અંગુલીભ્યાં મહેશોઽપિ તમોગુણમધારયત્ । સત્વમેકોંગુલીભ્યાં ચ સત્વં વિષ્ણુમથાદધાત્
મહેશ્વરે આંગળીઓથી તમસ ગુણ ધારણ કર્યો, અને એક આંગળીથી વિષ્ણુને સત્વ ગુણ આપ્યો.
બ્રહ્માણં પાદપીઠે ચ દધાર ચ નનર્ત ચ
બ્રહ્માને પગ પર બેઠાડ્યો અને નૃત્ય કરવા લાગ્યો.
નૃત્યંતમત્યંતવિલાસરૂપં ગોક્ષીરરૂપં તરુણં ત્રિનેત્રમ્ । સર્વં દધાનં કૃતકૌતુકં શિવં સમીક્ષ્ય પુત્રાન્વરદો બભાષે
અતિ વિલાસી, ગાયના દૂધ જેવો રંગ, યુવાન, ત્રણ આંખો ધરાવતો, સર્વે વસ્તુઓ ધારણ કરતો, અદભુત કૌતુક કરીને શિવે પોતાના પુત્રોને જોઈને, તેમને વર આપવા તૈયાર થયો.
શિવ ઉવાચ- પ્રીતોઽસ્મિ તવ પુત્રાહં વરં વૃણુ યથેપ્સિતમ્ । અથાહ પિતરં પુત્રો વરમેનં દદસ્વ મે
શિવે કહ્યું: 'હું તમાથી પ્રસન્ન છું, પુત્રો. જે વર માંગો, એ પસંદ કરો.' પછી પુત્રે પિતાને કહ્યું: 'મને આ વર આપો.'
મામુદ્દિશ્ય કૃતા પૂજા તવ પૂજા ભવેચ્છિવ । તિષ્ઠેર્મયિ સદા ત્વં ચ ત્વમેવાહં ચ વાવ્યયઃ
મારી માટે કરેલી પૂજા એ તારી પૂજા છે, શિવ. તું અને હું એકબીજામાં સદા સ્થિર છીએ, અને બંને અવિનાશી છીએ.
શિવ ઉવાચ- એવમેતન્મહાભાગ ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ । રક્તગૌરાવિમૌ પુત્રૌ બ્રહ્મવિષ્ણૂ મમૈવ તુ
શિવે કહ્યું: હા, એ જ રીતે થશે, એમાં કોઈ શંકા નથી, મહાભાગ્યશાળી. મારા બે પુત્રો, એક લાલ અને એક ધોળા, બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ, એ બંને મારા જ છે.
બાહુમૂલસ્થરોમૌ ચ મમાકારૌ તથાનઘૌ । અથ બ્રહ્માણમાહેદં ભજત્વેકં ગુણં ભવાન્
મારા હાથની મૂળમાં આવેલા વાળમાંથી એ બે નિર્દોષ રૂપો ઉત્પન્ન થયા. પછી મેં બ્રહ્માને કહ્યું: તું એક ગુણ ગ્રહણ કર.
બ્રહ્મોવાચ- ત્વન્નિર્દિષ્ટં ગુણમહં ધર્તું શક્તો ન હીશ્વર । ધારયિષ્યે રજો દેવ સત્વં ભજતુ વૈ હરિઃ
બ્રહ્માએ કહ્યું: ભગવાન, તમે જે ગુણ નિર્ધારિત કર્યો છે, એ હું ધારણ કરી શકતો નથી. દેવ, હું રાજસ ગુણ લઉં છું, અને હરિ સત્ત્વ ગુણ ગ્રહણ કરે.
અવશિષ્ટં ગુણં ચાયમીશ્વરો ધારયિષ્યતિ । શંભુરુવાચ- ગુણાનાદાયતે દેવા નશેકુર્નિત્યધારણમ્
આ બાકી રહેલો ગુણ ભગવાન ધારણ કરશે. શંભુએ કહ્યું: દેવોએ ગુણો લીધા, પણ તેઓ એ ગુણો સદા માટે ધારણ કરી શક્યા નહીં.
કર્તું ભરણશક્ત્યર્થં શિવમિત્યવદત્પુનઃ । ગુણાન્વયં સર્વકાલં ન ચ ધારયિતું ક્ષમાઃ
પોષણ કરવાની શક્તિ માટે, તેણે ફરી 'શિવ' કહીને બોલાવ્યો. તેઓ ગુણો સર્વકાળ માટે ધારણ કરી શકતા નથી.
દીયતાં ભગવઞ્છક્તિર્યદિ ભોસ્ત્વં વરપ્રદઃ । અથ તદ્વચનં શ્રુત્વા શિવો વાક્યમભાષત
ભગવાન, જો તમે વરદાન આપનાર છો, તો શક્તિ આપો. પછી એ વચન સાંભળીને શિવે વાત કરી.
શિવ ઉવાચ- વિદ્યાશક્તિઃ સમસ્તાનાં શક્તિરિત્યભિધીયતે । ગુણત્રયાશ્રયા વિદ્યા અવિદ્યા ચ તદાશ્રયા
શિવે કહ્યું: જ્ઞાનની શક્તિ જ બધાની શક્તિ કહેવાય છે. જ્ઞાન ત્રણ ગુણોનો આધાર છે, અને અજ્ઞાન પણ એ જ આધારિત છે.
ગુણત્રયં ચ દગ્ધ્વૈવ તત્સારં ધર્તુમર્હથ । યચ્ચ કિંચિદ્ભવેત્તત્ર ભવદ્ભિર્ધ્રિયતાં હિ તત્
ત્રણ ગુણોને દહન કરીને, તમે એનું સાર ધારણ કરો. ત્યાં જે કંઈ હોય, એ તમે જ ધારણ કરો.
અથાહુસ્તત્સુતા વાક્યં ન દાહો જ્વલનં વિના । શિવઃ પ્રાહ મહેશસ્ય લોચને વહ્નિરસ્તિ વૈ
પછી તેમના પુત્રોએ કહ્યું: અગ્નિ વગર દહન શક્ય નથી. શિવે કહ્યું: મહેશના નેત્રોમાં ખરેખર અગ્નિ છે.
ગુણત્રયમિદં ધેનુર્વિદ્યા સ્યાદ્ગોમયં શુભમ્ । મૂત્રં ચોપનિષત્પ્રોક્તં કુર્યાદ્ભસ્મ તતઃ પરમ્
આ ત્રણ ગુણો એ ગાય છે, જ્ઞાન એ શુભ ગાયનું લોટ છે. મૂત્ર ઉપનિષદમાં જણાવ્યા મુજબ છે, અને એમાંથી ભસ્મ બનાવવું જોઈએ.
વત્સાસ્તુ સ્મૃતયો યસ્યાસ્તત્સંભૂતં તુ ગોમયમ્ । આગાવ ઇતિ મંત્રેણ ધેનું તત્રાભિમંત્રયેત્
ગાયના વાછરા એ સ્મૃતિઓ છે, જેમાંથી ગાયનું લોટ ઉત્પન્ન થાય છે. 'આગાવા' મંત્રથી ત્યાં ગાયને સંસ્કાર કરવો.
ગાવો ગાવો ગાવ ઇતિ પ્રાશયેત્તુ તૃણં જલમ્ । ઉપોષ્ય ચ ચતુર્દ્દશ્યાં શુક્લે કૃષ્ણેઽથવા વ્રતી
'ગાવો ગાવો ગાવા' કહીને, ગાયને ઘાસ અને પાણી ખવડાવવું. ચતુર્દશી પર, whether શુક્લ કે કૃષ્ણ પક્ષમાં, ઉપવાસ કરીને વ્રત કરનાર એ કરે.
પરેદ્યુઃ પ્રાતરુત્થાય શુચિર્ભૂત્વા સમાહિતઃ । કૃતસ્નાનો ધૌતવસ્ત્રો ગોમયાર્થં વ્રજેત્તુ ગામ્
પછીના દિવસે વહેલાં ઉઠીને, શુદ્ધ અને એકાગ્ર બની, સ્નાન કરીને અને ધોવેલા વસ્ત્ર પહેરી, ગાય પાસે લોટ લેવા જવું.
ઉત્થાપ્ય તાં પ્રયત્નેન ગાયત્ર્યા મૂત્રમાહરેત્ । સૌવર્ણે રાજતે તામ્રે ધારયેન્મૃન્મયે ઘટે
ગાયને કાળજીપૂર્વક ઊભી કરીને, ગાયત્રી સાથે ગાયનું મૂત્ર એકત્ર કરવું. એ મૂત્ર સોનાની, ચાંદીની, તાંબાની કે માટીની પાત્રમાં રાખવું.
પૌષ્કરે વા પલાશે વા પાત્રે ગોશૃંગ એવ વા । આદધીત હિ ગોમૂત્રં ગંધદ્વારેતિ ગોમયમ્
પૌષ્કર અથવા પલાશના પાત્રમાં, અથવા ગાયના શિંગમાં પણ મૂત્ર રાખી શકાય. 'ગંધદ્વાર' મંત્રથી ગાયનું લોટ પણ મૂકી શકાય.
અભૂમિપાતં ગૃહ્ણીયાત્પાત્રે પૂર્વોદિતેઽધિકે । ગોમયં શોધયેદ્વિદ્વાઞ્છ્રીર્મે ભજતુ મંત્રતઃ
ભૂમિ પર પડેલું લોટ નહીં લેવું, અગાઉ જણાવેલા પાત્રમાં જ લેવું. વિદ્વાન ગાયનું લોટ 'શ્રીરમે ભજતુ' મંત્રથી શુદ્ધ કરે.
અલક્ષ્મીર્મયીતિ મંત્રેણ ગોમયસ્યાપમાર્જનમ્ । સં ત્વા સિંચામિ મંત્રેણ ગોમૂત્રં ગોમયે ક્ષિપેત્
'અલક્ષ્મીર મયી' મંત્રથી ગાયનું લોટ સાફ કરવું. 'સં ત્વા સિંચામી' મંત્રથી ગાયનું મૂત્ર લોટ પર રેડવું.
પંચાનાં ત્વેતિ મંત્રેણ પિંડાંશ્ચૈવ ચતુર્દ્દશ । કુર્યાત્સંશોષ્ય કિરણૈસ્તરણેરાહરેત્તુ તાન્
પાંચના મંત્રથી, ચૌદ પિંડો તૈયાર કરવા, તેમને સૂર્યકિરણોથી સુકવી અને પછી અર્પણ કરવી.
નિદધ્યાદથ પૂર્વોક્તપાત્રે ગોમયપિંડકાન્ । સ્વગૃહ્યોક્તવિધાનેન પ્રતિષ્ઠાપ્યાગ્નિમિંધયેત્
પહેલાં જણાવેલા પાત્રમાં ગાયના ગોળા મૂકી, પોતાના ઘરના નિયમ પ્રમાણે અગ્નિ સ્થાપિત કરવી.
પિંડાન્વિનિક્ષિપેત્તત્તદર્ણદેવાય પિંડકાન્ । આઘારાવાજ્યભાગૌ ચ પ્રક્ષિપ્ય દ્વૌ હુનેત્સુધીઃ
પિંડો સંબંધિત દેવતાઓ માટે મૂકવા, પછી ઘી અને હવનના ભાગો ઉમેરીને, બુદ્ધિશાળી વ્યક્તિ એ પિંડો અગ્નિમાં અર્પણ કરે.
તતો નિધનપતયે ત્રયોદશજયાદયઃ । હોતવ્યાઃ પંચબ્રહ્માણિ નમો હિરણ્યબાહવે
પછી, મૃત્યુના સ્વામી માટે ત્રેવીસ વિજયી અર્પણ અને પાંચ બ્રહ્મને અર્પણ, 'હિરણ્યબાહુને નમો' કહીને કરવી.
ઇતિ સર્વાહુતીર્હુત્વા ચતુર્થ્યંતૈસ્તુ મંત્રકૈઃ । તતઃ શર્વાય રુદ્રાય યસ્ય વૈકંકતીતિ ચ
ચોથા અંતવાળા મંત્રોથી સર્વ અહુતિ આપી, પછી શર્વા, રુદ્ર અને વૈકંકા નામના માટે અર્પણ કરવી.
એતૈસ્તુ જુહુયાદ્વિદ્વાનનાજ્ઞાતત્રયં તથા । વ્યાહૃતીરથ હુત્વા તુ તતઃ સ્વિષ્ટકૃતં હુનેત્
આ મંત્રોથી વિદ્વાન વ્યક્તિ ત્રણ અજાણ્યા માટે પણ અર્પણ કરે; વ્યાહૃતિઓ અર્પણ કર્યા પછી, સ્વિષ્ટકૃત અહુતિ આપવી.
ઇધ્મશેષં તુ નિર્વર્ત્ય પૂર્ણપાત્રોદકં તતઃ । પૂર્ણમાસાંતયજુષા જલેનાન્યેન બૃંહયેત્
અગ્નિ માટે બાકી ઇંધણ પૂરી કરીને, એક પાત્રમાં પાણી ભરવું; પૂર્ણિમા અંતવાળા યજુષથી બીજું પાણી ઉમેરવું.
બ્રાહ્મણેષ્વમૃતમિતિ તજ્જલં શિરસિ ક્ષિપેત્ । પ્રાચ્યામિતિ દિશાં લિંગૈર્દિક્ષુ તોયં વિનિક્ષિપેત્
'બ્રાહ્મણોમાં અમૃત' કહી, એ પાણી તેમના માથે રેડવું; દિશાના ચિહ્નો સાથે, ચારેય દિશામાં પાણી છાંટવું.