યેઽપિ સંવર્ત્તયંતીહ દીપવર્તિવિલોકનાઃ । તે યાંતિ પરમં સ્થાનં યત્સુરૈરપિ દુર્લભમ્
આ જગતમાં જે લોકો માત્ર દીપની વાટ જોઈને પ્રસન્ન થાય છે, તેઓ પણ એ પરમ સ્થાન પામે છે, જે દેવતાઓ માટે પણ દુર્લભ છે.
યેન તૈલં ચ વર્તિં ચ યથાશક્ત્યા પ્રદીપકે । પ્રક્ષેપયંતિ સતતં તે યાંતિ પરમાં ગતિમ્
જે લોકો પોતાની શક્તિ પ્રમાણે સતત દીપમાં તેલ અને વાટ નાખે છે, તેઓ સર્વોત્તમ ગતિને પામે છે.
ગચ્છંતં દીપકં શાંતિં ન શક્નોતિ પ્રબોધિતુમ્ । કથયત્યન્યલોકાનાં તેઽપિ તત્ફલભાગિનઃ
જ્યારે દીવો બુઝાઈ રહ્યો હોય ત્યારે કોઈ તેને ફરીથી પ્રગટાવી શકતું નથી; કહેવાય છે કે બીજા લોકના લોકો પણ એનું ફળ મેળવે છે.
સ્તોકં સ્તોકં ચ ભિક્ષિત્વા તૈલં દીપાર્થમેવ ચ । કરોતિ દીપકં વિષ્ણોઃ પુણ્યં તેનાપિ લભ્યતે
જે વ્યક્તિ દીપ માટે થોડું થોડું તેલ ભિક્ષા માંગીને એકત્ર કરે છે અને એથી વિષ્ણુ માટે દીવો પ્રગટાવે છે, તેને પણ પુણ્ય મળે છે.
દીપં પ્રજ્વાલ્યમાનં તુ યઃ પશ્યત્યધમો નરઃ । કૃતાંજલિપુટો વિષ્ણોર્વિષ્ણુલોકમવાપ્નુયાત્
જે સૌથી નીચો મનુષ્ય પણ વિષ્ણુ માટે પ્રગટાવેલો દીવો જોડેલા હાથથી જુએ છે, તે વિષ્ણુલોકને પામે છે.
દીપપ્રજ્વાલને બુદ્ધિં યો દદ્યાત્કુરુતે સ્વયમ્ । સર્વપાપવિનિર્મુક્તો વિષ્ણુલોકમવાપ્નુયાત્
જે કોઈ મનુષ્ય દીપ પ્રગટાવવાનો સંકલ્પ કરે છે અથવા પોતે પ્રગટાવે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ વિષ્ણુલોકને પામે છે.
અત્રાપ્યુદાહરંતીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ । યસ્ય શ્રવણમાત્રેણ મુચ્યતે સર્વકિલ્બિષૈઃ
અહીં પણ એક પ્રાચીન કથા કહેવામાં આવે છે, જેને માત્ર સાંભળવાથી જ સર્વ પાપોનો નાશ થાય છે.
સરસ્વત્યાસ્તટે રમ્યે સિદ્ધાશ્રમ ઇતિ શ્રુતઃ । તત્રોવાસ દ્વિજઃ પૂર્વં કપિલો નામ વેદવિત્
સરસ્વતીના સુંદર કાંઠે સિદ્ધાશ્રમ નામનું આશ્રમ હતું; ત્યાં એક કાપિલ નામનો, વેદોમાં પારંગત બ્રાહ્મણ રહેતો હતો.
વ્રતોપવાસનિરતો દરિદ્ર શ્રોઃત્રિયસ્તથા । ભિક્ષાવૃત્ત્યા ચ કુરુતે કુટુંબ પરિપાલનમ્
તે બ્રાહ્મણ વ્રત અને ઉપવાસમાં તત્પર, ગરીબ અને શ્રોત્રિય હતો; ભિક્ષાથી પોતાનું કુટુંબ ચલાવતો હતો.
વ્રતોપવાસનિયમૈર્વિષ્ણુમારાધયત્યસૌ । વિષ્ણું સંપૂજ્ય વિધિવદ્દીપં બોધયતે સદા
વ્રત અને ઉપવાસના નિયમોથી તે વિષ્ણુની આરાધના કરતો અને વિધાનપૂર્વક વિષ્ણુનું પૂજન કરીને હંમેશાં દીવો પ્રગટાવતો.
સમાદાય ચ તત્તૈલં સ્વગૃહે પૂજ્ય કેશવમ્ । દીપં ભક્ત્યા ચ પરયા બોધયેદ્ધરિતુષ્ટયે
એ તેલ પોતાના ઘરમાં લાવીને, કેશવનું પૂજન કરતો અને પરમ ભક્તિથી હરિની પ્રસન્નતા માટે દીવો પ્રગટાવતો.
એવં પ્રવર્ત્તમાનસ્ય કપિલસ્ય મહાત્મનઃ । માર્જારસ્તીક્ષ્ણંદંષ્ટ્રસ્તુ મૂષકાન્ભક્ષયેત્સદા
આ રીતે મહાત્મા કાપિલ સતત આ સાધનામાં લાગેલા, ત્યારે એક તીક્ષ્ણ દાંતવાળી બિલાડી હંમેશાં ઉંદરો ખાઈ જતી.
તત્રાગચ્છતિ ભક્ષ્યાર્થં મૂષકાનામહર્નિશમ્ । કૃત્વા ધ્યાનં સ ભક્ષ્યાર્થં નિત્યં નારાયણાગ્રતઃ
તે બિલાડી રોજે રોજ ખોરાક માટે, એટલે કે ઉંદર ખાવા માટે ત્યાં આવતી અને ખાવાની આશામાં નારાયણની સામે બેસી રહેતી.
ભક્ષિતા બહવસ્તેન મૂષકા દ્વિજવેશ્મનિ । યે યે તૈલાર્થમાયાંતિ વર્ત્યપાહરણાય ચ
બ્રાહ્મણના ઘરમાં જે ઉંદરો તેલ માટે કે વાટ ચોરવા આવતાં, એ બધાને એ બિલાડીએ ખાઈ નાખ્યા.
તાંસ્તાંસ્તુ ભક્ષયત્યેવ મૂષકાન્ધ્યાનતત્પરઃ । એવં પ્રવર્તમાનસ્ય કદાચિત્કાલપર્યયાત્
ધ્યાનમાં તલીન રહીને, એ સતત વિવિધ ઉંદર ખાય છે; આવી રીતે, એ રીતે જ ચાલતો રહ્યો અને થોડો સમય વીતી ગયો.
એકાદશ્યાં સ કપિલો બ્રાહ્મણઃ સ્વગૃહે શુચિઃ । સોપવાસઃ સપત્નીકઃ પૂજયામાસ ચાચ્યુતમ્
એકાદશીના દિવસે, કપિલ નામનો બ્રાહ્મણ પોતાના ઘરમાં પવિત્ર રહી, પત્ની સાથે ઉપવાસ કરીને અચ્યૂતની પૂજા કરી.
તતો જાગરણં ચક્રે સ્તુતિનૃત્યપરાયણઃ । અર્દ્ધરાત્રે તુ સંપ્રાપ્તે નિદ્રયા મોહિતો દ્વિજઃ
પછી એ સ્તુતિ અને નૃત્યમાં લીન રહીને જાગરણ કર્યું; પણ મધ્યરાત્રિ આવ્યા પછી, એ દ્વિજ ઊંઘ અને મોહમાં ફસાઈ ગયો.
માર્જારશ્ચાગતસ્તત્ર તીક્ષ્ણદંષ્ટ્રો લઘુક્રમઃ । લક્ષયામાસ નૈવેદ્યં ગૃહકોણે સ્થિતઃ સદા
એ સમયે ત્યાં એક બિલાડી આવી, જેના દાંત તીખા અને પગલાં ચપળ હતાં; એ હંમેશા ઘરના ખૂણે ઊભી રહીને નૈવેદ્યને જુએ છે.
અદ્રાક્ષીન્મૂષિકાં ક્ષુદ્રા તૈલપાનાર્થમાગતામ્ । મંદતેજસિ દીપે તુ વર્ત્યપાહરણોચિતામ્
એણે એક નાનકડી ઉંદરીને જોયી, જે તેલ પીવા આવી હતી અને ધીમી બત્તીમાંથી વાટકી ખેંચવાની આદતવાળી હતી.
સમુત્પત્ય પદાક્રમ્ય તદા સા બિલમાવિશત્ । તસ્યાઃ પાદેન વૈ વર્ત્યા દીપઃ સંબોધિતો ભૃશમ્
એ ઉંદરી ફટાફટ ઉછળી અને પગલાં ભરતાં જ પોતાના બિલમાં ઘૂસી ગઈ; એના પગથી વાટકી વાગી, અને દીવો તેજથી પ્રગટ થયો.
તૈલપાત્રં ચ નમિતં સુપ્રકાશોઽભવત્તદા । બ્રાહ્મણોઽપિ જજાગાર ત્યક્ત્વા નિદ્રાં વિમોહિનીમ્
તેલનું વાસણ ઢળી ગયું અને એ સમયે બધું ઝળહળતું પ્રકાશિત થયું; બ્રાહ્મણ પણ મોહભરી ઊંઘ છોડીને જાગી ગયો.
માર્જારોઽપિ ચ તાં રાત્રીમજાગ્રચ્ચાખુભક્ષકઃ । તતઃ પ્રભાતે વિમલે કૃત્વા નિત્યક્રિયાં દ્વિજઃ
બિલાડી પણ એ રાતે જાગતી રહી, ઉંદર ખાવાની ઈચ્છાથી; પછી, શુદ્ધ પ્રભાતે, એ દ્વિજએ પોતાની દૈનિક ક્રિયાઓ કરી.
તતશ્ચ પારણં ચક્રે વિપ્રો બંધુજનૈઃ સહ । એવં પ્રવર્ત્તમાનસ્ય કપિલસ્ય મહાત્મનઃ
પછી, બ્રાહ્મણે પોતાના સગાસંબંધીઓ સાથે ઉપવાસ તોડ્યો; આવી રીતે મહાત્મા કપિલ જીવન વિતાવતો રહ્યો.
બભૂવુઃ પુત્રપૌત્રાશ્ચ ધનધાન્યમનુત્તમમ્ । આરોગ્યં પરમામૃદ્ધિમવાપ મહતીં શ્રિયમ્
એને પુત્રો અને પૌત્રો મળ્યા, અપરંપાર ધન અને અનાજ મળ્યું; ઉત્તમ આરોગ્ય, મહાન સંપત્તિ અને વિશાળ વૈભવ પ્રાપ્ત થયું.
દીપવ્રતપ્રભાવેન કપિલો મોક્ષમાગતઃ । સંભેદ્ય મંડલં પુણ્યં સવિતુઃ શશિનસ્તથા
દીપવ્રતના પ્રભાવથી કપિલે મોક્ષ પ્રાપ્ત કર્યો; એ સૂર્ય અને ચંદ્રના પવિત્ર મંડળને પાર કરી ગયો.
દીપજ્યોતિઃસ્વરૂપેણ પરમાત્મા નિયુક્તવાન્ । મૂષિકાપિ ચ કાલેન મમાર બિલમધ્યતઃ
પારબ્રહ્મએ દીપની જ્યોતિરૂપે એને સ્થાન આપ્યું; અને સમય જતાં, ઉંદરી પણ પોતાના બિલમાં મરી ગઈ.
વિમાનવરમારુહ્ય દેવગંધર્વસેવિતમ્ । અપ્સરોભિઃ પરિવૃતો વિદ્યાધરગણૈર્યુતઃ
એ દેવો અને ગંધર્વો દ્વારા સેવા પામતો, સુંદર વિમાનમાં બેઠો; અપ્સરાઓથી ઘેરાયેલો અને વિદ્યા ધરાવનારા ગાણાં સાથે હતો.
સ્તૂયમાનો મહાતેજા જયશબ્દાદિ મંગલૈઃ । સ્તૂયમાનઃ સ વૈ નાગૈર્વિષ્ણુલોકં જગામ સઃ
મહાન તેજવાળો એ, જયના શુભઘોષ અને સ્તુતિઓથી વંદિત થતો, નાગો દ્વારા પણ સન્માનિત થયો અને એ વિષ્ણુલોકમાં ગયો.
કલ્પકોટિસહસ્રાણિ કલ્પકોટિશતાનિ ચ । ભુક્ત્વા ચ વિપુલાન્ભોગાન્તતો રાજાભવદ્ભુવિ
અસંખ્ય કલ્પો સુધી, અનેક કલ્પકોટિ વર્ષો સુધી, એ વિશાળ ભોગો ભોગવીને, અંતે પૃથ્વી પર રાજા થયો.
સુધર્મા નામ ધર્માત્મા દેવબ્રાહ્મણપૂજકઃ । રૂપવાન્સુભગશ્ચૈવ મહાબલપરાક્રમઃ
એનું નામ સુધર્મા હતું, જે ધર્મનિષ્ઠ, દેવ અને બ્રાહ્મણોની પૂજા કરતો, સુંદર, ભાગ્યશાળી અને મહાન બળ અને પરાક્રમ ધરાવતો હતો.