રત્નાનિ વસુધાન્યાનિ ન દૃશ્યંતે પુરે તદા । અથ ભૂપાંતરેણાસૌ નિર્જિતઃ પ્રપલાયિતઃ
રત્નો અને ધરતીના ખજાના શહેરમાં દેખાતા નહોતા. પછી બીજાં રાજાએ હરાવી દેતાં એ ભાગી ગયો.
મહારણ્યમથો ગત્વા ગિરિદુર્ગમકલ્પયત્ । તત્ર ચાલ્પપરીવારશ્ચોરવૃત્તિં સમાશ્રિતઃ
એ મોટાં જંગલમાં જઈને પર્વત પર કિલ્લો બનાવ્યો; ત્યાં થોડા સાથીઓ સાથે ચોરી-લૂંટની જિંદગી અપનાવી.
સુવર્ણવસ્ત્રધાન્યાદિ રત્નગંધાદિકં તથા । તત્રતત્ર વિનિર્દિશ્ય ચોરાનાયાનવંચકાન્
સોનુ, કપડાં, અનાજ, રત્નો અને સુગંધિત વસ્તુઓ—આ બધું તેણે ચોરો, લૂંટારૂઓ અને ઠગોને અહીં-અહીં બતાવ્યું.
બંધાદ્યકારયત્તૈસ્તુ દ્રવ્યાહરણકર્મણિ । યદાહારો ન વિદ્યેત તદાહારમકલ્પયત્
જ્યારે જેલર અને અધિકારીઓ માલ જપ્ત કરવામાં વ્યસ્ત હતા અને ખોરાક મળતો ન હતો, ત્યારે તેણે ખોરાકની વ્યવસ્થા કરી.
ગોમહિષ્યાદિમાંસેન યદ્યન્નં નોપલભ્યતે । અશ્વીય નરમાંસેન ભોજનં પર્ય્યકલ્પયત્
ગાય, મહિષી વગેરેનું માંસ મળતું ન હતું ત્યારે તેણે ઘોડા અને માનવ માંસથી ભોજન તૈયાર કરાવ્યું.
એતાદૃશમભૂદ્વૃત્તં સંધ્યોપાસાદિવર્જિતમ્ । એકસ્તુ સચિવસ્તસ્ય સુરાપો નામ રાક્ષસઃ
આવી તેની આચરણશૈલી હતી, જેમાં સંધ્યાવંદન અને ધાર્મિક ક્રિયાઓ નહોતી. તેના એકમાત્ર સહયોગીનું નામ સુરાપ હતો, જે રાક્ષસ હતો.
નિયુંક્તે સર્વકાલં તમાહરપ્રહરેતિ ચ । એવં રક્ષોમતે સ્થિત્વા નાનાદેશગતાન્નરાન્
તેને સર્વકાલે આદેશ આપતો—'દરેક પહોરે ખોરાક લાવ.' આમ રાક્ષસની રીત પ્રમાણે રહી, વિવિધ પ્રદેશના લોકોને એકત્ર કરતો.
નૃસહસ્રપરીવારો હ્યાદદ્યાદકૃપાલયઃ । સ્વસ્યાભિમતયોષાસ્તુ જ્ઞાત્વા જ્ઞાત્વા સમાહરત્
હજારો માણસો સાથે ઘેરાયેલો, દયાવિહોણો, તે લોકોને પકડી લેતો; અને પોતાની પસંદની સ્ત્રીઓ શોધી-શોધીને વારંવાર એકત્ર કરતો.
કિંચિત્કાલં ચ તા ભુક્ત્વા તાસાં માંસમભક્ષયત્ । એવં હત્વા નરાન્નારી રાજ્યં ચક્રે સુદુઃસહમ્
થોડો સમય તેમને ભોગવીને, પછી તેમની દેહને ખાધા; આ રીતે પુરુષો અને સ્ત્રીઓને મારી, તેણે અત્યંત ક્રૂરતાથી રાજ્ય ચલાવ્યું.
એવં વર્ષસહસ્રં તુ રાજ્યં કૃત્વા નરાધમઃ । જરાશિથિલસર્વાંગો વલીપલિતદૂષિતઃ
આ રીતે હજાર વર્ષ સુધી રાજ્ય કરીને, એ દુષ્ટ પુરુષ વૃદ્ધાવસ્થાથી શરીરે દુર્બળ, ચામડીમાં વળી અને વાળમાં પાંખા થઈ ગયો.
નિર્જીવમભવત્સ્થાનં સમંતાદ્દશયોજનમ્ । અથ મૃત્યુદિનં પ્રાપ્તં રાજ્ઞસ્તસ્ય મહાત્મનઃ
દસ યોજન સુધી આસપાસનું તેનું નિવાસસ્થાન નિર્જીવ બની ગયું; પછી એ મહાન આત્માવાળા રાજાનું મૃત્યુદિન આવી પહોંચ્યું.
મૃત્યુકાલેથ સંપ્રાપ્તે સ્નાતં ભૂમિગતં નૃપમ્ । તસ્ય ચાનુચરાઃ સર્વે પરિવાર્યોપતસ્થિરે
મૃત્યુનો સમય આવતાં, રાજાએ સ્નાન કરીને જમીન પર શયન કર્યું; તેના બધા અનુચરો તેને ઘેરીને ઉભા રહ્યા.
સુરાપઃ સચિવઃ પ્રાહ કિં કાર્યં મમ ચાદિશ । અથ રાજા તથા શક્તો નિર્ગતાયુસ્તદાર્દિતઃ
સુરાપ નામના મંત્રીએ પૂછ્યું: 'હું શું કરું? મને આદેશ આપો.' ત્યારે રાજા, શક્તિહીન અને મૃત્યુની વેદનાથી પીડાતો,
નાભેરધસ્તુ ક્ષીણાસુઃ કથંચિદ્વાક્યમુક્તવાન્ । ત્વં સર્વકાલે દૈત્યેંદ્ર પ્રહરપ્રાહરાહર
નાભિથી નીચે શ્વાસ ઘટી રહી હતી, તો પણ તેણે કઠિનાઈથી કહ્યું: 'દૈત્યરાજ, તું સર્વકાલે દરેક પહોરે ખોરાક લાવ.'
ઇત્યથોક્ત્વા મમારાસૌ યમદૂતાઃ સમાયયુઃ । વિચિત્રં બંધને યત્નં ચક્રુસ્તાડનતત્પરાઃ
આવું કહીને તે મૃત્યુ પામ્યો; પછી યમદૂતોએ આવીને વિવિધ રીતે બાંધવાનો પ્રયાસ કર્યો અને મારવા તૈયાર થયા.
ચૂર્ણિતા બંધપાશાશ્ચ હેતિદંડાશ્ચ ચૂર્ણિતાઃ । તદ્ગાત્રસ્પર્શમાત્રે ચ તદદ્ભુતમિવાભવત્
બાંધવાના પાશ અને શસ્ત્રો બધું તૂટી પડ્યું; માત્ર તેના શરીરને સ્પર્શ કરતાં જ અદભુત ઘટના બની.
અથાયાતઃ સ્વયં મૃત્યુઃ પાશેનૈનમયોજયત્ । મૃત્યુપાશમપિચ્છિન્નં વીક્ષ્ય મૃત્યુરચિંતયત્
પછી મૃત્યુ પોતે આવ્યો અને તેને પાશથી બાંધ્યો; પણ મૃત્યુનો પાશ પણ તૂટી ગયો જોઈને મૃત્યુ આશ્ચર્યચકિત થયો.
સર્વમર્ત્યમૃતિર્દૃષ્ટા દૃષ્ટા નૈતાદૃશી ક્વચિત્ । ઇતિ ચિંતાપરે મૃત્યૌ જ્વાલાવક્ત્રઃ પ્રતાપવાન્
દરેક મનુષ્યને મૃત્યુ પામતો જોયો છે, પણ આવું ક્યારેય ક્યાંય જોયું નથી; આમ મૃત્યુ વિચારોમાં લીન રહ્યો, ત્યારે જ જ્વાળામુખવાળો શક્તિશાળી આવ્યો.
વીરભદ્રેણ નિર્દિષ્ટઃ સહસાયાચ્ચ શૂલભૃત્ । જ્વાલાવક્ત્રમથાલોક્ય મૃત્યુસ્તૂર્ણં પલાયયૌ
વીરભદ્રે ત્રિશૂલધારીને અચાનક દેખાડ્યો; જ્વાળામુખવાળાને જોઈને મૃત્યુ તરત ભાગી ગયો.
પલાયમાનં તં દૃષ્ટ્વા મૃત્યું વહ્નિમુખસ્તદા । અરે રે ચોર ચોર ત્વં તિષ્ઠતિષ્ઠ ક્વ યાસ્યસિ
એ સમયે મૃત્યુને ભાગતો જોઈ, અગ્નિમુખે પોકાર્યું: 'અરે, ચોર! ચોર! તું, ઊભો રહી, ઊભો રહી! ક્યાં ભાગી જશે?'
એનસો મુચ્યતે ચોરઃ શૂલારોપણમાત્રતઃ । એવમાભાષ્ય મૃત્યું તં શૂલપ્રોતમકલ્પયત્
ચોરને ફક્ત શૂળ પર ચઢાવવાથી જ તેના પાપમાંથી મુક્તિ મળે છે; આવું કહીને તેણે મૃત્યુને પણ શૂળ પર ચઢાવવાની તૈયારી કરી.
શૂલં સ્કંધગતં કૃત્વા દૂતાન્સંગ્રથ્ય રજ્જુના । પાદશૃંખલવિન્યસ્તાનાદાય નૃપમધ્યગાત્
શૂળને ખભા પર રાખીને, દૂતોને દોરાથી બાંધીને, જેમના પગમાં શૃંખલા હતી એવા બધાને લઈને તે રાજાની સામે ગયો.
વિમાનવરમારોપ્ય ગીતવાદ્યસુશોભિતમ્ । વીરાંતિકમથો ગત્વા સર્વમસ્મૈ ન્યવેદયત્
પછી, ગીત અને વાદ્યોથી સજ્જ એવા સુંદર વિમાનમાં તેને બેસાડી, વીરાંતિકા પાસે ગયો અને બધું જાણાવ્યું.
વીરભદ્રોપિ તત્સર્વં શંકરાયામિતાત્મને । નાનામુનિગણૈર્દેવૈર્બ્રહ્મવિષ્ણુપુરઃ સુરૈઃ
વીરભદ્રએ વિવિધ મુનિગણો, દેવો અને બ્રહ્મા-વિષ્ણુ સહિતના શ્રેષ્ઠ દેવતાઓ સાથે મળીને આ બધું શંકર ભગવાનને કહ્યું.
સેવ્યમાનાય દેવાય પાર્વતીસહિતાય ચ । પ્રણિપત્ય નિવેદ્યાથ શૂલસ્થંમૃત્યુમેવ ચ
પાર્વતી સાથે રહેલા અને દેવો દ્વારા પૂજાતા ભગવાનને વંદન કરીને, તેણે બધું અર્પણ કર્યું અને શૂળ પર રહેલા મૃત્યુને પણ રજૂ કર્યો.
તૂષ્ણીં બભૂવ વિશ્વાત્મા વીરભદ્રઃ પ્રતાપવાન્ । અગ્ન્યાનનં વીક્ષ્ય શિવો વિગર્હયન્કથં ત્વયૈતદ્ગણસાહસં કૃતમ્ । બિભેષિ મૃત્યોર્ન કથં યમાધિકાદ્વદસ્વ સર્વં પરમાર્થતો મે
વિશ્વાત્મા અને પરાક્રમી વીરભદ્ર શાંત થઈ ગયો; શિવે અગ્નિસમાન ચહેરાવાળા મૃત્યુને જોઈને કહ્યું: 'મારા ગણોમાં તું આવું સાહસ કેમ કર્યું? તને મૃત્યુ કે યમના અધિકારથી ડર કેમ નથી લાગતો? સાચું બધું મને કહો.'
પ્રણમ્ય તં વહ્નિમુખોઽતિરોષો મૃત્યું સમાલોક્ય નનર્ત હર્ષાત્ । ઉવાચ ચૌર્યં કૃતમેવ મૃત્યુના તદેષ શૂલેઽપિ મયા પ્રરોહિતઃ
મૃત્યુએ તેને વંદન કરીને, ગુસ્સાથી ભરેલા અગ્નિમુખે શિવને જોયા અને આનંદથી નૃત્ય કર્યું. તેણે કહ્યું: 'મૃત્યુએ ખરેખર ચોરી કરી છે, અને એ માટે તમે મને શૂળ પર ચઢાવ્યો છે.'
વિમોચયામાસ શિવોપિ મૃત્યું દૂતાનશેષાન્નિરુજશ્ચકાર । મૃત્યું સમાલોક્ય શિવો બભાષે મન્નામ એષાં મરણે સમાસ્તે
શિવે મૃત્યુ અને બધા દૂતોને મુક્ત કર્યા અને તેમને દુઃખમુક્ત કર્યા. મૃત્યુને જોઈને શિવે કહ્યું: 'આ લોકોના મૃત્યુના સમયે મારા નામનો જ પ્રભુત્વ રહેશે.'
મચ્ચેતસામન્યધિયાં ચ નામહીનાક્ષરં વાધિકવર્ણયુક્તમ્ । મમૈવ લોકં પ્રદદામિ સત્યં હ્યનેન નામ પ્રહરેતિ ભાષિતમ્
જે લોકોનું મન મારા પર સ્થિર છે, કે જે મારા નામ—even એક અક્ષર ઓછું કે વધારે—ઉચ્ચારે છે, તેમને હું સાચે જ મારું લોક આપું છું; આ મારું વચન છે.
પ્રશબ્દમાત્રં ત્વધિકં હરેતિપદપ્રદં વૈ પદમીરયંતિ । આરાદમૂંસ્ત્વં જપતો નમસ્વ મદીયવાક્યં ચ યમં વદસ્વ
મારા નામનું માત્ર ઉચ્ચારણ—even 'હર' શબ્દ પણ—મુક્તિ આપે છે. જે દૂરથી જાપ કરે છે, મને વંદન કરે છે અને મારું વચન માને છે—આ વાત યમને કહેજે.