ત્વમસ્પૃશ્યાસિ ચાણ્ડાલૈરંકેસ્વપિષિ વજ્રિણઃ । તેનાપમાનિતા સાધ્વી શક્રેણાપિ પુલોમજા
તમે ચંડાળો દ્વારા અસ્પૃશ્ય નથી, ઇન્દ્રના સમૂહમાં પણ નહીં. એ પુલોમજાએ પણ, સતી હોવા છતાં, શક્ર દ્વારા અપમાન સહન કર્યું.
પરિમ્લાનમુખાંભોજા સા જગામ યથાગતા । શક્રાંક એવ સા તસ્થૌ પદ્મગન્ધા વરાંગના
એના કમળ જેવા મુખ પર ઉદાસી છવાઈ ગઈ અને તે જેવી આવી હતી તેવી જ પાછી ગઈ. કમળસુગંધા, સુંદરાંગી, ઇન્દ્રલોકમાં જ રહી ગઈ.
તદ્વાક્યં હૃદયે તસ્યા જાગરૂકમિવસ્થિતમ્ । અથૈકદા સુરાધીશઃ સુપ્રીતસ્તદ્ગુણૈર્દ્વિજ
એ શબ્દો એના હૃદયમાં સતત જાગૃત રહી ગયા. પછી એક દિવસ, હે દ્વિજ, દેવતાઓના રાજા એના ગુણોથી પ્રસન્ન થયા—
વરં વરય સુશ્રોણિ સ્વયં તામિત્યુવાચ હ । પદ્મગંધોવાચ । ત્વં સર્વદેવતાધીશો નારીકોટિપતિસ્થતા
એણે કહ્યું: 'સુંદર કટિવાળી, તું જે ઈચ્છે એ વર માંગ.' કમળસુગંધાએ કહ્યું: 'તમે બધા દેવતાઓના સ્વામી, અસંખ્ય સ્ત્રીઓના પણ અધિપતિ છો—'
તથાપ્યસિ મમાધીનઃ સ્વામિન્કિમપરૈર્વરૈઃ । તથાપિ ત્વં વરં દિત્સુર્યદા નૂનં સુરોત્તમ
તેથી પણ, સ્વામી, તમે મારા વશમાં છો; મને બીજાં વરોની જરૂર શું? છતાં, જો તમે વર આપવાનો ઈરાદો રાખો છો, હે શ્રેષ્ઠ દેવ—
કર્મણા મનસા વાચા પ્રતિજ્ઞાં કુરુ મત્પુરઃ । ઇંદ્ર ઉવાચ- જીવિતં ચ ધનં ચૈવ રાજ્યં ચૈવ પરિચ્છદમ્
કર્મ, મન અને વાણીથી મારા સામે પ્રતિજ્ઞા કરો.' ઇન્દ્રે કહ્યું: 'જીવન, ધન, રાજ્ય અને સેવા—'
આજ્ઞાપય કિમેતદ્વૈ તુભ્યં દાસ્યામિ સુંદરિ । સત્યં સત્યં પુનઃ સત્યં સંદેહો નાત્ર વિદ્યતે
'શુભે, જે કહો તે આજ્ઞા આપો, હું તમને આપીશ. સાચું, સાચું, ફરીથી સાચું—આમાં કોઈ શંકા નથી.'
યદીચ્છસિ મૃગીનેત્રે તત્તે દાસ્યામ્યહં ધ્રુવમ્ । પદ્મગંધોવાચ- નૂનમેવ પ્રસન્નોઽસિ યદિ ત્વં ત્રિદશેશ્વર
'હે મૃગનેત્રા, જે તમે ઈચ્છો તે હું ચોક્કસ આપીશ.' કમળસુગંધાએ કહ્યું: 'જો તમે, ત્રિદશેશ્વર, ખરેખર પ્રસન્ન છો—'
જન્મ મે હસ્તિયોનૌ ચ ભૂયો દેહીતિ મે વરમ્ । ઇંદ્ર ઉવાચ- કૃતપ્રતિજ્ઞઃ સુશ્રોણિ વરં તેઽહં દદામિ વૈ
મારું જન્મ ફરીથી હાથીની ગર્ભમાં થાય, એવો મને વરદાન આપો. ઇન્દ્રે કહ્યું: સુંદર કટિવાળી, મેં વચન આપ્યું છે, એટલે હું તને આ વરદાન ચોક્કસ આપું છું.
કિંતુ દુઃખાનિ યાતાનિ બહૂનિ હૃદયે મમ । ત્વામદૃષ્ટ્વા વરારોહે પ્રીતિર્ન પ્રાપ્યતે ક્ષણમ્
પરંતુ મારા હૃદયમાં ઘણા દુઃખો આવ્યા છે; સુંદરાંગી, તને જોયા વિના મને એક ક્ષણ પણ આનંદ મળતો નથી.
કથં તે ચિરવિચ્છેદં સોઢું શક્નોમિ દુઃસહમ્ । યદા મય્યનુકંપાસ્તિ તવ પીનપયોધરે
તારી સાથે લાંબી વિયોગની ઘડીઓ હું કેવી રીતે સહન કરી શકું? જયારે તું, ભરેલા ઉરવાળી, મારા પર દયા કરે છે—
તદા કિયદ્દિનં તિષ્ઠ મયા સહ વરાઙ્ગને । તતો દેવાધિરાજસ્ય વદંતી બહુસંપદમ્
ત્યારે, સુંદરાંગી, થોડો સમય મારા સાથે રહી જા; પછી દેવોના રાજાની બહુ સંપત્તિ વિશે કહેજે.
વર્ષાણામયુતં તસ્થૌ સા દેવનિલયે સતી । પદ્મગન્ધોવાચ- આજ્ઞાં દેહિ સુરાધીશ સાધિતું સુમનોરથમ્
એ સ્ત્રી દેવલોકમાં દસ હજાર વર્ષ રહી. પદ્મગંધાએ કહ્યું: દેવોના રાજા, કૃપા કરીને મને આજ્ઞા આપો જેથી હું મારી મનની ઇચ્છા પૂરી કરી શકું.
વ્રજામ્યહં કર્મભૂમિં વંદે પાદદ્વયં તવ । ઇન્દ્ર ઉવાચ- ત્વત્પ્રેમસિંધુમાનેન મયા ચન્દ્રનિભાનને
હું કર્મભૂમિ પર જઈશ; તારા બંને પગને વંદન કરું છું. ઇન્દ્રે કહ્યું: ચાંદની જેવી મુખવાળી, તારા મારા માટેના પ્રેમના મહાસાગરથી—
સ્થિત્વા કતિદિનં પશ્ચાદ્ગમિષ્યસિ યથાસુખમ્ । તતસ્તુકૌતુકાગારે તેન સાર્દ્ધમહર્નિશમ્
થોડા દિવસ રહીને પછી તું તારી ઈચ્છા પ્રમાણે જઈ શકે છે. પછી રમણિય મકાનમાં એના સાથે દિવસ-રાત—
ક્રીડંતી પદ્મગંધા સા તસ્થૌ વર્ષાયુતત્રયમ્ । સુરાધીશં તતઃ સેતિ તદા પ્રાહ મુદાન્વિતા
પદ્મગંધા ત્યાં રમતી રહી અને ત્રણ દસ હજાર વર્ષ સુધી રહી. પછી તેણે આનંદથી દેવોના રાજાને કહ્યું—
આદેશં કુરુ ગચ્છામિ પૃથિવીં પ્રતિ સંપ્રતિ । ઇંદ્ર ઉવાચ- જાડ્યં જહીહિ સુશ્રોણિ તિષ્ઠાત્રૈવ મયા સહ
મને આજ્ઞા આપો; હવે હું પૃથ્વી પર જવા જઈ રહી છું. ઇન્દ્રે કહ્યું: સુંદર કટિવાળી, તું આળસ છોડ અને અહીં મારા સાથે જ રહી જા.
ત્વાં ત્યક્તું ન હિ શક્નોમિ પ્રાણેભ્યોઽપિ ગરીયસીમ્ । પદ્મગન્ધોવાચ- પુણ્યક્ષયે સુરાધીશ યદા યાસ્યામ્યહં ભુવિ
તું મને છોડીને જઈ શકે એમ નથી, કેમ કે તું મને જીવથી પણ વધુ પ્રિય છે. પદ્મગંધાએ કહ્યું: દેવોના રાજા, જ્યારે મારા પુણ્યનો અંત આવશે ત્યારે હું પૃથ્વી પર જઈશ.
તદા ચિરં તે વિચ્છેદો ભવિષ્યતિ મયા સહ । યદ્વિચ્છેદે મયા નાથ પુનર્ગંતું ભુવં પ્રતિ
ત્યારે તારો મારા સાથે લાંબો વિયોગ થશે; અને જયારે વિયોગ થશે, પ્રભુ, ત્યારે હું ફરી પૃથ્વી પર જવા ઈચ્છીશ.
ઇચ્છામ્યહં પુનર્દ્યૌશ્ચ પુણ્યોપાર્જનહેતવે । કર્મભૂમિમહં ગત્વા યેનોપાયેન વાસવ
હું ફરી સ્વર્ગમાં જઈને પુણ્ય મેળવવા માગું છું; કર્મભૂમિ પર જઈને, જે રીતે બને તે રીતે, વાસવ—
તત્કરિષ્યામિ વિચ્છેદઃ કદાચિત્સ્યાત્ત્વયા ન મે । ઇન્દ્ર ઉવાચ- ભદ્રે ત્વયા યદા નૂનં કર્મેદં કર્તુમિચ્છિતમ્
હું એ જ કરીશ; જો કદી વિયોગ થાય તો એ મારી તરફથી નહીં હોય. ઇન્દ્રે કહ્યું: શુભે, જ્યારે તને ખરેખર આ કર્મ કરવા ઈચ્છા થાય—
તદા ગચ્છ પુનઃ શીઘ્રમાગમિષ્યસિ સુંદરિ । સહ નેત્રાદ્ધિ વિગલદ્વાષ્પસિક્તતનુસ્તતઃ
ત્યારે તું જઈશ અને જલ્દી પાછી આવીશ, સુંદરે. એની આંખોમાંથી અશ્રુ વહેતા હતા અને શરીર ભીનું હતું—
દોર્ભ્યામાલિઙ્ગ્ય તાં શક્રો ગચ્છેત્યાહ પ્રિયે વદન્ । તદાદેશાત્તતઃ સાધ્વી કર્મભૂમિં સમાગતા
ઇન્દ્રે એને હાથમાં ભેળવીને કહ્યું: 'પ્રિયે, હવે તું જા.' એની આજ્ઞાથી એ પવિત્ર સ્ત્રી પછી કર્મભૂમિ પર ગઈ.
જાતા ચ હસ્તિની યોનૌ ભૂત્વા જાતિસ્મરા દ્વિજ । સ્મરંતી નિજવૃત્તાંતં સા કિયદ્ભિર્દિનૈસ્તતઃ
એ હાથીની ગર્ભમાં જન્મી અને પછી પોતાનું ભૂતકાળ યાદ રાખતી દ્વિજ બની. પોતાનો પૂર્વવૃત્તાંત યાદ કરતાં, થોડા દિવસોમાં—
જગામ જાહ્નવીતીરં હસ્તિયોનિસુ સંભવા । ગઙ્ગાયાં સ્નાનમાસાદ્ય ગઙ્ગાકર્દમભૂષિતા
એ હાથીઓમાં જન્મેલી, જાહ્નવીના કાંઠે ગઈ. ગંગામાં સ્નાન કરીને એ ગંગાની માટીથી શોભિત થઈ.
ગંગાગંગેતિ જલ્પંતી હ્રદં નિમ્નં વિવેશ સા । તસ્મિન્ગંગાહ્રદે ગત્વા હસ્તિની પર્વતાકૃતિઃ
'ગંગા, ગંગા' બોલતી એ ઊંડા તળાવમાં પ્રવેશી ગઈ. એ ગંગાના તળાવમાં પહાડ જેવી હાથી પ્રવેશી.
નિજાં જાતિં સ્મરંતી સા જગામ પંચતાં પુનઃ । તસ્યાઃ સાહસમાલોક્ય હસ્તિનીં સર્વદેવતાઃ
એ હસ્તિનીએ પોતાની જાતિ યાદ કરતાં ફરી મૃત્યુ પામી; એની આ હિંમત જોઈને બધા દેવતાઓએ
વવર્ષુઃ પારિજાતાદ્યૈઃ કુસુમૈરુત્તમૈર્મુદા । તામાનેતું તતઃ શક્રઃ સર્વદેવગણૈર્વૃતઃ
પારિજાત અને બીજા ઉત્તમ ફૂલો ખુશીથી વરસાવ્યા; પછી ઈન્દ્રે બધા દેવતાઓ સાથે મળીને એને બહાર લાવી
વેગાત્તચ્ચિરવિચ્છેદાત્કૃષ્ણાંગીં સુમના યયૌ । પુષ્પકેતાં સમાલોક્ય દિવ્યદેહાં સુરાધિપઃ
લાંબા વિયોગ પછી ઝડપથી સુમનાએ કાળી પુષ્પકેતાને મળવા ગઈ; એની દિવ્ય કાયાને જોઈને દેવતાઓના રાજાએ
કથયન્નિજદુઃખાનિ નિજાવાસં જગામ હ । પુલોમજા ચ રંભા ચ પ્રમ્લોચા ચોર્વશી તથા
પોતાના દુઃખોની વાત કરી અને પોતાનાં વાસસ્થાને પાછો ગયો; પુલોમજા, રંભા, પ્રમ્લોચા અને ઉર્વશી પણ એ જ રીતે,