પદ્મમુત્પલમાંદોલ પાદો વ્યજન ચામરે । ત્રિશૂલં શંખચક્રે ચ ગદાધનુરથૈવ ચ
પદ્મ, ઉત્પલ, ઝૂલો, પગ, પંખો, ચામર, ત્રિશૂલ, શંખ, ચક્ર, ગદા, ધનુષ અને રથ પણ બનાવ્યા.
ત્રિશૂલં ડમરુંખડ્ગં વૃષં ભૃંગિરિટિં શિવમ્ । તથાષ્ટપત્રં કમલમન્યદ્યંત્રાદિકં તથા
ત્રિશૂલ, ડમરુ, ખડગ, વૃષભ, ભમરોવાળો ધ્વજ, શિવ, અષ્ટપત્ર કમળ અને બીજા યંત્રો પણ બનાવ્યા.
કલ્પયંતી પ્રતિદિનં સેવતે વૃષભધ્વજમ્ । કદાચિદથ સા વેશ્યા દેવસદ્મન્યુપસ્થિતા
એ બધું રોજ બનાવીને એ વૃષભધ્વજની સેવા કરતી. એક વખત એ વેશ્યા દેવના મંદિરે પહોંચી.
રાજ્ઞઃ કારાંકિકઃ કશ્ચિદ્દેવવેશ્મ સમાવિશત્ । અથ તાં દૃષ્ટવાંસ્તત્ર સ ઇદં વાક્યમુક્તવાન્
રાજાના કેદખાનાની નિશાની ધરાવતો એક માણસ દેવમંદિરમાં આવ્યો. ત્યાં એને જોઈને એણે આ રીતે કહ્યું.
કારાઙ્કિક ઉવાચ- એકાંતસંસ્થિતા વેશ્યા યુવાહં સ્થવિરશ્ચ ન । સ્થવિરં વ્યાધિતં ષંઢમશક્તં ધનવર્જિતમ્
કેદખાનાની નિશાની ધરાવનારો બોલ્યો: વેશ્યા એકલી છે, હું યુવાન છું, વૃદ્ધ નથી; વૃદ્ધ, બીમાર, નિર્બળ, અશક્ત અને ગરીબ પુરુષને સ્ત્રી ત્યજી દે છે.
અદીર્ઘમેહનં દીનં પુરુષં યોષિદુત્સૃજેત્ । અશ્મશ્રુલં મલચ્છન્નં જડં દુર્ગંધિદૂષિતમ્
જે પુરુષનું મૂત્ર થવું ઓછું છે, દુઃખી છે, જેને સ્ત્રી છોડી દે છે; જે પથ્થર જેવી વાળ ધરાવે છે, ગંદકીથી ઢંકાયેલો છે, મૂર્ખ છે અને દુર્ગંધથી બગડેલો છે.
સ્વલ્પમવ્યસનં નારી દૂરતઃ પરિવર્જ્જયેત્ । તસ્માન્મે દીયતાં વેશ્યે મૈથુનં જીવયાશુ મામ્
સ્ત્રીએ તો નાનામાં નાનું દુઃખ પણ દૂરથી જ ટાળી લેવું જોઈએ. એટલે, મને એ વેશ્યાની સાથે મિલન કરવાની મંજૂરી આપો અને જલદીથી મને જીવંત કરો.
વેશ્યોવાચ- નિયતઃ સર્વજાતીનામિહામુત્ર સુખપ્રદઃ । પાતિવ્રત્યં પરો ધર્મ્મઃ સ્ત્રીણામિતિ હિ શુશ્રુમ
વેશ્યાએ કહ્યું: અમે સાંભળ્યું છે કે પતિપ્રતિની નિષ્ઠા એ સ્ત્રીઓ માટે સર્વોચ્ચ ધર્મ છે, જે અહીં અને પરલોકમાં દરેક જાતિના લોકો માટે સુખ આપે છે.
યદધીના યદા વેશ્યા તદા નાન્યેન સંગતા । પતિવ્રતેતિ વિખ્યાતા તસ્માત્તં પરિપાલયેત્
જ્યારે વેશ્યા કોઈના અધિકારમાં હોય ત્યારે તે બીજાના સંપર્કમાં આવતી નથી; એ માટે તેને પતિપ્રતિની નિષ્ઠાવાળી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, એટલે એ નિષ્ઠાને સાચવી રાખવી જોઈએ.
કારાંકિક ઉવાચ- યદિ ચૈવં મૃતિઃ શીઘ્રં ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ । અથ રાજાંતિકં ગત્વા રાજાનમિદમુક્તવાન્
કારાંકિકએ કહ્યું: જો આવું છે, તો નિશ્ચિત જલદી મારો અંત આવશે. પછી તે રાજાના દરબારમાં ગયો અને આ રીતે કહ્યું.
વેશ્યા વેશ્યૈવ નો ભાર્યા નેતિ વક્તું ચ નોચિતમ્ । ઇત્થં રાજાનમુક્ત્વાથ મંડં ચૈવારનાલજમ્
‘વેશ્યા તો વેશ્યા છે, પત્ની નથી’—આવું કહેવું યોગ્ય નથી. આમ રાજાને કહીને, તેણે અગ્નિકુંડમાંથી થોડી રાખ લીધી.
કિંચિદાદાય તસ્યાસ્તુ મંદિરં ગતવાનયમ્ । નિદ્રાવસરમાલોક્ય પ્રસૃજ્યચ કરં તતઃ
થોડી રાખ લઈને એ વેશ્યાના મકાનમાં ગયો; જ્યારે તે ઊંઘતી હતી ત્યારે યોગ્ય તક જોઈને હાથ મૂક્યો.
વસ્ત્રસ્ય વિવરે તત્ર મંડં ચિક્ષેપ દુષ્ટધીઃ । એવં કૃત્વા તતો ગત્વા રાજાનમિદમુક્તવાન્
દુષ્ટ મનથી તેણે એના કપડાંની ભાંજમાં રાખ મૂકી; એમ કરીને પછી રાજા પાસે ગયો અને કહ્યું.
રાજન્નિર્ગત્ય ગત્વાથ વેશ્યાગ્ર્યાં તવ યોષિતઃ । ઉત્થાપયિત્વા વેશ્યાં તાં સર્વાંગં દ્રષ્ટુમર્હસિ
હે રાજા, હું બહાર જઈને તમારી શ્રેષ્ઠ વેશ્યાના ઘરે ગયો હતો; હવે એને જગાડો અને તેનું આખું શરીર તપાસો.
ઉન્મુક્તબંધમથવા વસનં પશ્ય યત્નતઃ । વેશ્યાવેશ્માથગતવાન્રાજા કારાંકિકં વચઃ
એના કપડાંને ધ્યાનથી જુઓ, બંધ છે કે ખૂલેલા છે; રાજા વેશ્યાના ઘરે ગયો અને કારાંકિકના શબ્દો પ્રમાણે વર્ત્યો.
ઇદમાહ સનિદ્રેયં પશ્યેમાં યામિ પશ્યસિ । સ તૂવાચ નૃપં તત્ર ન મે યુક્તમિદં નૃપ
એણે કહ્યું, 'આપણે એને ઊંઘતી જોઈ લઈએ; હું જઈશ, તમે જોઈ લો.' પણ તેણે રાજાને જવાબ આપ્યો, 'હે રાજા, આ મારાથી યોગ્ય નથી.'
તન્માતરં વા પિતરં દર્શનાય નિયોજય । તદ્દૃષ્ટૌ સર્વમેવેદં વ્યક્તમાશુ ભવિષ્યતિ
એના બદલે, એની માતા કે પિતાને તપાસવા કહો; તેઓ જોઈ લેશે તો બધું જલદી સ્પષ્ટ થઈ જશે.
આનીતા હ્યથ રાજ્ઞા તુ માતા વીક્ષિતુમુદ્યતા । વચનાત્તુ નૃપસ્યૈવ વસ્ત્રં શોધયતીવ સા
પછી રાજાએ એની માતાને બોલાવી, જે તપાસવા તૈયાર થઈ; રાજાના આદેશથી તેણે કપડાં તપાસવાનું શરૂ કર્યું.
તત્રસ્થિતં મંડમથ વિજ્ઞાયાંબા હ્યમર્દયત્ । મર્દનાદ્વસનં ક્લિન્નં કિં તદિત્યાહ પાર્થિવઃ
ત્યાં રાખ જોઈને માતાએ તેને દબાવી; દબાવવાથી કપડાં ભીંજાઈ ગયા, તો રાજાએ પૂછ્યું, 'આ શું છે?'
ન કિંચિદ્દેવ નો કિંચિદિતિ વેશ્યાપ્રસૂરપિ । બહુવાક્યેન રાજાથ વસનં વીક્ષ્ય શંકયા
વેશ્યાની માતાએ કહ્યું, 'કંઈ નથી, દેવ, કંઈ નથી.' પણ રાજાએ ઘણી વાતો કરીને શંકાથી કપડાં તપાસ્યા.
શુક્રક્લિન્નમિદં વાસઃ પ્રાહૈતત્પશ્યતામિતિ । અથ દૃષ્ટ્વા સમીપસ્થાસ્તથેત્યૂચુર્વચો નૃપમ્
આ કપડાં શુક્રથી ભીંજાયેલા છે—જુઓ, એમ તેણે કહ્યું; અને નજીક રહેલાઓએ જોઈને રાજાને કહ્યું, 'હા, એ સાચું છે.'
રાજાથ સ્વગૃહં ગત્વા દંડાધ્યક્ષમભાષત । ઇદાનીમેવ વેશ્યાયાઃ શિરશ્છિંધ્યવિચારયન્
પછી રાજા પોતાના મહેલમાં જઈને દંડાધ્યક્ષને કહ્યું: 'હમણાં જ એ વેશ્યાનું માથું કાપી નાખો, વિલંબ ન કરો.'
દર્શનીયં શિરસ્તસ્યા ઘટિકાભ્યંતરે મમ । દંડકશ્ચ નૃપોક્ત્યાસ્યાસ્તથા કૃત્વા હ્યદર્શયત્
એનું માથું બે ઘડીની અંદર મને બતાવવું જોઈએ; દંડાધ્યક્ષે રાજાના આદેશ પ્રમાણે એમ કર્યું અને માથું રજૂ કર્યું.
વીરભદ્ર ઉવાચ- એવં કૃતં ત્વયા પૂર્વં પ્રાપ્તં ચ ફલમદ્ય તે । જ્વાલયૈવ હિ વક્તા ત્વં શ્રોતા દ્રષ્ટા ચ જિઘ્રસિ
વીરભદ્રે કહ્યું: 'જેવું તું પહેલાં કર્યું હતું, તેનું ફળ આજે તને મળ્યું છે; તું જ જ્વાળાથી બોલનાર, સાંભળનાર, જોનાર અને સૂંઘનાર છે.'
રસં જાનાસિ મતિમાનતિક્રોધી ભવિષ્યસિ । શંભુરુવાચ- એવં જ્વાલામુખો જાતો રાજા માહેશ્વરોઽક્ષમી
તમે બુદ્ધિશાળી છો, સારાંશ જાણો છો અને વધારે ક્રોધથી મુક્ત થશો. શંભુએ કહ્યું: એ રીતે જ્વાલામુખ નામનો રાજા મહેશ્વરભક્ત બની જન્મ્યો, પણ સહનશીલતા નહોતી.
તસ્માત્તુ ક્ષમિણા ભાવ્યં પરત્રેહ સુખેપ્સુના । ય ઇદં શૃણુયાન્નિત્યં પુણ્યાખ્યાનમનુત્તમમ્
એથી, જે અહીં અને પરલોકમાં સુખ ઇચ્છે છે, તેને સહનશીલ બનવું જોઈએ. જે કોઈ આ પાવન અને શ્રેષ્ઠ કથા રોજ સાંભળે છે—
વિમુક્તપાપબંધશ્ચ શિવલોકે ભવિષ્યતિ
—તે પાપના બંધનમાંથી મુક્ત થઈને શિવલોકમાં વસે છે.
ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે પાતાલખંડે શિવરાઘવસંવાદે શિવપૂજામાહાત્મ્યકથનં। નામ દશોત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ
આ રીતે શ્રીપદ્મપુરાણના પાતાળખંડમાં શિવ અને રાઘવના સંવાદમાં 'શિવપૂજાનું મહાત્મ્ય' નામે એકસો દસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.
શ્રીરામ ઉવાચ- મહેશનામમાહાત્મ્યં પૂજામાહાત્મ્યમેવ ચ । નમસ્કારસ્ય માહાત્મ્યં દૃષ્ટિમાહાત્મ્યમેવ ચ
શ્રીરામે કહ્યું: હે શ્રેષ્ઠ ગુરુ, મહેશનું નામ લેવાનું મહાત્મ્ય, પૂજાનું મહાત્મ્ય, નમસ્કારનું મહાત્મ્ય અને દર્શનનું મહાત્મ્ય મને કહો.
જલદાનસ્ય માહાત્મ્યં ધૂપદાનસ્ય સત્તમ । દીપગંધાદિદાનસ્ય માહાત્મ્યં વદ મે ગુરો
હે ઉત્તમ, પાણી અર્પણ કરવાનું મહાત્મ્ય, ધૂપ અર્પણ કરવાનું મહાત્મ્ય અને દીવો, સુગંધ અને અન્ય દાનનું મહાત્મ્ય પણ મને કહો, ગુરુદેવ.