શંભુરુવાચ- એવં ચિંતયતસ્તસ્ય અકાલમરણં ત્વભૂત્ । યમલોકં ગતશ્ચાથ યમેન પરિભાષિતઃ
શંભુએ કહ્યું: એના મનમાં વિચારો કરતા કરતા, તેને અસમયે મૃત્યુ આવ્યું; પછી તે યમલોકમાં ગયો અને યમએ તેને કહ્યું.
યમ ઉવાચ- અનેકપાપયુક્તોસિ પુણ્યં નૈવ મહત્તવ । ન વેદાધ્યાપનાત્પ્રાપ્તં પાપં ચ વિદિતં તવ
યમએ કહ્યું: તું અનેક પાપોમાં જોડાયેલો છે, તારો પુણ્ય મોટો નથી; વેદ શિક્ષણથી તને પુણ્ય મળ્યું નથી, અને તારા પાપો જાણીતાં છે.
કોટિવર્ષાણિ નરકે તવસ્થિતિરિતિ દ્વિજ । આયુરસ્તિ તવાત્યલ્પં ગમ્યતાં પૌર્વિકીં તનુમ્
હે બ્રાહ્મણ, તું નરકમાં કરોડ વર્ષ સુધી રહેશે; તારો આયુષ્ય બહુ ઓછું છે—પાછો જઈને તારી જૂની કાયામાં પ્રવેશ.
કુરુ પુણ્યં હિતં દાનં દેવતાપૂજનં જપમ્ । સાંગમધ્યાપનં વિપ્ર ભોજનં ભસ્મધારણમ્
પુણ્ય કામો કર, દાન આપ, દેવતાઓની પૂજા કર, જપ કર, યોગ્ય રીતે શિક્ષણ આપ, બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવ, અને ભસ્મ ધારણ કર.
ભજ વિશ્વેશ્વરં દેવં દેવદેવમુમાપતિમ્ । તસ્ય પ્રયત્નમાત્રેણ મમ લોકં ન ગચ્છસિ
વિશ્વેશ્વર, દેવોના દેવ, ઉમાપતિની પૂજા કર; માત્ર પ્રયત્ન કરતાં જ તું મારા લોકમાં નહીં આવે.
યત્કિંચિત્પ્રત્યહં પાપિન્પુરાણં શૃણુ સાદરમ્ । તતસ્તચ્છ્રવણાદેવ નેક્ષસે મમ યાતનાઃ
હે પાપી, રોજ થોડું પણ પુરાણ શ્રદ્ધાપૂર્વક સાંભળ; એ સાંભળવાથી જ તું મારી યાતનાઓ નહીં જુએ.
યમસ્ય વચનં શ્રુત્વા બ્રાહ્મણઃ સ્વાં યયૌ તનુમ્ । અથેશપૂજનકૃતે યત્નમાસ્થાય સ દ્વિજઃ
યમના વચન સાંભળીને બ્રાહ્મણ પોતાની કાયામાં પાછો ગયો; પછી એ બ્રાહ્મણ ભગવાનની પૂજા માટે પ્રયત્ન કરવા લાગ્યો.
અગમન્મુનિવર્યં તુ જાબાલિશિવપૂજકમ્ । તપઃ સ્વાધ્યાયસંપન્નં શ્રુતિસ્મૃતિવિવેચકમ્
તે જાબાલી નામના મહાન મુનિ પાસે ગયો, જે શિવભક્ત, તપ અને સ્વાધ્યાયમાં નિપુણ, અને શ્રુતિ-સ્મૃતિના અર્થને ઓળખતો હતો.
પુરાણતત્ત્વવેત્તારં લક્ષશિષ્યસમાવૃતમ્ । જરાશિથિલસર્વાંગં વેદવેદાંગપારગમ્
એ પુરાણતત્ત્વ જાણનારો, લાખો શિષ્યોથી ઘેરાયેલો, વૃદ્ધાવસ્થાથી શરીર નબળું, પણ વેદ અને વેદાંગમાં પારંગત હતો.
દ્રષ્ટુકામો યયૌ શૈલં મંદરં ચારુકંદરમ્ । નાનાવિહંગસંપૂર્ણં નાનાપુષ્પલતાવૃતમ્
તેને જોવા માટે, તે સુંદર મંદર પર્વત પર ગયો, જે અનેક પક્ષીઓથી ભરેલો અને વિવિધ ફૂલવાળી લતાથી ઢંકાયેલો હતો.
સર્વર્તુકુસુમોપેતં નાનાગંધોપશોભિતમ્ । કિન્નરાણાં ચ મિથુનૈર્ગીતપૂર્ણમહાગુહમ્
તે પર્વત સર્વ ઋતુના ફૂલોથી સજ્જ, અનેક સુગંધોથી શોભિત, અને કિન્નર દંપતિઓના ગીતોથી મહાગુફાઓ ભરેલી હતી.
અનેકરૂપલાવણ્ય વનિતોષિતપાદપમ્ । લંબમાનવિચિત્રાભિસ્તાભિઃ શોભિતપાદપમ્
તેના વૃક્ષો અનેક રૂપલાવણ્યવાળી સ્ત્રીઓથી આનંદિત હતા, અને એ સ્ત્રીઓના લટકતા વિવિધ આભૂષણોથી વૃક્ષો શોભિત હતા.
રતિશ્રમપ્રસુપ્તાનાં બોધનાદિતષટ્પદમ્ । કૂજંતિ ચ પિકાઃ કામં વિયુક્તાનાં યુજે કિલ
પ્રેમની થાકથી સૂઈ ગયેલા લોકો માટે મધમાખીઓ જાગૃતિ લાવે છે; અને કોકિલા પોતાના પ્રેમીથી વિભાજિત થયેલા માટે મનમુકી ગાય છે.
નાનામુનિગણાકીર્ણં પ્રશાંતમૃગચારિણમ્ । અપ્સરોગણસંકીર્ણં ગંધર્વગણસેવિતમ્
તે સ્થળ અનેક મુનિગણોથી ભરેલું, શાંત જંગલી પ્રાણીઓથી, અપ્સરાઓના સમૂહોથી, અને ગંધર્વોના સમૂહથી સેવા પામતું હતું.
નાનાસિદ્ધમુખોદ્ભૂતગીતપૂર્ણવનાંતરમ્ । વિચિત્રફલસંપૂર્ણં નાનાદેવાલયાન્વિતમ્
એ જંગલમાં અનેક સિદ્ધો દ્વારા ગવાયેલા ગીતોથી ભરપૂર છે, અદભુત ફળોથી સમૃદ્ધ છે અને અનેક દેવતાઓના મંદિરોથી શોભાયમાન છે.
પ્રાસાદશતસંબાધં નાનાગૃહસમન્વિતમ્ । સિંહાનનૈર્ગજમુખૈરુલૂકવદનૈરથ
એ સ્થળે સૈકડો મહેલોથી ભરી ગયેલું છે, વિવિધ ઘરો સાથે છે, અને સિંહ, હાથી, ઉલૂક વગેરેના ચહેરા ધરાવનાર છે.
અમુખૈર્વિમુખૈરુગ્રૈરર્દ્ધવક્ત્રૈર્મૃગીમુખૈઃ । રુરુજંતુકગોધાહિ વાનરર્ક્ષમુખૈરપિ
કેટલાંક ચહેરા મોઢા વગરના, પીઠ ફેરવેલા, ભયાનક, અર્ધ ચહેરાવાળા, હરણના ચહેરા, તથા રુરૂ, શિયાળ, ગોધ, સાપ, વાનર અને રીંછના ચહેરાવાળા પણ છે.
વ્યાઘ્રવૃશ્ચિકભલ્લૂષ્ટ્રશ્વાનગર્દભતુંડકૈઃ । સમસ્તજીવવદનસદૃશાસ્યૈર્ગણેશ્વરૈઃ । વલ્લીમુખૈર્વૃક્ષમુખૈઃ શિલાવક્ત્રૈરયોમુખૈઃ
વાઘ, વિંછું, રીંછ, ઊંટ, કૂતરા, ગધેડા અને દૂધીના ચહેરાવાળા; તમામ જીવોની જેમ ચહેરાવાળા દેવતાઓ; વેલ, વૃક્ષ, પથ્થર અને લોખંડના ચહેરાવાળા પણ છે.
શંખમુક્તાદિજલજવદનૈરુપશોભિતમ્ । અધિકાંગૈરનંગૈશ્ચ જટિલૈઃ શિખિમુંડિતૈઃ
શંખ, મુક્તા, જલજીવો જેવા ચહેરાવાળા; વધારે અંગો ધરાવનાર કે અંગ વગરના, જટાવાળા, ચોટીવાળા કે મુંડાવાળા પણ છે.
પત્રિવક્ત્રૈર્દ્વિષડ્વક્ત્રૈસ્ત્રિવિગ્રહમુખૈરપિ । ઘંટાસ્યૈઃ શૂર્પવદનકર્ણપાદમુખૈરપિ
પાંદડાના ચહેરાવાળા, બે ચહેરાવાળા, છ ચહેરાવાળા, ત્રણ રૂપ ધરાવનાર; ઘંટના મોઢા, સુર્પના ચહેરા, કાન, પગ અને મોઢા જેવા ચહેરાવાળા પણ છે.
ઘંટામુખૈર્વેણુમુખૈઃ કિંકિણીવદનૈરપિ । યાદૃગ્વસ્તુ જગત્યસ્તિ તાદૃશાસ્યૈરયોમુખૈઃ
ઘંટના, વાંસળીના, કિંકિણી જેવા ચહેરાવાળા; લોખંડના ચહેરા ધરાવનાર, જે જગતમાં જે કંઈ છે તેવા ચહેરાવાળા પણ છે.
કૈશ્ચિન્નિભૃતકંદર્પરૂપલાવણ્યકોમલૈઃ । કોટિસૂર્યપ્રતીકાશૈશ્ચંદ્ર કોટિસમપ્રભૈઃ
કેટલાંકમાં સંયમિત અહંકાર, સૌંદર્ય, લાવણ્ય અને કોમળતા છે; કરોડો સૂર્ય જેવી તેજસ્વિતા અને કરોડો ચંદ્ર જેવી કાંતિ ધરાવે છે.
નાનાવર્ણૈર્વિશ્વમુખૈર્વિશ્વરૂપૈશ્ચતુર્મુખૈઃ । દ્વિમુખૈઃ પંચવક્ત્રૈશ્ચ ત્રિમુખૈઃ ષણ્મુખૈરપિ
વિવિધ રંગો, વિશ્વરૂપ, ચાર ચહેરાવાળા, બે, પાંચ, ત્રણ અને છ ચહેરાવાળા પણ છે.
એકાનેકમુખૈઃ શાંતૈઃ સર્વદા સુખિભિર્યુતમ્ । નાનાભોગસમૃદ્ધૈશ્ચ રતિકામસમૈરપિ
એક કે અનેક ચહેરાવાળા, શાંતિથી ભરપૂર, હંમેશાં ખુશ રહેતા; અનેક ભોગોથી સમૃદ્ધ અને રતિ-કામની સમાન આનંદ ધરાવનાર છે.
લક્ષ્મીનારાયણમુખૈરુમેશસમવિગ્રહૈઃ । નાનારૂપધરૈશ્ચાન્યૈઃ સેવિતં મંદરાચલમ્
લક્ષ્મી અને નારાયણના ચહેરાવાળા, ઉમા અને શિવ જેવા રૂપ ધરાવનાર; અન્ય અનેક રૂપ ધારણ કરીને સેવા કરતા, એ મંદર પર્વત પર હાજર છે.
ધેનવો યત્ર વેદાશ્ચ મીમાંસાવત્સ સંયુતાઃ । ધર્માદયઃ સવર્ષ્માણઃ પુરાણાનિ ચ કર્મણા
જે સ્થળે ગાય અને વેદો છે, મીમાંસા તરીકે વાછરડા સાથે; ધર્મ અને અન્ય, શરીરવાળા, અને પુરાણો કર્મમાં પ્રવૃત્ત છે.
સ્મૃતીતિહાસજાતાનિ આગમાશ્ચ શરીરિણઃ । સ્થિતાશ્ચ મંદરે યત્ર સશૈલઃ પાપનાશનઃ
સ્મૃતિ, ઇતિહાસ, જાતક અને આગમો, શરીર ધારણ કરીને; એ મંદર પર્વત પર, પર્વત સાથે, પાપનો નાશ કરનાર તરીકે સ્થિત છે.
તસ્ય મધ્યે મહાપુણ્યં પુરં પરમશોભિતમ્ । વાપીતડાગોપવનપ્રાસાદશતશોભિતમ્
તેના મધ્યમાં મહાન પુણ્યનું શહેર છે, અત્યંત શોભાયમાન, તળાવ, સરોવર, બગીચા અને સૈકડો મહેલોથી શોભાયમાન છે.
સપ્તપ્રાકારપરિખં રત્નાટ્ટાલકસંયુતમ્ । ગોપુરૈર્નવભિર્યુક્તં વિચિત્રગૃહસંયુતમ્
સાત કિલ્લા અને ખાઈથી ઘેરાયેલું, રત્નોથી શોભિત મિનારોથી સજ્જ; નવ દરવાજા અને અદભુત ઘરો ધરાવતું છે.
યસ્ય ચાપ્રતિમં તેજ ઉષ્ણશીતાદિવર્જિતમ્ । તન્મધ્યે નગરી પુણ્યા તન્મધ્યે ચ સભા શુભા
જેનું તેજ અદ્વિતીય છે, ગરમી, ઠંડી વગેરેથી રહિત; તેના મધ્યમાં પવિત્ર નગર છે, અને તેમાં સુંદર સભા છે.