ધ્યાનં ચ દ્રવિણાધ્યક્ષઃ સત્યં સેનાપતિસ્તથા । બ્રહ્મપ્રભૃતિકીટાંતાઃ પશવસ્તત્પતિઃ શિવઃ
ધ્યાન ધનના અધ્યક્ષ છે, સત્ય સેનાપતિ છે, અને બ્રહ્મા થી લઈ કીટ સુધીના બધા જીવ તેના પ્રજા છે, શિવ તેમના સ્વામી છે.
પશૂનાં પાલકો ધર્મઃ સ્યાદધર્મશ્ચ તસ્કરઃ । માયાપાશેન તે બદ્ધા મોચની કાશિકા મૃતિઃ
ધર્મ જીવોની રક્ષા કરે છે, અધર્મ ચોર છે; તેઓ માયાના પાશથી બંધાયેલા છે, કાશિકા તેમને મુક્તિ આપે છે અને મૃત્યુ પણ છે.
નાનાવિધાશ્ચ પ્રમદા દેવદેવમુમાપતિમ્ । એતાદૃશમુમાનાથં કોટિજંતુરનુસ્મરેત્
વિવિધ દૈવી સ્ત્રીઓ દેવોના દેવ, ઉમાના સ્વામીની સેવા કરે છે; અનંત જીવોમાંથી કોણ આવો ઉમાનાથને સ્મરણ કરી શકે?
ઇષ્ટાન્ભોગાનવાપ્યાથ શિવલોકે મહીયતે । બ્રહ્મવિષ્ણુમહેંદ્રાદ્યાસ્તત્પુરદ્વારપાલકાઃ
ઇચ્છિત ભોગ પ્રાપ્ત કરીને, શિવલોકમાં માન મળે છે; બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, ઇન્દ્ર અને અન્ય દેવો તેની નગરીના દ્વારપાલ છે.
લક્ષ્મીસરસ્વતીદેવ્યૌ દેહલ્યાદ્યર્ચ્ચનેક્ષિતેઃ । નિયુક્તે દેવદેવસ્ય દેવાશ્ચ સુરયોષિતઃ
લક્ષ્મી અને સરસ્વતી દેવી, તથા અન્ય દૈવી સ્ત્રીઓ, દેવોના દેવની આરાધના અને સેવા માટે નિયુક્ત છે.
દાસ્યો દેવાઃ સમસ્તાશ્ચ દાસા યસ્ય મહાત્મનઃ । એતાદૃશમહાશૈલમિક્ષ્વાકુઃ સંદદર્શ હ
બધા દેવો તેના દાસ છે, અને મહાત્મા તેમનો સ્વામી છે; આવો મહાશૈલ ઇક્ષ્વાકુએ જોયો હતો.
મુનિં પ્રણમ્ય જાબાલિમિદમાહ વચસ્તદા । ગંતુકામો મહાશૈલં શક્તોસ્યસ્મિન્ન વા મુને
મુનિ જાબાલી ને વંદન કરીને, તેણે કહ્યું: 'હું મહાશૈલ પર જવું ઇચ્છું છું—મને એ શક્ય છે કે નહીં, હે મુનિ?'
મમાયુરલ્પં કથિતં યમેન જ્ઞાનિના પુરા
મારું આયુષ્ય થોડું છે, એમ યમ, જ્ઞાનવંત, પહેલા મને કહ્યું હતું.
નરકશ્ચ બહુઃપ્રોક્તઃ કથં શ્રેયો ભવિષ્યતિ । જાબાલિરુવાચ- મયાપિ સર્વમેતત્તે જ્ઞાતં દિવ્યેન ચક્ષુષા
નરક અનેક પ્રકારના છે, તો શ્રેષ્ઠ કલ્યાણ કેવી રીતે મળશે? જાબાલી બોલ્યા: 'હું આ બધું દૈવી દૃષ્ટિથી જાણ્યું છે.'
આયુર્દશદિનં બ્રહ્મન્વિદ્વાનપિ ન ધર્મકૃત્ । ન તપસ્તે હ્યનભ્યાસાન્ન ચ યોગોઽલ્પકાલતઃ
મારું આયુષ્ય દસ દિવસ છે, હે બ્રાહ્મણ; વિદ્વાન પણ જો ધર્મ, તપ, યોગ લાંબા સમય સુધી ન કરે, તો સફળતા મળતી નથી.
ન દાનં દ્રવિણાભાવાદસામર્થ્યાત્તથાર્હણા । ન યજ્ઞો ન વ્રતં પૂર્તં ન ચ પુણ્યમનાયુષઃ
ધનના અભાવ, અસમર્થતા કે અયોગ્યતાને કારણે દાન શક્ય નથી; ટૂંકા આયુષ્યવાળા માટે યજ્ઞ, વ્રત, પુણ્યકર્મ પણ શક્ય નથી.
ન ચાધ્યાપનતીર્થાદિ સેવાકાલવિરોધતઃ । તસ્માત્તત્પાપનાશાય પ્રાયશ્ચિત્તં ન વિદ્યતે
અધ્યાપન, તીર્થયાત્રા, સેવા પણ સમયના વિઘ્નને કારણે શક્ય નથી; તેથી આવા પાપના નાશ માટે કોઈ પ્રાયશ્ચિત નથી.
ગતિપ્રદં તથા ધર્મં ગચ્છ વા તિષ્ઠ વા મુને । ઇક્ષ્વાકુરુવાચ-। યાવજ્જીવં પ્રતિજ્ઞાય ક્રિયતે યો વૃષો દ્વિજ
મુક્તિ આપનાર ધર્મ માટે, હે મુનિ, જાઓ કે રહો; ઇક્ષ્વાકુએ કહ્યું: જે બ્રાહ્મણ જીવનભર પ્રતિજ્ઞા કરીને વૃષનું કર્તવ્ય કરે છે,
તેન પાપપરીહારો ભવિષ્યતિ સુનિશ્ચિતમ્ । તં બ્રૂહિ યેન ધર્મેણ મમ પાપં પ્રણશ્યતિ
તેના દ્વારા પાપનો નાશ નિશ્ચિત રીતે થાય છે; મને એ ધર્મ કહો, જેના દ્વારા મારું પાપ નાશ પામે.
કેન વા પુણ્યયોગેન સ્વર્ગતિશ્ચ ભવિષ્યતિ । શરણં ભવ વિપ્રર્ષે નરકાદતિબિભ્યતઃ
કયા પુણ્યના સંચયથી સ્વર્ગની પ્રાપ્તી થાય છે? હે વિદ્વાન, હું નરકથી ખૂબ ડરું છું, મને આશ્રય આપો.
સર્વધર્મફલં પ્રાહુઃ શરણાગતપાલનમ્ । જાબાલિરુવાચ- સત્યં સ્વલ્પેન કાલેન ન તાદૃગ્લભ્યતે વૃષઃ
શરણાગતની રક્ષા કરવી એ બધા ધર્મોનું ફળ છે; જાબાલીએ કહ્યું: સાચું કહું, થોડા સમયમાં એવો વૃષ મેળવવો સહેલું નથી.
અમૃતેત્વનૃતે શક્યં વક્તું સ્વપ્નાંતરેષ્વપિ । રહસ્યમેકં કિંચિત્તુ યસ્ય કસ્યાપિ નોચ્યતે
સત્ય કે અસત્ય સપનામાં પણ બોલી શકાય છે; પણ એક ગુપ્ત વાત છે, જે કોઈને પણ કહેવામાં આવતી નથી.
ઇક્ષ્વાકુરુવાચ- શરણં પાલય મુને કાલો મે નિર્ગમિષ્યતિ । જાબાલિરુવાચ- મમ પ્રાણાધિકં વિપ્ર રહસ્યં શ્રુતિચોદિતમ્
ઇક્ષ્વાકુએ કહ્યું: હે મુનિ, મને આશ્રય આપો, કારણ કે મારું સમય પૂરી થઈ રહ્યો છે; જાબાલીએ કહ્યું: શાસ્ત્રમાં જણાવેલ ગુપ્ત વાત મને જીવથી પણ વધુ પ્રિય છે, હે બ્રાહ્મણ.
શિવલિંગાર્ચનં નામ બ્રહ્માદિભિરનુષ્ઠિતમ્ । સમસ્તપાપશમનં સર્વોપદ્રવનાશનમ્
શિવલિંગની પૂજા, જે બ્રહ્મા અને અન્યોએ કરી છે, તે બધા પાપો અને તમામ દુઃખોનો નાશ કરે છે.
ભુક્તિમુક્તિપ્રદં તસ્માચ્છિવપૂજાં સમાચર । નાતિક્રામેદ્યદિ મુને શિવલિંગાર્ચનં શુભમ્
શિવપૂજા ભોગ અને મોક્ષ આપે છે; તેથી, હે મુનિ, શુભ શિવલિંગની પૂજા કરો, અને જો કોઈ તેને અવગણે,
યઃ શંભુપૂજાં વિચ્છિંદ્યાત્તેન ચ્છિન્નં હિ મે શિરઃ । વરં શૂલવિનિક્ષેપો વરં શાલ્મલિકર્ષણમ્
જે શંભુની પૂજા તોડી નાખે છે, તેના દ્વારા મારું માથું કપાઈ જાય છે; ભલે શૂળ પર ચડવું પડે, ભલે શાલમલીના વૃક્ષથી ખેંચાવું.
વરં પ્રાણપરિત્યાગો નૈવ પૂજાવ્યતિક્રમઃ । વરં વહ્નિપ્રપતનં વરં ચાધઃશિરઃ કૃતમ્
જીવન છોડવું વધુ સારું છે, પણ પૂજાનું અવગણન ન કરવું; અગ્નિમાં કૂદવું વધુ સારું છે, કે માથું નીચે રાખવું.
વરં સ્વમલભુક્તિર્વા નેશપૂજાવ્યતિક્રમઃ । અપૂજયિત્વા ચેશાનં યો હિ ભુંક્તે નરાધમઃ
પોતાનું ગંદું ખાવું વધુ સારું છે, પણ શિવપૂજાનું અવગણન ન કરવું; જે ઇશાનની પૂજા કર્યા વિના ભોજન કરે છે, તે સૌથી નીચ માનવ છે.
પાપાનામન્નરૂપાણાં તસ્ય ભોજનમુચ્યતે । અનુચ્ચાર્ય પદં શંભોર્ભુઙ્ક્તે યદિ ચ ખાદતિ
પાપી લોકોમાં, તેના ભોજનને પાપરૂપ માનવામાં આવે છે; જો તે શંભુનું નામ બોલ્યા વિના ખાય છે,
શિવેતિ મંગલં નામ યસ્ય વાચિ પ્રવર્તતે । ભસ્મીભવંતિ તસ્યાશુ મહાપાતકકોટયઃ
જેની જીભ પર 'શિવ' નામ બોલાય છે, તેના અનેક મોટા પાપ તરત ભસ્મ થઈ જાય છે.
શિવં પ્રદક્ષિણીકૃત્ય યો નમસ્યતિ માનવઃ । ભૂમેઃ પ્રદક્ષિણં કૃત્વા યત્તત્પુણ્યમવાપ્નુયાત્
જે માનવ શિવની પરિક્રમા કરીને નમસ્કાર કરે છે, તે પૃથ્વીની પરિક્રમા કરીને જે પુણ્ય મળે છે, તે પ્રાપ્ત કરે છે.
પ્રદક્ષિણત્રયં કૃત્વા નમસ્કારં ચ પંચધા । પુનઃ પ્રદક્ષિણં કૃત્વા નત્વા મુચ્યેત પાતકૈઃ
ત્રણ વાર પરિક્રમા અને પાંચ વાર નમસ્કાર કરીને, ફરી પરિક્રમા કરીને નમસ્કાર કરે, તો પાપોમાંથી મુક્ત થાય છે.
સર્વવાદ્યાનિ યઃ કુર્યાત્કારયેદ્વા શિવાલયે । બલેન મહતા યુક્તો વેદસેવ્યત્ર જાયતે
જે શિવાલયમાં બધા વાદ્યો વગાડે છે અથવા વગાડાવે છે, અને મહાન શક્તિથી યુક્ત હોય છે, તે વેદસેવી લોકોમાં જન્મે છે.
શ્રાવયેદ્યઃ પુરાણાનિ દેવદેવં ત્રિલોચનમ્ । સર્વપાપવિનિર્મુક્તો વસેચ્છિવપુરે કૃતી
જે વ્યક્તિ પુરાણોનો પાઠ દેવોના દેવ, ત્રણ આંખ ધરાવતા મહાદેવને કરે છે, તે બધા પાપોથી મુક્ત થઈને, સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરીને, શિવના શહેરમાં વસે છે.
તં નિત્યમાદરેણેશો વક્તિ વાક્યં પ્રિયં સદા । એતત્સંક્ષેપતઃ પ્રોક્તમીશપૂજનમુત્તમમ્
ભગવાન હંમેશા તેને પ્રેમથી મીઠા અને સ્નેહભર્યા શબ્દો કહે છે; આ રીતે, ભગવાનની શ્રેષ્ઠ પૂજા સંક્ષિપ્તમાં વર્ણવવામાં આવી છે.