કોપમુત્સૃજ વીર ત્વમાત્મનોહિતમાચર । ઇત્યુક્ત્વાંતર્દધે દેવી ભારતી વીરભીતિતઃ
વીર, તું રોષ છોડ અને તારા હિત માટે વર્ત; એવું કહીને, દેવી ભારતી વીરભદ્રના ભયથી અદૃશ્ય થઈ ગઈ.
અથ વીરો મહાજ્વાલામપાસીલ્લીલયૈવ તુ । ક્ષણેન મહતી જ્વાલા શતયોજનવિસ્તૃતા
પછી વીરે સરળતાથી મોટી જ્વાળાને દૂર કરી દીધી; એક ક્ષણમાં, સો યોજન જેટલી પહોળી મોટી જ્વાળા અદૃશ્ય થઈ ગઈ.
એકેન વીરભદ્રેણ પીતા પરમદુઃસહા । અથ ચેંદ્રમુખાનાં ચ મુનીનાં ભસ્મરાશયઃ
વીરભદ્રે એકલા એ અત્યંત દુઃસહ જ્વાળાને પી લીધી; પછી દેવતાઓ અને ઋષિઓના ભસ્મના ઢગલા દેખાયા.
દૃષ્ટા વૈ વીરભદ્રેણ આહૂતાશ્ચ મહાત્મના । ન ચાબ્રુવન્પ્રતિવચો મૃતા મુનિદિવૌકસઃ
મહાન આત્મા વીરભદ્રે એ ભસ્મના ઢગલાઓને જોયા અને બોલાવી લીધા; પણ મૃત ઋષિઓ અને દેવતાઓએ કોઈ જવાબ આપ્યો નહિ.
વીરભદ્રસ્તુ વિજ્ઞાય નાશં મુનિદિવૌકસામ્ । દધ્યાવમૂન્કથં સર્વાઞ્જીવયામ્યદ્ય કોવિદઃ
વીરભદ્રે ઋષિ અને દેવતાઓનો વિનાશ જોઈને વિચાર કર્યો, 'આજે હું બધાને કેવી રીતે જીવિત કરી શકું? કોણ આ કામમાં કુશળ છે?'
ધ્યાનેન દૃષ્ટવાંશ્ચાપિ જીવિતં ભસ્મદેહિનામ્ । અથાચમ્ય મૃતાનાં તુ ભસ્માન્યથ ચ ભસ્મના
ધ્યાનથી તેણે બળીને ભસ્મ થયેલા લોકોના જીવનને જોયું; પછી, શુદ્ધિ કરી, મૃતકોના ભસ્મને લીધું અને એ ભસ્મથી—
મૃત્યુંજયેન મંત્રેણ મંત્રિતેન હ્યમંત્રયત્ । અથોત્થિતા મુનિવરાઃ સ્વં સ્વં રૂપમુપાશ્રિતાઃ
મૃત્યુને જીતનાર મંત્રથી ભસ્મને મંત્રિત કરી, મૃતકોને બોલાવ્યા; ત્યારબાદ મહાન ઋષિઓ પોતપોતાના સ્વરૂપમાં ઉભા થયા.
અથ તે ગતવંતશ્ચ ગિરિપાર્શ્વં મહાપ્રભમ્ । તત્રાપિ ભક્ષિતાઃ સર્વે સર્પેણાતિશરીરિણા
પછી તેઓ તેજસ્વી પર્વતની બાજુએ ગયા, પણ ત્યાં પણ બધા એક વિશાળ સાપ દ્વારા ખાઈ ગયા.
અથ વીરો મહાસર્પસમીપમગમત્પ્રભુઃ । વીરમાગતમાલોક્ય ભુજગો યોદ્ધુમારભત્
પછી શક્તિશાળી વીરભદ્ર મહાસાપ પાસે ગયો; વીરને આવતો જોઈ સાપે યુદ્ધ શરૂ કર્યું.
યુયુધે વર્ષમેકં તુ નાનારૂપધરઃ ફણી । અથ વીરઃ પ્રગૃહ્યૌષ્ઠયુગં કરયુગેન ચ
એ અનેક સ્વરૂપ ધારણ કરનાર સાપે એક વર્ષ સુધી લડાઈ કરી; પછી વીરભદ્રે બંને હાથથી એના બે જડબાં પકડી લીધાં—
દ્વિધા ચક્રે સમસ્તાંગં દેવાંસ્તત્ર ગતાયુષઃ । દૃષ્ટ્વાથ ભસ્મનૈવૈતાઞ્જીવયામાસ શંકરઃ
તેનું આખું શરીર બે ભાગમાં વહેંચી નાખ્યું; ત્યાં મૃત્યુ પામેલા દેવતાઓને શંકરે ભસ્મથી ફરી જીવિત કર્યા.
અથ દેવાઃ સમુનયો વીરભદ્રં પ્રણમ્ય તુ । ગતવંતો યથામાર્ગં દદૃશૂ રક્ષ આગતમ્
પછી દેવતાઓ અને ઋષિઓ વીરભદ્રને વંદન કરી, યોગ્ય રીતે જતા રહ્યા અને એક રાક્ષસને આવતો જોયો.
પંચમેઢ્રં મહાકાયં દોર્ભિશ્ચ દશભિર્યુતમ્ । પંચપાદસમોપેતં શિરોભિર્યુતમષ્ટભિઃ
તેને પાંચ અંગ, વિશાળ શરીર, દસ હાથ, પાંચ પગ અને આઠ માથાં હતાં.
કાંક્ષમાણં મહાહારં યુધ્યમાનો હિ વાલિના । મહાવરાહવપુષો વાસુદેવસ્ય યદ્બલમ્
મોટા ભોજનની ઇચ્છા રાખતો, તે વાલી સાથે લડી રહ્યો હતો; મહાવરાહ સ્વરૂપે વાસુદેવની જે શક્તિ વાલીમાં હતી, એ જ હતી.
તાદૃશં દ્વિગુણીભૂતં કપૌ વાલિનિ નિશ્ચિતમ્ । તાદૃશં વાનરશ્રેષ્ઠં સસુગ્રીવં સરાક્ષસઃ
એવી જ શક્તિ, બે ગણી, નિશ્ચિતપણે વાલી અને વાનરશ્રેષ્ઠ સુગ્રીવ તથા બધા રાક્ષસોમાં હતી.
મુષ્ટિયુદ્ધે પંચપાદૈઃ સહસા હત્ય વાલિનમ્ । સુગ્રીવં ચ કરાભ્યાં સ હંતુમેવ પ્રચક્રમે
પાંચ પગથી મુષ્ટિયુદ્ધમાં, તેણે અચાનક વાલીનો વધ કર્યો; પછી હાથથી સુગ્રીવને પણ મારવા લાગ્યો.
આસ્યે નિક્ષિપ્ય સુગ્રીવમગ્રસત્કવલં યથા । વાલિસુગ્રીવગ્રસનં દૃષ્ટ્વા ચિંતામવાપ હ
સુગ્રીવને પોતાના મોઢામાં મૂક્યો, જેમ કે ખાવાનો કટકો; વાલી અને સુગ્રીવને ગળી જતાં જોઈ, તે ચિંતામાં પડ્યો.
કથમેનં હનિષ્યામિ રક્ષયિષ્યે કથં કપિમ્ । એવં હિ ચિંતયાનં તં વાનરં રાક્ષસેશ્વરઃ
'હું એને કેવી રીતે મારું? વાનરને કેવી રીતે બચાવું?' એમ વિચારી રહ્યો હતો, ત્યારે રાક્ષસોના સ્વામી એ વાનરને સરળતાથી ગળી ગયો.
અગ્રસીદેકયત્નેન તથાભૂતં ચ રાક્ષસમ્ । દૃષ્ટ્વા દેવર્ષયઃ સર્વે પલાયનપરાસ્તથા
એ જ રીતે, જે રાક્ષસ એવો બની ગયો હતો, તેને પણ ગળી ગયો; આ જોઈને બધા દેવતાઓ અને ઋષિઓ ડરીને ભાગી ગયા.
પલાયમાનાંસ્તાન્દૃષ્ટ્વા પંચમેઢ્રઃ સ રાક્ષસઃ । હસ્તૈઃ સમસ્તૈસ્તાન્સર્વાનાદાયાભક્ષયત્તદા
એ રાક્ષસે, પાંચ અંગવાળો, તેમને ભાગતા જોઈ, પોતાના બધા હાથથી બધાને પકડીને ખાઈ ગયો.
વીરભદ્રસ્તતો દૃષ્ટ્વા વાનરર્ષિસુરાદનમ્ । પંચાશદ્યોજનશિલાં કરેણાદાય તં રુષા
વીરભદ્રે વાનર, ઋષિ અને દેવતાઓને ખાઈ જતાં જોઈ, ગુસ્સામાં પચાસ યોજન પહોળી પથ્થર હાથમાં લીધી—
નિજઘાન શિરોમધ્યે મધ્યમં પતિતં શિરઃ । તત આદાય શૈલસ્ય શૃંગં તચ્છતયોજનમ્
તેને માથાં વચ્ચે માર્યો, અને મધ્યમ માથું પડી ગયું; પછી, શત યોજન ઊંચા પર્વતનું શિખર લઈ—
સ્થાપયિત્વા દૃઢતરં રાક્ષસેંદ્રં તથાહરત્ । રાક્ષસોઽથ બભાષે તં વીરભદ્રં ત્રિલોચનમ્
રાક્ષસોના રાજાને મજબૂત રીતે બેસાડીને, પછી તેને લઈ ગયો; ત્યારબાદ રાક્ષસે ત્રણ આંખો ધરાવનાર વીરભદ્રને કહ્યું.
મમ બાહુબલં પશ્ય વીક્ષિતં ત્વદ્બલં મયા । અસિદ્વયં તૈલધૌતં પંચાશદ્યોજનોન્નતમ્
મારા હાથની શક્તિ જોઈ, મેં તારી શક્તિ પણ નિહાળી છે. અહીં બે તલવાર છે, તેલથી ચમકતી, પચાસ યોજન ઊંચી.
એકયોજનવિસ્તારં સુદૃઢં લક્ષણાન્વિતમ્ । એકં ગૃહાણાભિમતં વિશિષ્ટં તન્મમપ્રિયમ્
દરેક એક યોજન પહોળી, ખૂબ મજબૂત અને શુભ ચિહ્નોથી સજ્જ છે. તને જે ગમે તે પસંદ કર, જે તને પસંદ છે તે તારી છે.
વીરભદ્રસ્તથેત્યુક્ત્વા ગૃહીત્વાસિં મહાબલઃ । કરેણાચાલયત્તીક્ષ્ણં ક્ષ્વેલીં ચક્રે તતઃ ક્રુધા
વીરભદ્રે 'જેમ તું કહ્યો તેમ' કહી, મહા બલથી તલવાર પકડી, હાથમાં તીક્ષ્ણ તલવાર હલાવી અને ગુસ્સામાં ગર્જના કરી.
ગૃહીતાસિસ્તથા ક્ષ્વેલદ્યં ચક્રે રાક્ષસપુંગવઃ । વીરભદ્રં સમભ્યેત્ય કંઠં પ્રતિસમર્પયત્
રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ એ પણ તલવાર પકડી, જોરથી ગર્જના કરી, વીરભદ્ર પાસે આવી, તલવાર તેની ગળે દબાવી.
તદ્ગાત્રં ભિન્નમભવચ્છોણિતં નિર્ગતં બહુ । રાક્ષસસ્ત્વેકહસ્તેન પપૌ તચ્છોણિતં તતઃ
તેના શરીર પર ઘા પડ્યા અને ઘણું લોહી વહ્યું; રાક્ષસે એક હાથથી એ લોહી પી લીધું.
વીરભદ્રઃ કંઠદેશે રાક્ષસં પ્રાહરદ્રુષા । શિરોદ્વયં તથાચ્છિન્નં પતમાનં તતોઽગ્રહીત્
વીરભદ્રે ગુસ્સામાં રાક્ષસના ગળે ઘા માર્યા, બંને માથા કાપી નાખ્યા અને પડતા પડતા પકડી લીધા.
ન્યભક્ષયદમેયાત્મા સિંહનાદં ચકાર હ । તેન નાદેન મહતા ક્ષુબ્ધમાસીજ્જગત્ત્રયમ્
અજેય આત્મા વીરભદ્રે એ માથા ખાઈ લીધા અને સિંહની જેમ ગર્જના કરી; એ મહા અવાજથી ત્રણેય લોક કંપી ઉઠ્યા.