સિસૃક્ષા તસ્ય જાતાથ વીક્ષ્યાત્મસ્થં ગુણત્રયમ્ । વેદત્રયમિદં જ્ઞેયં ગુણત્રયમિદં હિ યત્
તેમાં સર્જન કરવાની ઇચ્છા જાગી; પોતામાં રહેલા ત્રણ ગુણોને જોઈને, તેણે ત્રણ વેદોનું જ્ઞાન મેળવ્યું, કારણ કે જે ત્રણ ગુણ કહેવાય છે, એ જ છે.
પૃથક્કૃત્વાત્મનસ્તાત તત્રસ્થાનં વિભજ્ય ચ । દક્ષિણાંગેસૃજત્પુત્રં બ્રહ્માણં વામતો હરિમ્
પોતામાંથી તે ગુણોને અલગ કરીને અને તેમનું સ્થાન નિર્ધારિત કરીને, તેણે જમણી બાજુથી બ્રહ્માને પુત્ર રૂપે અને ડાબી બાજુથી હરિને ઉત્પન્ન કર્યો.
પૃષ્ઠદેશે મહેશાનં ત્રીન્પુત્રાનસૃજદ્વિભુઃ । જાતમાત્રાસ્ત્રયો દેવા બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાઃ
પીઠમાંથી મહેશાનને ઉત્પન્ન કર્યો; આમ, મહાન દેવએ ત્રણ પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા. જન્મતાની સાથે જ ત્રણ દેવ—બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ્વર—
ઇદમૂચુર્વચઃ સ્પષ્ટં કો ભવાન્કે વયંત્વિતિ । તાનાહ ચ શિવઃ પુત્રાન્યૂયં પુત્રા અહં પિતા
તેઓએ સ્પષ્ટ રીતે પૂછ્યું: 'તમે કોણ છો અને અમે કોણ?' શિવે કહ્યું: 'તમે મારા પુત્રો છો, હું તમારો પિતા છું.'
ઇદં ગુણત્રયં પુત્રા ભજધ્વં કર્મહેતુકમ્ । પુત્રા ઊચુઃ - કં વા ગુણં કો ભજતાં કિયંતં કાલમીશ્વર
'પુત્રો, આ ત્રણ ગુણો, જે કર્મનું કારણ છે, ધારણ કરો.' પુત્રોએ પૂછ્યું: 'કયો ગુણ કયારે અને કેટલો સમય માટે ધારણ કરવો?'
કથં ગુણનિવૃત્તિશ્ચ ભવેદેતદ્વદસ્વ નઃ । શિવ ઉવાચ- યાવજ્જ્ઞાનં હિ ભવતાં યાવદાયુરથાપિ વા
'ગુણોથી મુક્તિ કેવી રીતે મળે? એ પણ કહો.' શિવે કહ્યું: 'જ્યાં સુધી તમારું જ્ઞાન છે, અથવા જ્યાં સુધી જીવન છે—'
ધારણં તાવદેવસ્યાદેકૈકસ્ય ગુણસ્ય ચ । સત્વં બ્રહ્મા રજોવિષ્ણુર્ભજેન્મહેશ્વરસ્તમઃ
'એટલો સમય દરેકે પોતાનો ગુણ ધારણ કરવો. બ્રહ્માએ સત્વ, વિષ્ણુએ રજ, અને મહેશ્વરે તમસ ધારણ કરવો.'
ઇત્યુક્તમાત્રે દેવેશે બ્રહ્મા સત્વમથાગ્રહીત્ । ન ચ ચાલયિતું શક્તો ધારણે કિમુ શક્તિમાન્
દેવેશ્વરે આ કહ્યું, એટલે બ્રહ્માએ સત્વ ગુણ ધારણ કર્યો, પણ તેને સંભાળી શક્યા નહીં, ચલાવી શક્યા નહીં.
તં ગુણં તુ તિરસ્કૃત્ય રજોગુણમથાગ્રહીત્ । ન ચ ચાલયિતું શક્તો જગ્રાહાથ તમોગુણમ્
એ ગુણને છોડી, તેણે રજ ગુણ ધારણ કર્યો, પણ તેને પણ ચલાવી શક્યા નહીં; પછી તેણે તમસ ગુણ ધારણ કર્યો.
ન ચ ચાલયિતું શક્તો નિપપાત રુરોદ ચ । વિષ્ણુશ્ચ વામહસ્તેન રજોગુણમધારયત્
તેને પણ ચલાવી શક્યા નહીં, તે પડી ગયો અને રડવા લાગ્યો; પછી વિષ્ણુએ ડાબા હાથથી રજ ગુણ ધારણ કર્યો.
અંગુલીભ્યાં મહેશોઽપિ તમોગુણમધારયત્ । સત્વમેકોંગુલીભ્યાં ચ સત્વં વિષ્ણુમથાદધાત્
મહેશ્વરે આંગળીઓથી તમસ ગુણ ધારણ કર્યો, અને એક આંગળીથી વિષ્ણુને સત્વ ગુણ આપ્યો.
બ્રહ્માણં પાદપીઠે ચ દધાર ચ નનર્ત ચ
બ્રહ્માને પગ પર બેઠાડ્યો અને નૃત્ય કરવા લાગ્યો.
નૃત્યંતમત્યંતવિલાસરૂપં ગોક્ષીરરૂપં તરુણં ત્રિનેત્રમ્ । સર્વં દધાનં કૃતકૌતુકં શિવં સમીક્ષ્ય પુત્રાન્વરદો બભાષે
અતિ વિલાસી, ગાયના દૂધ જેવો રંગ, યુવાન, ત્રણ આંખો ધરાવતો, સર્વે વસ્તુઓ ધારણ કરતો, અદભુત કૌતુક કરીને શિવે પોતાના પુત્રોને જોઈને, તેમને વર આપવા તૈયાર થયો.
શિવ ઉવાચ- પ્રીતોઽસ્મિ તવ પુત્રાહં વરં વૃણુ યથેપ્સિતમ્ । અથાહ પિતરં પુત્રો વરમેનં દદસ્વ મે
શિવે કહ્યું: 'હું તમાથી પ્રસન્ન છું, પુત્રો. જે વર માંગો, એ પસંદ કરો.' પછી પુત્રે પિતાને કહ્યું: 'મને આ વર આપો.'
મામુદ્દિશ્ય કૃતા પૂજા તવ પૂજા ભવેચ્છિવ । તિષ્ઠેર્મયિ સદા ત્વં ચ ત્વમેવાહં ચ વાવ્યયઃ
મારી માટે કરેલી પૂજા એ તારી પૂજા છે, શિવ. તું અને હું એકબીજામાં સદા સ્થિર છીએ, અને બંને અવિનાશી છીએ.
શિવ ઉવાચ- એવમેતન્મહાભાગ ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ । રક્તગૌરાવિમૌ પુત્રૌ બ્રહ્મવિષ્ણૂ મમૈવ તુ
શિવે કહ્યું: હા, એ જ રીતે થશે, એમાં કોઈ શંકા નથી, મહાભાગ્યશાળી. મારા બે પુત્રો, એક લાલ અને એક ધોળા, બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ, એ બંને મારા જ છે.
બાહુમૂલસ્થરોમૌ ચ મમાકારૌ તથાનઘૌ । અથ બ્રહ્માણમાહેદં ભજત્વેકં ગુણં ભવાન્
મારા હાથની મૂળમાં આવેલા વાળમાંથી એ બે નિર્દોષ રૂપો ઉત્પન્ન થયા. પછી મેં બ્રહ્માને કહ્યું: તું એક ગુણ ગ્રહણ કર.
બ્રહ્મોવાચ- ત્વન્નિર્દિષ્ટં ગુણમહં ધર્તું શક્તો ન હીશ્વર । ધારયિષ્યે રજો દેવ સત્વં ભજતુ વૈ હરિઃ
બ્રહ્માએ કહ્યું: ભગવાન, તમે જે ગુણ નિર્ધારિત કર્યો છે, એ હું ધારણ કરી શકતો નથી. દેવ, હું રાજસ ગુણ લઉં છું, અને હરિ સત્ત્વ ગુણ ગ્રહણ કરે.
અવશિષ્ટં ગુણં ચાયમીશ્વરો ધારયિષ્યતિ । શંભુરુવાચ- ગુણાનાદાયતે દેવા નશેકુર્નિત્યધારણમ્
આ બાકી રહેલો ગુણ ભગવાન ધારણ કરશે. શંભુએ કહ્યું: દેવોએ ગુણો લીધા, પણ તેઓ એ ગુણો સદા માટે ધારણ કરી શક્યા નહીં.
કર્તું ભરણશક્ત્યર્થં શિવમિત્યવદત્પુનઃ । ગુણાન્વયં સર્વકાલં ન ચ ધારયિતું ક્ષમાઃ
પોષણ કરવાની શક્તિ માટે, તેણે ફરી 'શિવ' કહીને બોલાવ્યો. તેઓ ગુણો સર્વકાળ માટે ધારણ કરી શકતા નથી.
દીયતાં ભગવઞ્છક્તિર્યદિ ભોસ્ત્વં વરપ્રદઃ । અથ તદ્વચનં શ્રુત્વા શિવો વાક્યમભાષત
ભગવાન, જો તમે વરદાન આપનાર છો, તો શક્તિ આપો. પછી એ વચન સાંભળીને શિવે વાત કરી.
શિવ ઉવાચ- વિદ્યાશક્તિઃ સમસ્તાનાં શક્તિરિત્યભિધીયતે । ગુણત્રયાશ્રયા વિદ્યા અવિદ્યા ચ તદાશ્રયા
શિવે કહ્યું: જ્ઞાનની શક્તિ જ બધાની શક્તિ કહેવાય છે. જ્ઞાન ત્રણ ગુણોનો આધાર છે, અને અજ્ઞાન પણ એ જ આધારિત છે.
ગુણત્રયં ચ દગ્ધ્વૈવ તત્સારં ધર્તુમર્હથ । યચ્ચ કિંચિદ્ભવેત્તત્ર ભવદ્ભિર્ધ્રિયતાં હિ તત્
ત્રણ ગુણોને દહન કરીને, તમે એનું સાર ધારણ કરો. ત્યાં જે કંઈ હોય, એ તમે જ ધારણ કરો.
અથાહુસ્તત્સુતા વાક્યં ન દાહો જ્વલનં વિના । શિવઃ પ્રાહ મહેશસ્ય લોચને વહ્નિરસ્તિ વૈ
પછી તેમના પુત્રોએ કહ્યું: અગ્નિ વગર દહન શક્ય નથી. શિવે કહ્યું: મહેશના નેત્રોમાં ખરેખર અગ્નિ છે.
ગુણત્રયમિદં ધેનુર્વિદ્યા સ્યાદ્ગોમયં શુભમ્ । મૂત્રં ચોપનિષત્પ્રોક્તં કુર્યાદ્ભસ્મ તતઃ પરમ્
આ ત્રણ ગુણો એ ગાય છે, જ્ઞાન એ શુભ ગાયનું લોટ છે. મૂત્ર ઉપનિષદમાં જણાવ્યા મુજબ છે, અને એમાંથી ભસ્મ બનાવવું જોઈએ.
વત્સાસ્તુ સ્મૃતયો યસ્યાસ્તત્સંભૂતં તુ ગોમયમ્ । આગાવ ઇતિ મંત્રેણ ધેનું તત્રાભિમંત્રયેત્
ગાયના વાછરા એ સ્મૃતિઓ છે, જેમાંથી ગાયનું લોટ ઉત્પન્ન થાય છે. 'આગાવા' મંત્રથી ત્યાં ગાયને સંસ્કાર કરવો.
ગાવો ગાવો ગાવ ઇતિ પ્રાશયેત્તુ તૃણં જલમ્ । ઉપોષ્ય ચ ચતુર્દ્દશ્યાં શુક્લે કૃષ્ણેઽથવા વ્રતી
'ગાવો ગાવો ગાવા' કહીને, ગાયને ઘાસ અને પાણી ખવડાવવું. ચતુર્દશી પર, whether શુક્લ કે કૃષ્ણ પક્ષમાં, ઉપવાસ કરીને વ્રત કરનાર એ કરે.
પરેદ્યુઃ પ્રાતરુત્થાય શુચિર્ભૂત્વા સમાહિતઃ । કૃતસ્નાનો ધૌતવસ્ત્રો ગોમયાર્થં વ્રજેત્તુ ગામ્
પછીના દિવસે વહેલાં ઉઠીને, શુદ્ધ અને એકાગ્ર બની, સ્નાન કરીને અને ધોવેલા વસ્ત્ર પહેરી, ગાય પાસે લોટ લેવા જવું.
ઉત્થાપ્ય તાં પ્રયત્નેન ગાયત્ર્યા મૂત્રમાહરેત્ । સૌવર્ણે રાજતે તામ્રે ધારયેન્મૃન્મયે ઘટે
ગાયને કાળજીપૂર્વક ઊભી કરીને, ગાયત્રી સાથે ગાયનું મૂત્ર એકત્ર કરવું. એ મૂત્ર સોનાની, ચાંદીની, તાંબાની કે માટીની પાત્રમાં રાખવું.
પૌષ્કરે વા પલાશે વા પાત્રે ગોશૃંગ એવ વા । આદધીત હિ ગોમૂત્રં ગંધદ્વારેતિ ગોમયમ્
પૌષ્કર અથવા પલાશના પાત્રમાં, અથવા ગાયના શિંગમાં પણ મૂત્ર રાખી શકાય. 'ગંધદ્વાર' મંત્રથી ગાયનું લોટ પણ મૂકી શકાય.