વેશ્યા વેશ્યૈવ નો ભાર્યા નેતિ વક્તું ચ નોચિતમ્ । ઇત્થં રાજાનમુક્ત્વાથ મંડં ચૈવારનાલજમ્
‘વેશ્યા તો વેશ્યા છે, પત્ની નથી’—આવું કહેવું યોગ્ય નથી. આમ રાજાને કહીને, તેણે અગ્નિકુંડમાંથી થોડી રાખ લીધી.
કિંચિદાદાય તસ્યાસ્તુ મંદિરં ગતવાનયમ્ । નિદ્રાવસરમાલોક્ય પ્રસૃજ્યચ કરં તતઃ
થોડી રાખ લઈને એ વેશ્યાના મકાનમાં ગયો; જ્યારે તે ઊંઘતી હતી ત્યારે યોગ્ય તક જોઈને હાથ મૂક્યો.
વસ્ત્રસ્ય વિવરે તત્ર મંડં ચિક્ષેપ દુષ્ટધીઃ । એવં કૃત્વા તતો ગત્વા રાજાનમિદમુક્તવાન્
દુષ્ટ મનથી તેણે એના કપડાંની ભાંજમાં રાખ મૂકી; એમ કરીને પછી રાજા પાસે ગયો અને કહ્યું.
રાજન્નિર્ગત્ય ગત્વાથ વેશ્યાગ્ર્યાં તવ યોષિતઃ । ઉત્થાપયિત્વા વેશ્યાં તાં સર્વાંગં દ્રષ્ટુમર્હસિ
હે રાજા, હું બહાર જઈને તમારી શ્રેષ્ઠ વેશ્યાના ઘરે ગયો હતો; હવે એને જગાડો અને તેનું આખું શરીર તપાસો.
ઉન્મુક્તબંધમથવા વસનં પશ્ય યત્નતઃ । વેશ્યાવેશ્માથગતવાન્રાજા કારાંકિકં વચઃ
એના કપડાંને ધ્યાનથી જુઓ, બંધ છે કે ખૂલેલા છે; રાજા વેશ્યાના ઘરે ગયો અને કારાંકિકના શબ્દો પ્રમાણે વર્ત્યો.
ઇદમાહ સનિદ્રેયં પશ્યેમાં યામિ પશ્યસિ । સ તૂવાચ નૃપં તત્ર ન મે યુક્તમિદં નૃપ
એણે કહ્યું, 'આપણે એને ઊંઘતી જોઈ લઈએ; હું જઈશ, તમે જોઈ લો.' પણ તેણે રાજાને જવાબ આપ્યો, 'હે રાજા, આ મારાથી યોગ્ય નથી.'
તન્માતરં વા પિતરં દર્શનાય નિયોજય । તદ્દૃષ્ટૌ સર્વમેવેદં વ્યક્તમાશુ ભવિષ્યતિ
એના બદલે, એની માતા કે પિતાને તપાસવા કહો; તેઓ જોઈ લેશે તો બધું જલદી સ્પષ્ટ થઈ જશે.
આનીતા હ્યથ રાજ્ઞા તુ માતા વીક્ષિતુમુદ્યતા । વચનાત્તુ નૃપસ્યૈવ વસ્ત્રં શોધયતીવ સા
પછી રાજાએ એની માતાને બોલાવી, જે તપાસવા તૈયાર થઈ; રાજાના આદેશથી તેણે કપડાં તપાસવાનું શરૂ કર્યું.
તત્રસ્થિતં મંડમથ વિજ્ઞાયાંબા હ્યમર્દયત્ । મર્દનાદ્વસનં ક્લિન્નં કિં તદિત્યાહ પાર્થિવઃ
ત્યાં રાખ જોઈને માતાએ તેને દબાવી; દબાવવાથી કપડાં ભીંજાઈ ગયા, તો રાજાએ પૂછ્યું, 'આ શું છે?'
ન કિંચિદ્દેવ નો કિંચિદિતિ વેશ્યાપ્રસૂરપિ । બહુવાક્યેન રાજાથ વસનં વીક્ષ્ય શંકયા
વેશ્યાની માતાએ કહ્યું, 'કંઈ નથી, દેવ, કંઈ નથી.' પણ રાજાએ ઘણી વાતો કરીને શંકાથી કપડાં તપાસ્યા.
શુક્રક્લિન્નમિદં વાસઃ પ્રાહૈતત્પશ્યતામિતિ । અથ દૃષ્ટ્વા સમીપસ્થાસ્તથેત્યૂચુર્વચો નૃપમ્
આ કપડાં શુક્રથી ભીંજાયેલા છે—જુઓ, એમ તેણે કહ્યું; અને નજીક રહેલાઓએ જોઈને રાજાને કહ્યું, 'હા, એ સાચું છે.'
રાજાથ સ્વગૃહં ગત્વા દંડાધ્યક્ષમભાષત । ઇદાનીમેવ વેશ્યાયાઃ શિરશ્છિંધ્યવિચારયન્
પછી રાજા પોતાના મહેલમાં જઈને દંડાધ્યક્ષને કહ્યું: 'હમણાં જ એ વેશ્યાનું માથું કાપી નાખો, વિલંબ ન કરો.'
દર્શનીયં શિરસ્તસ્યા ઘટિકાભ્યંતરે મમ । દંડકશ્ચ નૃપોક્ત્યાસ્યાસ્તથા કૃત્વા હ્યદર્શયત્
એનું માથું બે ઘડીની અંદર મને બતાવવું જોઈએ; દંડાધ્યક્ષે રાજાના આદેશ પ્રમાણે એમ કર્યું અને માથું રજૂ કર્યું.
વીરભદ્ર ઉવાચ- એવં કૃતં ત્વયા પૂર્વં પ્રાપ્તં ચ ફલમદ્ય તે । જ્વાલયૈવ હિ વક્તા ત્વં શ્રોતા દ્રષ્ટા ચ જિઘ્રસિ
વીરભદ્રે કહ્યું: 'જેવું તું પહેલાં કર્યું હતું, તેનું ફળ આજે તને મળ્યું છે; તું જ જ્વાળાથી બોલનાર, સાંભળનાર, જોનાર અને સૂંઘનાર છે.'
રસં જાનાસિ મતિમાનતિક્રોધી ભવિષ્યસિ । શંભુરુવાચ- એવં જ્વાલામુખો જાતો રાજા માહેશ્વરોઽક્ષમી
તમે બુદ્ધિશાળી છો, સારાંશ જાણો છો અને વધારે ક્રોધથી મુક્ત થશો. શંભુએ કહ્યું: એ રીતે જ્વાલામુખ નામનો રાજા મહેશ્વરભક્ત બની જન્મ્યો, પણ સહનશીલતા નહોતી.
તસ્માત્તુ ક્ષમિણા ભાવ્યં પરત્રેહ સુખેપ્સુના । ય ઇદં શૃણુયાન્નિત્યં પુણ્યાખ્યાનમનુત્તમમ્
એથી, જે અહીં અને પરલોકમાં સુખ ઇચ્છે છે, તેને સહનશીલ બનવું જોઈએ. જે કોઈ આ પાવન અને શ્રેષ્ઠ કથા રોજ સાંભળે છે—
વિમુક્તપાપબંધશ્ચ શિવલોકે ભવિષ્યતિ
—તે પાપના બંધનમાંથી મુક્ત થઈને શિવલોકમાં વસે છે.
ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે પાતાલખંડે શિવરાઘવસંવાદે શિવપૂજામાહાત્મ્યકથનં। નામ દશોત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ
આ રીતે શ્રીપદ્મપુરાણના પાતાળખંડમાં શિવ અને રાઘવના સંવાદમાં 'શિવપૂજાનું મહાત્મ્ય' નામે એકસો દસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.
શ્રીરામ ઉવાચ- મહેશનામમાહાત્મ્યં પૂજામાહાત્મ્યમેવ ચ । નમસ્કારસ્ય માહાત્મ્યં દૃષ્ટિમાહાત્મ્યમેવ ચ
શ્રીરામે કહ્યું: હે શ્રેષ્ઠ ગુરુ, મહેશનું નામ લેવાનું મહાત્મ્ય, પૂજાનું મહાત્મ્ય, નમસ્કારનું મહાત્મ્ય અને દર્શનનું મહાત્મ્ય મને કહો.
જલદાનસ્ય માહાત્મ્યં ધૂપદાનસ્ય સત્તમ । દીપગંધાદિદાનસ્ય માહાત્મ્યં વદ મે ગુરો
હે ઉત્તમ, પાણી અર્પણ કરવાનું મહાત્મ્ય, ધૂપ અર્પણ કરવાનું મહાત્મ્ય અને દીવો, સુગંધ અને અન્ય દાનનું મહાત્મ્ય પણ મને કહો, ગુરુદેવ.
શંભુરુવાચ- એકૈકનામમાહાત્મ્યં વિસ્તરાન્ન હિ શક્યતે । સંક્ષેપેણ ચ તે વચ્મિ શૃણુ રાઘવ સાદરમ્
શંભુએ કહ્યું: દરેક નામનું મહાત્મ્ય વિગતે કહી શકાય તેમ નથી; પણ હું તને સંક્ષિપ્તમાં કહું છું—હે રાઘવ, ધ્યાનથી સાંભળ.
પુરા ત્રેતાયુગે રાજા વિધૃતો નામ વીર્યવાન્ । મૃતે પિતરિ બાલોસૌ ભૂમિરાજ્યેભિષેચિતઃ
પહેલાં ત્રેતાયુગમાં વિધૃત નામનો એક શક્તિશાળી રાજા હતો. તેના પિતાનું અવસાન થતાં, એ હજુ બાળક હતો ત્યારે તેને ધરતીના રાજા તરીકે અભિષેક કર્યો.
સમાનવયસઃ સર્વાન્સમીપસ્થાંશ્ચકાર સઃ । યે વૃદ્ધા યે ચ વિદ્વાંસસ્તે ચ તસ્ય ન સંમતાઃ
એણે પોતાના સમવયના સૌને નજીકના મિત્રો બનાવ્યા; પણ વૃદ્ધો અને વિદ્વાનો તેને પસંદ નહોતાં.
યુવાનઃ સંમતા દુષ્ટા અકાર્યકરણાસ્તથા । સુસ્ત્ર્યાનયનદક્ષાશ્ચ ચોરકર્મવિશારદાઃ
યુવાનો, દુષ્ટો, અયોગ્ય કામ કરનારા, સ્ત્રીઓને ફસાવવામાં કુશળ અને ચોરીમાં નિષ્ણાત એવા લોકો તેને પસંદ હતા.
ભાંડવાર્તારતા લાસ્યનિપુણાસ્તસ્ય સંમતાઃ । વશીકરણમંત્રજ્ઞા વસ્ત્રૌષધવિદસ્તથા
ઝગડા કરનારા, નૃત્યમાં નિપુણ, વશીકરણના મંત્ર જાણનારા, કપડાં અને ઔષધિ જાણનારા એના મનગમતા હતા.
ગીતનર્તનશીલાશ્ચ ધૂર્ત્તા દ્યૂતવિદઃ પ્રિયાઃ । પિતૃસંમતકર્તૄણાં ત્યાગં ચક્રે સ પાર્થિવઃ
ગીત-નૃત્યમાં રસ ધરાવનારા, ચાલાક અને જુગાર રમનારા તેને પ્રિય હતા. પિતાને ગમતા કર્મ કરનારાઓને એણે ત્યજી દીધા.
વિચાર્ય સ ચ તૈઃ સાર્દ્ધં દુષ્ટૈઃ કાર્યમકારયત્ । એતાદૃશાંસ્તથા ચાન્યાન્દુષ્ટાન્સહ યુયોજ હ
એ દુષ્ટો સાથે વિચારવિમર્શ કરીને એમની સાથે કામ કરતો અને આવા બીજા દુષ્ટો સાથે પણ જોડાયો.
એતદુક્તિમુપાલંબ્ય શિષ્ટં સુહૃદમત્યજત્ । ઉરોમુષ્ટિં ચ ફેત્કારં યે કુર્યુસ્તસ્ય તે પ્રિયાઃ
આવી સલાહને અનુસરીને એણે સારા અને મિત્રોને છોડી દીધા; જેઓ જાંઘ પર મુઠી મારે અથવા ઠેકા કરે, એવા તેને પ્રિય હતા.
ભગલક્ષણતત્ત્વજ્ઞા રતિતંત્રવિશારદાઃ । રાજનીતિવિહીનં તદ્રાજ્યં સમભવત્તદા
જેઓ જાંઘના ચિહ્નો જાણતા, ભોગવિદ્યામાં નિષ્ણાત હતા, તેઓ મનગમતા હતા; તેથી એનું રાજ્ય યોગ્ય રાજનીતિ વિના ચાલતું હતું.
ગજાશ્વરથમુષ્ટ્રાજં ગોમહિષ્યાદિકં ચ યત્ । તત્સર્વં નાશમાપન્નમપહારાયતસ્તતઃ
હાથી, ઘોડા, રથ, ઊંટ, ગાય, મહિષ વગેરે બધું લૂંટાઈ જતાં નાશ પામ્યું.