ક્રૌંચી કથમહં બ્રૂહિ શ્રોતુમિચ્છામિ યત્નતઃ । કાહં કુત્રસ્થિતા ચાપિ કથમત્રાગતા સતી
કૌંચી, મને કહો, તમે કોણ છો? તમે ક્યાં રહે છો અને અહીં કેવી રીતે આવી પહોંચ્યા? હું આ બધું વિગતે સાંભળવા ઈચ્છું છું.
કાલૈઃ કિયદ્ભિર્મત્પુણ્યં ક્ષીણત્વં પ્રતિયાસ્યતિ । શચ્યુવાચ- પદ્મગન્ધે પુરા ત્વં હિ ક્રૌંચી પક્ષિસમુદ્ભવા
મારા પુણ્યનો અંત આવવામાં કેટલો સમય લાગશે? શચીએ કહ્યું: પહેલા, તમે પંખીઓમાં જન્મેલી કૌંચી હતી, તમારી પાસે કમળ જેવી સુગંધ હતી.
અમેધ્યમામિષં કીટાન્ભક્ષયંતી ક્ષિતૌ સ્થિતા । ન્યગ્રોધતરુરેકોઽસ્તિ ગઙ્ગાતીરે મનોરમે
પૃથ્વી પર રહેતાં તમે અશુદ્ધ માંસ અને કીટકો ખાતા. ગંગાના સુંદર કિનારે એક જ વટવૃક્ષ હતો.
તત્ર નીડં વિનિર્માય ભવત્યા વસતિઃ કૃતા । એકદા કૃષ્ણસર્પેણ તસ્મિન્ન્યગ્રોધપાદપે
ત્યાં તમે તમારું ગૂંથણું બનાવીને વસવાટ કરવાનું શરૂ કર્યું. એક દિવસ એ વટવૃક્ષમાં એક કાળો સાપ આવી ગયો.
નીડં પ્રવિશ્ય દષ્ટા ત્વં સહસા પંચતાં ગતા । ક્રવ્યાણિ તવ સર્વાણિ સ સર્પો ભક્ષયત્ક્રુધા
તે ગૂંથણામાં ઘુસી, એ સાપે તમને દંશન કર્યું અને તમે તુરંત મૃત્યુ પામી. ગુસ્સામાં એ સાપે તમારું આખું માંસ ખાઈ નાખ્યું.
સ્થિતાનિ તત્રૈવાસ્થીનિ નિર્માંસાનિ વરાનને । કદાચિત્પવનૈર્ભદ્રે મહદ્ભિઃ સ ચ પાતિતઃ
સુંદરિ, તમારાં માંસ વિહોણા હાડકાં ત્યાં જ પડ્યાં રહ્યાં. એક વખત, મોટા પવનથી એ સાપ પણ નીચે પડી ગયો.
ભગ્નઃ પપાત ગઙ્ગાયાં સમૂલોઽપિ વરાંગને । ગઙ્ગાયાં પતિતે તસ્મિન્ન્યગ્રોધે ધરણીરુહે
એ વટવૃક્ષ મૂળ સહિત તૂટી ને ગંગામાં પડી ગયું, હે સુંદરાંગી. એ વટવૃક્ષ ગંગામાં પડ્યું ત્યારે—
ગઙ્ગાજલૈઃ પ્લાવિતાનિ તાન્યસ્થીનિ તવોત્તમે । યાવદસ્થીનિ ગઙ્ગાયાં તાવત્તિષ્ઠંતિ તાનિ ચ
ગંગાના જળથી તમારાં ઉત્તમ હાડકાં ધોઈ ગયા. જેટલા સમય સુધી તમારાં હાડકાં ગંગામાં રહે છે, તેટલો સમય સુધી એ ત્યાં જ રહેશે.
તાવત્ત્વં સ્વામિસુભગા ભવિષ્યસિ સદૈવ હિ । ઇતિ તે કથિતં સર્વં પદ્મગંધે મયાધુના
એટલા સમય સુધી તમે હંમેશાં તમારા સ્વામીની પ્રિય રહેશો. હે કમળસુગંધા, હવે મેં તમને બધું કહી દીધું.
યેન પુણ્યપ્રભાવેણ શક્રોઽપિ વશગસ્તવ । ધન્યા તુ જાહ્નવી દેવી ક્રૌંચી યસ્યાઃ પ્રસાદતઃ
જેનાં પુણ્યના પ્રભાવથી શક્ર પણ તમારા વશમાં છે. ધન્ય છે જાહ્નવી દેવી, જેણે તમારી પર કૃપા કરી, હે કૌંચી—
ત્વમસ્પૃશ્યાસિ ચાણ્ડાલૈરંકેસ્વપિષિ વજ્રિણઃ । તેનાપમાનિતા સાધ્વી શક્રેણાપિ પુલોમજા
તમે ચંડાળો દ્વારા અસ્પૃશ્ય નથી, ઇન્દ્રના સમૂહમાં પણ નહીં. એ પુલોમજાએ પણ, સતી હોવા છતાં, શક્ર દ્વારા અપમાન સહન કર્યું.
પરિમ્લાનમુખાંભોજા સા જગામ યથાગતા । શક્રાંક એવ સા તસ્થૌ પદ્મગન્ધા વરાંગના
એના કમળ જેવા મુખ પર ઉદાસી છવાઈ ગઈ અને તે જેવી આવી હતી તેવી જ પાછી ગઈ. કમળસુગંધા, સુંદરાંગી, ઇન્દ્રલોકમાં જ રહી ગઈ.
તદ્વાક્યં હૃદયે તસ્યા જાગરૂકમિવસ્થિતમ્ । અથૈકદા સુરાધીશઃ સુપ્રીતસ્તદ્ગુણૈર્દ્વિજ
એ શબ્દો એના હૃદયમાં સતત જાગૃત રહી ગયા. પછી એક દિવસ, હે દ્વિજ, દેવતાઓના રાજા એના ગુણોથી પ્રસન્ન થયા—
વરં વરય સુશ્રોણિ સ્વયં તામિત્યુવાચ હ । પદ્મગંધોવાચ । ત્વં સર્વદેવતાધીશો નારીકોટિપતિસ્થતા
એણે કહ્યું: 'સુંદર કટિવાળી, તું જે ઈચ્છે એ વર માંગ.' કમળસુગંધાએ કહ્યું: 'તમે બધા દેવતાઓના સ્વામી, અસંખ્ય સ્ત્રીઓના પણ અધિપતિ છો—'
તથાપ્યસિ મમાધીનઃ સ્વામિન્કિમપરૈર્વરૈઃ । તથાપિ ત્વં વરં દિત્સુર્યદા નૂનં સુરોત્તમ
તેથી પણ, સ્વામી, તમે મારા વશમાં છો; મને બીજાં વરોની જરૂર શું? છતાં, જો તમે વર આપવાનો ઈરાદો રાખો છો, હે શ્રેષ્ઠ દેવ—
કર્મણા મનસા વાચા પ્રતિજ્ઞાં કુરુ મત્પુરઃ । ઇંદ્ર ઉવાચ- જીવિતં ચ ધનં ચૈવ રાજ્યં ચૈવ પરિચ્છદમ્
કર્મ, મન અને વાણીથી મારા સામે પ્રતિજ્ઞા કરો.' ઇન્દ્રે કહ્યું: 'જીવન, ધન, રાજ્ય અને સેવા—'
આજ્ઞાપય કિમેતદ્વૈ તુભ્યં દાસ્યામિ સુંદરિ । સત્યં સત્યં પુનઃ સત્યં સંદેહો નાત્ર વિદ્યતે
'શુભે, જે કહો તે આજ્ઞા આપો, હું તમને આપીશ. સાચું, સાચું, ફરીથી સાચું—આમાં કોઈ શંકા નથી.'
યદીચ્છસિ મૃગીનેત્રે તત્તે દાસ્યામ્યહં ધ્રુવમ્ । પદ્મગંધોવાચ- નૂનમેવ પ્રસન્નોઽસિ યદિ ત્વં ત્રિદશેશ્વર
'હે મૃગનેત્રા, જે તમે ઈચ્છો તે હું ચોક્કસ આપીશ.' કમળસુગંધાએ કહ્યું: 'જો તમે, ત્રિદશેશ્વર, ખરેખર પ્રસન્ન છો—'
જન્મ મે હસ્તિયોનૌ ચ ભૂયો દેહીતિ મે વરમ્ । ઇંદ્ર ઉવાચ- કૃતપ્રતિજ્ઞઃ સુશ્રોણિ વરં તેઽહં દદામિ વૈ
મારું જન્મ ફરીથી હાથીની ગર્ભમાં થાય, એવો મને વરદાન આપો. ઇન્દ્રે કહ્યું: સુંદર કટિવાળી, મેં વચન આપ્યું છે, એટલે હું તને આ વરદાન ચોક્કસ આપું છું.
કિંતુ દુઃખાનિ યાતાનિ બહૂનિ હૃદયે મમ । ત્વામદૃષ્ટ્વા વરારોહે પ્રીતિર્ન પ્રાપ્યતે ક્ષણમ્
પરંતુ મારા હૃદયમાં ઘણા દુઃખો આવ્યા છે; સુંદરાંગી, તને જોયા વિના મને એક ક્ષણ પણ આનંદ મળતો નથી.
કથં તે ચિરવિચ્છેદં સોઢું શક્નોમિ દુઃસહમ્ । યદા મય્યનુકંપાસ્તિ તવ પીનપયોધરે
તારી સાથે લાંબી વિયોગની ઘડીઓ હું કેવી રીતે સહન કરી શકું? જયારે તું, ભરેલા ઉરવાળી, મારા પર દયા કરે છે—
તદા કિયદ્દિનં તિષ્ઠ મયા સહ વરાઙ્ગને । તતો દેવાધિરાજસ્ય વદંતી બહુસંપદમ્
ત્યારે, સુંદરાંગી, થોડો સમય મારા સાથે રહી જા; પછી દેવોના રાજાની બહુ સંપત્તિ વિશે કહેજે.
વર્ષાણામયુતં તસ્થૌ સા દેવનિલયે સતી । પદ્મગન્ધોવાચ- આજ્ઞાં દેહિ સુરાધીશ સાધિતું સુમનોરથમ્
એ સ્ત્રી દેવલોકમાં દસ હજાર વર્ષ રહી. પદ્મગંધાએ કહ્યું: દેવોના રાજા, કૃપા કરીને મને આજ્ઞા આપો જેથી હું મારી મનની ઇચ્છા પૂરી કરી શકું.
વ્રજામ્યહં કર્મભૂમિં વંદે પાદદ્વયં તવ । ઇન્દ્ર ઉવાચ- ત્વત્પ્રેમસિંધુમાનેન મયા ચન્દ્રનિભાનને
હું કર્મભૂમિ પર જઈશ; તારા બંને પગને વંદન કરું છું. ઇન્દ્રે કહ્યું: ચાંદની જેવી મુખવાળી, તારા મારા માટેના પ્રેમના મહાસાગરથી—
સ્થિત્વા કતિદિનં પશ્ચાદ્ગમિષ્યસિ યથાસુખમ્ । તતસ્તુકૌતુકાગારે તેન સાર્દ્ધમહર્નિશમ્
થોડા દિવસ રહીને પછી તું તારી ઈચ્છા પ્રમાણે જઈ શકે છે. પછી રમણિય મકાનમાં એના સાથે દિવસ-રાત—
ક્રીડંતી પદ્મગંધા સા તસ્થૌ વર્ષાયુતત્રયમ્ । સુરાધીશં તતઃ સેતિ તદા પ્રાહ મુદાન્વિતા
પદ્મગંધા ત્યાં રમતી રહી અને ત્રણ દસ હજાર વર્ષ સુધી રહી. પછી તેણે આનંદથી દેવોના રાજાને કહ્યું—
આદેશં કુરુ ગચ્છામિ પૃથિવીં પ્રતિ સંપ્રતિ । ઇંદ્ર ઉવાચ- જાડ્યં જહીહિ સુશ્રોણિ તિષ્ઠાત્રૈવ મયા સહ
મને આજ્ઞા આપો; હવે હું પૃથ્વી પર જવા જઈ રહી છું. ઇન્દ્રે કહ્યું: સુંદર કટિવાળી, તું આળસ છોડ અને અહીં મારા સાથે જ રહી જા.
ત્વાં ત્યક્તું ન હિ શક્નોમિ પ્રાણેભ્યોઽપિ ગરીયસીમ્ । પદ્મગન્ધોવાચ- પુણ્યક્ષયે સુરાધીશ યદા યાસ્યામ્યહં ભુવિ
તું મને છોડીને જઈ શકે એમ નથી, કેમ કે તું મને જીવથી પણ વધુ પ્રિય છે. પદ્મગંધાએ કહ્યું: દેવોના રાજા, જ્યારે મારા પુણ્યનો અંત આવશે ત્યારે હું પૃથ્વી પર જઈશ.
તદા ચિરં તે વિચ્છેદો ભવિષ્યતિ મયા સહ । યદ્વિચ્છેદે મયા નાથ પુનર્ગંતું ભુવં પ્રતિ
ત્યારે તારો મારા સાથે લાંબો વિયોગ થશે; અને જયારે વિયોગ થશે, પ્રભુ, ત્યારે હું ફરી પૃથ્વી પર જવા ઈચ્છીશ.
ઇચ્છામ્યહં પુનર્દ્યૌશ્ચ પુણ્યોપાર્જનહેતવે । કર્મભૂમિમહં ગત્વા યેનોપાયેન વાસવ
હું ફરી સ્વર્ગમાં જઈને પુણ્ય મેળવવા માગું છું; કર્મભૂમિ પર જઈને, જે રીતે બને તે રીતે, વાસવ—