધિશાળી પુત્ર શોણની પત્ની બની.
તાવુભૌ નિયતૌ નિત્યં ધર્મ્મૈકપ્રવણૌ શુભૌ । લબ્ધવંતૌ નિધિમથો ગંગાસ્નાનાય તૌ ગતૌ
બંને હંમેશા ધર્મમાં લાગેલા અને સારા હતા; તેમને ખજાનો મળ્યો અને પછી ગંગામાં સ્નાન કરવા ગયા.
પ્રવાહપતિતે કૂલે મૃત્તિકાનયનાયતૌ । કૂલાદાદાય મૃલ્લોષ્ટં દૃષ્ટવંતૌ મહાઘટમ્
નદીના કિનારે, વહેણમાં, બંને માટી લેવા ગયા; કિનારે માટીનો ગોળો ઉઠાવ્યો ત્યારે તેમને મોટો ઘડો દેખાયો.
રાજતં ચોર્દ્ધ્વપાષાણમથ શોણઃ પ્રિયાં વચઃ । ઇદમાહ કથં કાર્યં કિં કર્તવ્યં હિ નો હિતમ્
ઘડામાં ચાંદીનો ઢગલો અને એક પથ્થર હતો; ત્યારે શોણે પોતાની પ્રિયાને પૂછ્યું: 'હવે શું કરવું? આપણા માટે શું સારું રહેશે?'
ભાર્યોવાચ- ન નારીમતમાલંબ્ય કિંચિત્કાર્યં સમાચરેત્ । ન ચ નાર્યા ચરેદ્ગુહ્યમપ્રિયં વાથ કિંચન
પત્નીએ કહ્યું: સ્ત્રીની સલાહ લઈને કોઈ કામ કરવું યોગ્ય નથી; અને સ્ત્રીએ પણ કોઈ ગુપ્ત કે અપ્રિય કામ કરવું જોઈએ નહીં.
યદિ નારીસમક્ષં તુ દ્રવિણં દૃષ્ટિમાપતેત્ । વંચયીત તથા નારી ઈદૃશૈર્વાક્યસંચયૈઃ
જો સ્ત્રીની હાજરીમાં ધન દેખાય, તો એ આવી વાતો કરીને છેતરપિંડી કરે છે.
અસ્માભિર્ન હિ સંપ્રેક્ષ્યં કિં વા તત્ર હિ તિષ્ઠતિ । દ્રવિણં ચેન્ન સંપ્રેક્ષ્યં બાધોદર્કં ભવિષ્યતિ
અપણે એ ધન જોઈશું નહીં, કે ત્યાં શું છે એ વિચારવું પણ નહીં; જો આપણે એ ધન નહીં જોઈએ, તો પછી કોઈ મુશ્કેલી આવશે નહીં.
અન્યાજ્ઞાતં તુ યદિ ચેત્કુતો જ્ઞાનવિનિશ્ચયઃ । અપ્રદૃષ્ટસ્ત્વિદાનીં ચેન્નિભૃતઃ કોપિ તિષ્ઠતિ
જો બીજાને ખબર નથી, તો સાચી જાણકારી કેવી રીતે મળશે? અને જો હજુ સુધી કોઈએ જોયું નથી, તો કદાચ કોઈ છુપાઈને જોઈ રહ્યો હશે.
તિરોધાનં ન કિંચિચ્ચેન્માયયા કોપિ તિષ્ઠતિ । ન ચેન્માયા મનુષ્યાણાં ક્ષેત્ત્રપાલસ્તુ તિષ્ઠતિ
જો ત્યાં કંઈ છુપાવેલું નથી, તો કદાચ કોઈ માયાથી હાજર છે; અને જો માનવોમાં માયા નથી, તો ખેતરનો રક્ષક ત્યાં હશે.
ન હિ ચેદ્ભૈરવશ્ચેહ તિષ્ઠતિ બ્રહ્મરાક્ષસઃ । ન સોપિ ચેન્મહાવિદ્યા રાજ્ઞાં તત્ર ભવિષ્યતિ
જો અહીં ભૈરવ નથી, તો કદાચ બ્રહ્મરાક્ષસ હશે; અને જો એ પણ નથી, તો રાજાઓમાં કોઈ મહાન જાદુગર હશે.
ન ચ જાનાતિ ચેદ્રાજા વ્યવહારાદિસંભવઃ । સ ચેદ્ગૂઢપ્રકારેણ ચોરબાધા ભવિષ્યતિ
જો રાજાને ખબર નથી, તો પછી કેસ-વગેરે થઈ શકે છે; અને જો રાજાને ખબર છે, તો છુપાઈને ચોરી થશે.
અપ્રમત્તસ્ય ભવતો મહાનર્થો ભવિષ્યતિ । પ્રાયેણાર્થવતાં નૄણાં ભોગલિપ્સા પ્રજાયતે
જો તું સાવચેત નહીં રહે, તો મોટું નુકસાન થશે; સામાન્ય રીતે, ધનવાન માણસોમાં ભોગવિલાસની ઈચ્છા ઊભી થાય છે.
ભોગાદ્ભોગાંતરેચ્છા ચ સર્વાનુષ્ઠાનનાશિની । જાનાતિ યદિ નારી સ્વં ભાવયોગગતં તથા
એક ભોગથી બીજાની ઈચ્છા થાય છે, જે બધાં નિયમોનો નાશ કરે છે; અને જો સ્ત્રી પોતાનું મન જાણે છે, તો—
નારી સ્વતંત્રતામેતિ રોષાલ્લબ્ધપ્રકાશિની । રોષે વિશ્વાસતાં યાતિ તદા દોષઃ પુરોદિતઃ
સ્ત્રી જ્યારે ગુસ્સે થાય છે ત્યારે પોતાનું સ્વતંત્રપણું મેળવે છે અને પોતાનો સાચો સ્વભાવ દેખાડે છે; ગુસ્સામાં એ વિશ્વાસપાત્ર બની જાય છે, પણ પછી પહેલાં જણાવેલો દોષ ઊભો થાય છે.
વિશ્વાસિનિ ચ વિશ્રંભઃ પ્રવાસો વાન્યચિત્તતા । વિશ્રમ્ભાજ્જાયતે સ્ત્રીણાં નાનાવિધવિચેષ્ટિતા
જેને પર વિશ્વાસ થાય છે, ત્યાંથી ઘનિષ્ઠતા, વિમુખતા કે મન ફેરવાય તેવી સ્થિતિ આવે છે; સ્ત્રીઓમાં આવી ઘનિષ્ઠતા થવાથી અનેક પ્રકારના વર્તન જન્મે છે.
યં કંચિત્પુરુષં દૃષ્ટ્વા યુવાનં પ્રીતિરાપતેત્ । પ્રીત્યા સંજાયતે યોગો યોગાન્મૈથુનસંગતિઃ
જ્યારે સ્ત્રી કોઈ યુવાન પુરુષને જોઈને મનમાં પ્રેમ પેદા થાય છે, ત્યારે એ પ્રેમથી જોડાણ થાય છે અને એ જોડાણથી શારીરિક સંબંધ થાય છે.
સતતં મૈથુને જાતે વિશ્રંભાંતરમાપતેત્ । ભવતા વા તથા પૂર્વં ભુક્તેદાનીં ચ ભુજ્યતે
જ્યારે વારંવાર શારીરિક સંબંધ થાય છે, ત્યારે એક અલગ પ્રકારની ઘનિષ્ઠતા આવે છે; એ પહેલાં તું ભોગવ્યો હોય કે હવે બીજાએ, એ ભોગવાય છે.
કા પ્રતીચ્છા તવેદાનીં પ્રીતિઃ કસ્યામથાપિ વા । કા વિદગ્ધા સુસંસ્નિગ્ધા પુરુષાદન્યતશ્ચરેત્
હવે તને શું આશા છે? કે એનું પ્રેમ હવે કોના માટે છે? ચતુર અને ખૂબ લાગણીશીલ સ્ત્રી પણ બીજા પુરુષ પાસે જઈ શકે છે.
યોબ્રવીદથ વાક્યં તાં યદિ બ્રૂયાસ્ત્વમદ્ય મે । સર્વમેવ તથા વચ્મિ નાન્યથા વાક્યમુચ્યતે
જો કોઈ એ સ્ત્રી સાથે વાત કરે અને તું આજે એને કહે, 'મારે બોલ', તો હું બધું જ સાચું કહીશ; બીજું કંઈ બોલાશે નહીં.
ઇત્થં ચ ધૃષ્ટતાં યાતા તથા રૂપાંતરેણ ચ । દ્રવ્યમાદાય યત્કિંચિદનુવર્તેત્સ્વતંત્રતઃ
આ રીતે ધૃષ્ટ બનીને અને રૂપ બદલીને પણ, એ થોડુંક ધન લઈને પોતે મનમોજી રીતે વર્તે છે.
સમારયિત્વા તાં દ્રવ્યં ગૃહીત્વા પાતયિષ્યતિ । અથ પૂર્વં પતિ મૃતૌ પ્રવિશેન્નાશુશુક્ષણિમ્
એને લલચાવીને, ધન લઈ એને ફેંકી દેશે; અથવા જો પતિ પહેલાં મરી જાય, તો એ તરત જ અગ્નિસ્નાન કરશે.
વૈધવ્યે દ્રવિણં સર્વં ધર્માર્થં મે ભવિષ્યતિ । ઇતિ નિશ્ચિત્ય મનસા વૈધવ્યે સમુપસ્થિતે
વિધવા થવામાં એ મનમાં વિચારે છે, 'બધું ધન હવે મારા ધર્મકર્મ માટે રહેશે'; એમ વિચાર કરીને, જ્યારે વિધવાપણું આવે છે.
યોનિકુંડં સમાસાદ્ય દિવા વા યદિ વા નિશિ । એકાંતસ્થાનમભ્યેત્ય વિવૃત્ય વસનં ભગમ્
યોનિસ્થળે, દિવસે કે રાત્રે, એકાંત જગ્યાએ જઈને, એ પોતાનું વસ્ત્ર અને યોનિ ખુલ્લી કરે છે.
ઇદમૂચે વચો દુઃખાદુપસ્થસ્થકરા સતી । કિં ત્વયા વૈ કૃતં યોને કિંવા પાપમુપાશ્રિતા
યોનિ પર હાથ રાખીને, દુઃખી થઈને એ કહે છે: 'તારે શું કર્યું છે, યોનિ? કે તું કઈ પાપમાં ફસાઈ ગઈ છે?'
શિશ્નસ્ય વાથવા પાપં યત્ત્વદંતરવેશનાત્ । યચ્ચ કર્તૃકૃતં પાપં માદૃક્સેવાવિવર્જનાત્
'કે પાપ એ શિશ્નનું છે, જે તારા અંદર પ્રવેશ્યું? કે એનું છે, જેમણે મારી જેવી સેવા છોડીને પાપ કર્યું?'
અતોપિ કંડૂસંભૂતૌ પ્રવેશયેદથાંગુલીમ્ । વિચિત્રચેષ્ટાં કૃત્વા તુ કંડૂ બુદ્ધેરતઃ પરમ્
પછી, જ્યારે ખંજવાળ થાય છે, ત્યારે એ આંગળી અંદર નાખે છે;色色 પ્રકારના હાવભાવ કરીને, એ ખંજવાળ મનથી દૂર કરે છે.
મર્દયિત્વા કરાભ્યાં તત્સંતાડ્ય ચ વિવૃત્ય તુ । અસકૃદ્ધુન્વતી પાદૌ વિવૃતાસ્યાતિદુઃખિતા
હાથથી મસળી, માર મારીને અને ખુલ્લું કરીને, વારંવાર પગ હલાવી, ખુલ્લા મોઢે એ ખૂબ દુઃખી થાય છે.