ન પુરાણેતિહાસાનાં શ્રુતીનામાગમસ્ય વા । યત્નાદ્ભોક્તા તથા દેહસંસ્કારૈકપ્રવર્તકઃ
તે પુરાણ, ઇતિહાસ, શ્રુતિ કે આગમનો અભ્યાસ કરતો નહોતો; માત્ર ખાવા અને શરીર સંસ્કારના કામમાં જ વ્યસ્ત રહેતો.
તાદૃશસ્ય દ્વિજસ્યાથ સમાલક્ષ્યાયુરત્યગાત્ । લક્ષાંતરે તથૈકસ્મિન્વત્સરે માસિ પંચમે
એવા દ્વિજને જોઈને, તેની આયુષ્ય પૂરી થઈ ગઈ; લાખ વર્ષ પછી, એક વર્ષના પાંચમા મહિનામાં—
તૃતીય દિવસે રાત્ર્યાં પુરાણં શ્રુતવાનિદમ્ । સ્વસંપાદિતવિત્તસ્ય યેન દાનં ન વૈ કૃતમ્
ત્રીજા દિવસે, રાત્રે, તેણે આ પુરાણ સાંભળ્યું; છતાં પોતે સંપત્તિ હોવા છતાં, દાન આપ્યું નહોતું.
દિનેદિને ભુજ્યમાનં નિઃસારં સ્યાત્ક્રમેણ હિ । વર્ષાણ્યેવ ચ તાવંતિ નરકે પચ્યતે ધ્રુવમ્
દિવસે દિવસે જે ખાય છે, તે ધીરે ધીરે નિષ્પ્રાણ થાય છે; જેટલા વર્ષો સુધી, એ નિશ્ચયે નરકમાં પકાય છે.
કૃમિયોનિસહસ્રં ચ અનુભૂય તતઃ પરમ્ । દરિદ્રો વ્યાધિતોઽબંધુર્દુષ્ટભાર્યો બહુપ્રજઃ
પછી, હજારો કીટ-યોનિનો અનુભવ કર્યા પછી, એ ગરીબ, બીમાર, મિત્રવિહિન, દુષ્ટ પત્ની અને અનેક સંતાનવાળો થાય છે.
દિનેદિને ભિક્ષિતેન યાચિતેન ચ જીવનમ્ । યન્ન ક્વાપિ ચ બીજાનાં મગ્નાનામથ માર્ગણાત્
દિવસે દિવસે ભીખ અને માગેલી વસ્તુથી જીવન ચાલે છે; અને ક્યાંય, બીજોમાં પણ, જે ડૂબી ગયા છે, શોધ્યા પછી પણ—
લબ્ધેનજીવનં કર્મ ભૃત્યાનામથ જીવનમ્ । મધ્યે શ્રોત્રવિહીનશ્ચ નેત્રહીનઃ સ્ખલન્મલઃ
મિલેલી આવક ભૃત્યોના કામ માટે અને તેમનું જીવન જાળવવા માટે છે; તેમાં એક બહેરો છે, બીજું અંધ છે, ત્રીજું લડખડાય છે અને ચોથું અશુદ્ધ છે.
એવં પુરાણં શ્રુત્વા સાવિક્ષ્વાકુર્ભૃશદુઃખિતઃ । મનસા ચિંતયચ્ચેદં સ્મારં સ્મારં દ્વિજાધમઃ
આ રીતે પુરાણ સાંભળીને સાવિક્ષ્વાકુ ખૂબ દુઃખી થયો; તે બ્રાહ્મણ વારંવાર મનમાં આ વાત વિચારી રહ્યો હતો.
રૂપપુષ્પૈર્માહિષ્મયી દુર્ગાપિ ફલવર્જિતા । તથા પુરાણરહિતા વિદ્યા નો ગતિદર્શની
મહિષથી પૂજાયેલી દુર્ગા, સુંદર ફૂલોથી પૂજાય છતાં ફળ આપતી નથી; એ જ રીતે, પુરાણ વિના વિદ્યા માર્ગ બતાવતી નથી.
બહુશાસ્ત્રં સમભ્યસ્ય બહુવેદાન્સવિસ્તરાન્ । પુંસોશ્રુતપુરાણસ્ય સમ્યગ્યાતિ ન દર્શનમ્
ઘણા શાસ્ત્રો અને વેદો વિગતે ભણ્યા હોવા છતાં, જે વ્યક્તિએ પુરાણ સાંભળ્યું નથી, તેને સાચો સમજ મળતો નથી.
શંભુરુવાચ- એવં ચિંતયતસ્તસ્ય અકાલમરણં ત્વભૂત્ । યમલોકં ગતશ્ચાથ યમેન પરિભાષિતઃ
શંભુએ કહ્યું: એના મનમાં વિચારો કરતા કરતા, તેને અસમયે મૃત્યુ આવ્યું; પછી તે યમલોકમાં ગયો અને યમએ તેને કહ્યું.
યમ ઉવાચ- અનેકપાપયુક્તોસિ પુણ્યં નૈવ મહત્તવ । ન વેદાધ્યાપનાત્પ્રાપ્તં પાપં ચ વિદિતં તવ
યમએ કહ્યું: તું અનેક પાપોમાં જોડાયેલો છે, તારો પુણ્ય મોટો નથી; વેદ શિક્ષણથી તને પુણ્ય મળ્યું નથી, અને તારા પાપો જાણીતાં છે.
કોટિવર્ષાણિ નરકે તવસ્થિતિરિતિ દ્વિજ । આયુરસ્તિ તવાત્યલ્પં ગમ્યતાં પૌર્વિકીં તનુમ્
હે બ્રાહ્મણ, તું નરકમાં કરોડ વર્ષ સુધી રહેશે; તારો આયુષ્ય બહુ ઓછું છે—પાછો જઈને તારી જૂની કાયામાં પ્રવેશ.
કુરુ પુણ્યં હિતં દાનં દેવતાપૂજનં જપમ્ । સાંગમધ્યાપનં વિપ્ર ભોજનં ભસ્મધારણમ્
પુણ્ય કામો કર, દાન આપ, દેવતાઓની પૂજા કર, જપ કર, યોગ્ય રીતે શિક્ષણ આપ, બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવ, અને ભસ્મ ધારણ કર.
ભજ વિશ્વેશ્વરં દેવં દેવદેવમુમાપતિમ્ । તસ્ય પ્રયત્નમાત્રેણ મમ લોકં ન ગચ્છસિ
વિશ્વેશ્વર, દેવોના દેવ, ઉમાપતિની પૂજા કર; માત્ર પ્રયત્ન કરતાં જ તું મારા લોકમાં નહીં આવે.
યત્કિંચિત્પ્રત્યહં પાપિન્પુરાણં શૃણુ સાદરમ્ । તતસ્તચ્છ્રવણાદેવ નેક્ષસે મમ યાતનાઃ
હે પાપી, રોજ થોડું પણ પુરાણ શ્રદ્ધાપૂર્વક સાંભળ; એ સાંભળવાથી જ તું મારી યાતનાઓ નહીં જુએ.
યમસ્ય વચનં શ્રુત્વા બ્રાહ્મણઃ સ્વાં યયૌ તનુમ્ । અથેશપૂજનકૃતે યત્નમાસ્થાય સ દ્વિજઃ
યમના વચન સાંભળીને બ્રાહ્મણ પોતાની કાયામાં પાછો ગયો; પછી એ બ્રાહ્મણ ભગવાનની પૂજા માટે પ્રયત્ન કરવા લાગ્યો.
અગમન્મુનિવર્યં તુ જાબાલિશિવપૂજકમ્ । તપઃ સ્વાધ્યાયસંપન્નં શ્રુતિસ્મૃતિવિવેચકમ્
તે જાબાલી નામના મહાન મુનિ પાસે ગયો, જે શિવભક્ત, તપ અને સ્વાધ્યાયમાં નિપુણ, અને શ્રુતિ-સ્મૃતિના અર્થને ઓળખતો હતો.
પુરાણતત્ત્વવેત્તારં લક્ષશિષ્યસમાવૃતમ્ । જરાશિથિલસર્વાંગં વેદવેદાંગપારગમ્
એ પુરાણતત્ત્વ જાણનારો, લાખો શિષ્યોથી ઘેરાયેલો, વૃદ્ધાવસ્થાથી શરીર નબળું, પણ વેદ અને વેદાંગમાં પારંગત હતો.
દ્રષ્ટુકામો યયૌ શૈલં મંદરં ચારુકંદરમ્ । નાનાવિહંગસંપૂર્ણં નાનાપુષ્પલતાવૃતમ્
તેને જોવા માટે, તે સુંદર મંદર પર્વત પર ગયો, જે અનેક પક્ષીઓથી ભરેલો અને વિવિધ ફૂલવાળી લતાથી ઢંકાયેલો હતો.
સર્વર્તુકુસુમોપેતં નાનાગંધોપશોભિતમ્ । કિન્નરાણાં ચ મિથુનૈર્ગીતપૂર્ણમહાગુહમ્
તે પર્વત સર્વ ઋતુના ફૂલોથી સજ્જ, અનેક સુગંધોથી શોભિત, અને કિન્નર દંપતિઓના ગીતોથી મહાગુફાઓ ભરેલી હતી.
અનેકરૂપલાવણ્ય વનિતોષિતપાદપમ્ । લંબમાનવિચિત્રાભિસ્તાભિઃ શોભિતપાદપમ્
તેના વૃક્ષો અનેક રૂપલાવણ્યવાળી સ્ત્રીઓથી આનંદિત હતા, અને એ સ્ત્રીઓના લટકતા વિવિધ આભૂષણોથી વૃક્ષો શોભિત હતા.
રતિશ્રમપ્રસુપ્તાનાં બોધનાદિતષટ્પદમ્ । કૂજંતિ ચ પિકાઃ કામં વિયુક્તાનાં યુજે કિલ
પ્રેમની થાકથી સૂઈ ગયેલા લોકો માટે મધમાખીઓ જાગૃતિ લાવે છે; અને કોકિલા પોતાના પ્રેમીથી વિભાજિત થયેલા માટે મનમુકી ગાય છે.
નાનામુનિગણાકીર્ણં પ્રશાંતમૃગચારિણમ્ । અપ્સરોગણસંકીર્ણં ગંધર્વગણસેવિતમ્
તે સ્થળ અનેક મુનિગણોથી ભરેલું, શાંત જંગલી પ્રાણીઓથી, અપ્સરાઓના સમૂહોથી, અને ગંધર્વોના સમૂહથી સેવા પામતું હતું.
નાનાસિદ્ધમુખોદ્ભૂતગીતપૂર્ણવનાંતરમ્ । વિચિત્રફલસંપૂર્ણં નાનાદેવાલયાન્વિતમ્
એ જંગલમાં અનેક સિદ્ધો દ્વારા ગવાયેલા ગીતોથી ભરપૂર છે, અદભુત ફળોથી સમૃદ્ધ છે અને અનેક દેવતાઓના મંદિરોથી શોભાયમાન છે.
પ્રાસાદશતસંબાધં નાનાગૃહસમન્વિતમ્ । સિંહાનનૈર્ગજમુખૈરુલૂકવદનૈરથ
એ સ્થળે સૈકડો મહેલોથી ભરી ગયેલું છે, વિવિધ ઘરો સાથે છે, અને સિંહ, હાથી, ઉલૂક વગેરેના ચહેરા ધરાવનાર છે.
અમુખૈર્વિમુખૈરુગ્રૈરર્દ્ધવક્ત્રૈર્મૃગીમુખૈઃ । રુરુજંતુકગોધાહિ વાનરર્ક્ષમુખૈરપિ
કેટલાંક ચહેરા મોઢા વગરના, પીઠ ફેરવેલા, ભયાનક, અર્ધ ચહેરાવાળા, હરણના ચહેરા, તથા રુરૂ, શિયાળ, ગોધ, સાપ, વાનર અને રીંછના ચહેરાવાળા પણ છે.
વ્યાઘ્રવૃશ્ચિકભલ્લૂષ્ટ્રશ્વાનગર્દભતુંડકૈઃ । સમસ્તજીવવદનસદૃશાસ્યૈર્ગણેશ્વરૈઃ । વલ્લીમુખૈર્વૃક્ષમુખૈઃ શિલાવક્ત્રૈરયોમુખૈઃ
વાઘ, વિંછું, રીંછ, ઊંટ, કૂતરા, ગધેડા અને દૂધીના ચહેરાવાળા; તમામ જીવોની જેમ ચહેરાવાળા દેવતાઓ; વેલ, વૃક્ષ, પથ્થર અને લોખંડના ચહેરાવાળા પણ છે.
શંખમુક્તાદિજલજવદનૈરુપશોભિતમ્ । અધિકાંગૈરનંગૈશ્ચ જટિલૈઃ શિખિમુંડિતૈઃ
શંખ, મુક્તા, જલજીવો જેવા ચહેરાવાળા; વધારે અંગો ધરાવનાર કે અંગ વગરના, જટાવાળા, ચોટીવાળા કે મુંડાવાળા પણ છે.
પત્રિવક્ત્રૈર્દ્વિષડ્વક્ત્રૈસ્ત્રિવિગ્રહમુખૈરપિ । ઘંટાસ્યૈઃ શૂર્પવદનકર્ણપાદમુખૈરપિ
પાંદડાના ચહેરાવાળા, બે ચહેરાવાળા, છ ચહેરાવાળા, ત્રણ રૂપ ધરાવનાર; ઘંટના મોઢા, સુર્પના ચહેરા, કાન, પગ અને મોઢા જેવા ચહેરાવાળા પણ છે.