શંભુરુવાચ- એકૈકનામમાહાત્મ્યં વિસ્તરાન્ન હિ શક્યતે । સંક્ષેપેણ ચ તે વચ્મિ શૃણુ રાઘવ સાદરમ્
શંભુએ કહ્યું: દરેક નામનું મહાત્મ્ય વિગતે કહી શકાય તેમ નથી; પણ હું તને સંક્ષિપ્તમાં કહું છું—હે રાઘવ, ધ્યાનથી સાંભળ.
પુરા ત્રેતાયુગે રાજા વિધૃતો નામ વીર્યવાન્ । મૃતે પિતરિ બાલોસૌ ભૂમિરાજ્યેભિષેચિતઃ
પહેલાં ત્રેતાયુગમાં વિધૃત નામનો એક શક્તિશાળી રાજા હતો. તેના પિતાનું અવસાન થતાં, એ હજુ બાળક હતો ત્યારે તેને ધરતીના રાજા તરીકે અભિષેક કર્યો.
સમાનવયસઃ સર્વાન્સમીપસ્થાંશ્ચકાર સઃ । યે વૃદ્ધા યે ચ વિદ્વાંસસ્તે ચ તસ્ય ન સંમતાઃ
એણે પોતાના સમવયના સૌને નજીકના મિત્રો બનાવ્યા; પણ વૃદ્ધો અને વિદ્વાનો તેને પસંદ નહોતાં.
યુવાનઃ સંમતા દુષ્ટા અકાર્યકરણાસ્તથા । સુસ્ત્ર્યાનયનદક્ષાશ્ચ ચોરકર્મવિશારદાઃ
યુવાનો, દુષ્ટો, અયોગ્ય કામ કરનારા, સ્ત્રીઓને ફસાવવામાં કુશળ અને ચોરીમાં નિષ્ણાત એવા લોકો તેને પસંદ હતા.
ભાંડવાર્તારતા લાસ્યનિપુણાસ્તસ્ય સંમતાઃ । વશીકરણમંત્રજ્ઞા વસ્ત્રૌષધવિદસ્તથા
ઝગડા કરનારા, નૃત્યમાં નિપુણ, વશીકરણના મંત્ર જાણનારા, કપડાં અને ઔષધિ જાણનારા એના મનગમતા હતા.
ગીતનર્તનશીલાશ્ચ ધૂર્ત્તા દ્યૂતવિદઃ પ્રિયાઃ । પિતૃસંમતકર્તૄણાં ત્યાગં ચક્રે સ પાર્થિવઃ
ગીત-નૃત્યમાં રસ ધરાવનારા, ચાલાક અને જુગાર રમનારા તેને પ્રિય હતા. પિતાને ગમતા કર્મ કરનારાઓને એણે ત્યજી દીધા.
વિચાર્ય સ ચ તૈઃ સાર્દ્ધં દુષ્ટૈઃ કાર્યમકારયત્ । એતાદૃશાંસ્તથા ચાન્યાન્દુષ્ટાન્સહ યુયોજ હ
એ દુષ્ટો સાથે વિચારવિમર્શ કરીને એમની સાથે કામ કરતો અને આવા બીજા દુષ્ટો સાથે પણ જોડાયો.
એતદુક્તિમુપાલંબ્ય શિષ્ટં સુહૃદમત્યજત્ । ઉરોમુષ્ટિં ચ ફેત્કારં યે કુર્યુસ્તસ્ય તે પ્રિયાઃ
આવી સલાહને અનુસરીને એણે સારા અને મિત્રોને છોડી દીધા; જેઓ જાંઘ પર મુઠી મારે અથવા ઠેકા કરે, એવા તેને પ્રિય હતા.
ભગલક્ષણતત્ત્વજ્ઞા રતિતંત્રવિશારદાઃ । રાજનીતિવિહીનં તદ્રાજ્યં સમભવત્તદા
જેઓ જાંઘના ચિહ્નો જાણતા, ભોગવિદ્યામાં નિષ્ણાત હતા, તેઓ મનગમતા હતા; તેથી એનું રાજ્ય યોગ્ય રાજનીતિ વિના ચાલતું હતું.
ગજાશ્વરથમુષ્ટ્રાજં ગોમહિષ્યાદિકં ચ યત્ । તત્સર્વં નાશમાપન્નમપહારાયતસ્તતઃ
હાથી, ઘોડા, રથ, ઊંટ, ગાય, મહિષ વગેરે બધું લૂંટાઈ જતાં નાશ પામ્યું.
રત્નાનિ વસુધાન્યાનિ ન દૃશ્યંતે પુરે તદા । અથ ભૂપાંતરેણાસૌ નિર્જિતઃ પ્રપલાયિતઃ
રત્નો અને ધરતીના ખજાના શહેરમાં દેખાતા નહોતા. પછી બીજાં રાજાએ હરાવી દેતાં એ ભાગી ગયો.
મહારણ્યમથો ગત્વા ગિરિદુર્ગમકલ્પયત્ । તત્ર ચાલ્પપરીવારશ્ચોરવૃત્તિં સમાશ્રિતઃ
એ મોટાં જંગલમાં જઈને પર્વત પર કિલ્લો બનાવ્યો; ત્યાં થોડા સાથીઓ સાથે ચોરી-લૂંટની જિંદગી અપનાવી.
સુવર્ણવસ્ત્રધાન્યાદિ રત્નગંધાદિકં તથા । તત્રતત્ર વિનિર્દિશ્ય ચોરાનાયાનવંચકાન્
સોનુ, કપડાં, અનાજ, રત્નો અને સુગંધિત વસ્તુઓ—આ બધું તેણે ચોરો, લૂંટારૂઓ અને ઠગોને અહીં-અહીં બતાવ્યું.
બંધાદ્યકારયત્તૈસ્તુ દ્રવ્યાહરણકર્મણિ । યદાહારો ન વિદ્યેત તદાહારમકલ્પયત્
જ્યારે જેલર અને અધિકારીઓ માલ જપ્ત કરવામાં વ્યસ્ત હતા અને ખોરાક મળતો ન હતો, ત્યારે તેણે ખોરાકની વ્યવસ્થા કરી.
ગોમહિષ્યાદિમાંસેન યદ્યન્નં નોપલભ્યતે । અશ્વીય નરમાંસેન ભોજનં પર્ય્યકલ્પયત્
ગાય, મહિષી વગેરેનું માંસ મળતું ન હતું ત્યારે તેણે ઘોડા અને માનવ માંસથી ભોજન તૈયાર કરાવ્યું.
એતાદૃશમભૂદ્વૃત્તં સંધ્યોપાસાદિવર્જિતમ્ । એકસ્તુ સચિવસ્તસ્ય સુરાપો નામ રાક્ષસઃ
આવી તેની આચરણશૈલી હતી, જેમાં સંધ્યાવંદન અને ધાર્મિક ક્રિયાઓ નહોતી. તેના એકમાત્ર સહયોગીનું નામ સુરાપ હતો, જે રાક્ષસ હતો.
નિયુંક્તે સર્વકાલં તમાહરપ્રહરેતિ ચ । એવં રક્ષોમતે સ્થિત્વા નાનાદેશગતાન્નરાન્
તેને સર્વકાલે આદેશ આપતો—'દરેક પહોરે ખોરાક લાવ.' આમ રાક્ષસની રીત પ્રમાણે રહી, વિવિધ પ્રદેશના લોકોને એકત્ર કરતો.
નૃસહસ્રપરીવારો હ્યાદદ્યાદકૃપાલયઃ । સ્વસ્યાભિમતયોષાસ્તુ જ્ઞાત્વા જ્ઞાત્વા સમાહરત્
હજારો માણસો સાથે ઘેરાયેલો, દયાવિહોણો, તે લોકોને પકડી લેતો; અને પોતાની પસંદની સ્ત્રીઓ શોધી-શોધીને વારંવાર એકત્ર કરતો.
કિંચિત્કાલં ચ તા ભુક્ત્વા તાસાં માંસમભક્ષયત્ । એવં હત્વા નરાન્નારી રાજ્યં ચક્રે સુદુઃસહમ્
થોડો સમય તેમને ભોગવીને, પછી તેમની દેહને ખાધા; આ રીતે પુરુષો અને સ્ત્રીઓને મારી, તેણે અત્યંત ક્રૂરતાથી રાજ્ય ચલાવ્યું.
એવં વર્ષસહસ્રં તુ રાજ્યં કૃત્વા નરાધમઃ । જરાશિથિલસર્વાંગો વલીપલિતદૂષિતઃ
આ રીતે હજાર વર્ષ સુધી રાજ્ય કરીને, એ દુષ્ટ પુરુષ વૃદ્ધાવસ્થાથી શરીરે દુર્બળ, ચામડીમાં વળી અને વાળમાં પાંખા થઈ ગયો.
નિર્જીવમભવત્સ્થાનં સમંતાદ્દશયોજનમ્ । અથ મૃત્યુદિનં પ્રાપ્તં રાજ્ઞસ્તસ્ય મહાત્મનઃ
દસ યોજન સુધી આસપાસનું તેનું નિવાસસ્થાન નિર્જીવ બની ગયું; પછી એ મહાન આત્માવાળા રાજાનું મૃત્યુદિન આવી પહોંચ્યું.
મૃત્યુકાલેથ સંપ્રાપ્તે સ્નાતં ભૂમિગતં નૃપમ્ । તસ્ય ચાનુચરાઃ સર્વે પરિવાર્યોપતસ્થિરે
મૃત્યુનો સમય આવતાં, રાજાએ સ્નાન કરીને જમીન પર શયન કર્યું; તેના બધા અનુચરો તેને ઘેરીને ઉભા રહ્યા.
સુરાપઃ સચિવઃ પ્રાહ કિં કાર્યં મમ ચાદિશ । અથ રાજા તથા શક્તો નિર્ગતાયુસ્તદાર્દિતઃ
સુરાપ નામના મંત્રીએ પૂછ્યું: 'હું શું કરું? મને આદેશ આપો.' ત્યારે રાજા, શક્તિહીન અને મૃત્યુની વેદનાથી પીડાતો,
નાભેરધસ્તુ ક્ષીણાસુઃ કથંચિદ્વાક્યમુક્તવાન્ । ત્વં સર્વકાલે દૈત્યેંદ્ર પ્રહરપ્રાહરાહર
નાભિથી નીચે શ્વાસ ઘટી રહી હતી, તો પણ તેણે કઠિનાઈથી કહ્યું: 'દૈત્યરાજ, તું સર્વકાલે દરેક પહોરે ખોરાક લાવ.'
ઇત્યથોક્ત્વા મમારાસૌ યમદૂતાઃ સમાયયુઃ । વિચિત્રં બંધને યત્નં ચક્રુસ્તાડનતત્પરાઃ
આવું કહીને તે મૃત્યુ પામ્યો; પછી યમદૂતોએ આવીને વિવિધ રીતે બાંધવાનો પ્રયાસ કર્યો અને મારવા તૈયાર થયા.
ચૂર્ણિતા બંધપાશાશ્ચ હેતિદંડાશ્ચ ચૂર્ણિતાઃ । તદ્ગાત્રસ્પર્શમાત્રે ચ તદદ્ભુતમિવાભવત્
બાંધવાના પાશ અને શસ્ત્રો બધું તૂટી પડ્યું; માત્ર તેના શરીરને સ્પર્શ કરતાં જ અદભુત ઘટના બની.
અથાયાતઃ સ્વયં મૃત્યુઃ પાશેનૈનમયોજયત્ । મૃત્યુપાશમપિચ્છિન્નં વીક્ષ્ય મૃત્યુરચિંતયત્
પછી મૃત્યુ પોતે આવ્યો અને તેને પાશથી બાંધ્યો; પણ મૃત્યુનો પાશ પણ તૂટી ગયો જોઈને મૃત્યુ આશ્ચર્યચકિત થયો.
સર્વમર્ત્યમૃતિર્દૃષ્ટા દૃષ્ટા નૈતાદૃશી ક્વચિત્ । ઇતિ ચિંતાપરે મૃત્યૌ જ્વાલાવક્ત્રઃ પ્રતાપવાન્
દરેક મનુષ્યને મૃત્યુ પામતો જોયો છે, પણ આવું ક્યારેય ક્યાંય જોયું નથી; આમ મૃત્યુ વિચારોમાં લીન રહ્યો, ત્યારે જ જ્વાળામુખવાળો શક્તિશાળી આવ્યો.
વીરભદ્રેણ નિર્દિષ્ટઃ સહસાયાચ્ચ શૂલભૃત્ । જ્વાલાવક્ત્રમથાલોક્ય મૃત્યુસ્તૂર્ણં પલાયયૌ
વીરભદ્રે ત્રિશૂલધારીને અચાનક દેખાડ્યો; જ્વાળામુખવાળાને જોઈને મૃત્યુ તરત ભાગી ગયો.
પલાયમાનં તં દૃષ્ટ્વા મૃત્યું વહ્નિમુખસ્તદા । અરે રે ચોર ચોર ત્વં તિષ્ઠતિષ્ઠ ક્વ યાસ્યસિ
એ સમયે મૃત્યુને ભાગતો જોઈ, અગ્નિમુખે પોકાર્યું: 'અરે, ચોર! ચોર! તું, ઊભો રહી, ઊભો રહી! ક્યાં ભાગી જશે?'