દધીચ ઉવાચ- અત્ર તે કથયિષ્યામિ ઇતિહાસં પુરાતનમ્ । ચિત્રગુપ્તયમાભ્યાં ચ યદ્વિખ્યાતં બભૂવ હ
દધીચીએ કહ્યું: 'હવે હું તને એક પ્રાચીન વાર્તા કહું છું, જે ચિત્રગુપ્ત અને યમમાં પ્રસિદ્ધ છે.'
મિથિલાયાં પુરા કશ્ચિચ્છુનઃ પર્યટતે ક્ષુધા । પુરા જન્મશતાત્પૂર્વં બ્રાહ્મણઃ પાપનિશ્ચયઃ
ક્યારેક મિથિલામાં એક કૂતરો ભૂખ્યો ભટકતો હતો; ઘણાં જન્મ પહેલાં ત્યાં એક બ્રાહ્મણ હતો, જે પાપમાં તલીન હતો.
પૂર્વેવયસિ વેદાઢ્યઃ શાસ્ત્રાઢ્યશ્ચ સુબુદ્ધિમાન્ । સ સ્નાતું જાહ્નવીં ગત્વા સ્નાનં કૃત્વા પિતૄનપિ
પહેલા યુવાનીમાં તે વેદ અને શાસ્ત્રોમાં પારંગત અને બુદ્ધિશાળી હતો; તેણે જાહ્નવીમાં સ્નાન કર્યું, પિતૃઓનું તર્પણ કર્યું.
દેવાનૃષીન્સમભ્યર્ચ્ય યયૌ પ્રાત્તલિકાપુરમ્ । પ્રતિશ્રયમથો ચક્રે બ્રાહ્મણસ્ય નિવેશને
દેવો અને ઋષિઓની પૂજા કર્યા પછી, તે પ્રાત્તલિકા પુર જઈને એક બ્રાહ્મણના ઘરમાં આશરો લીધો.
તત્રૈકા ક્ષત્રિયસુતા યૌવનસ્થા હતપ્રિયા । ભ્રષ્ટરાજ્યા ચ ષટ્કોટિ નિષ્કદ્રવ્યેણ સંયુતા
ત્યાં એક યુવાન ક્ષત્રિય કન્યા હતી, જે પોતાના પ્રિયજનથી વિયોગી અને રાજ્ય ગુમાવેલી હતી, અને પાસે છ કરોડ મૂલ્યહીન સિક્કા હતા.
ભુક્ત્વાથ શયિતં વિપ્રં સર્વાવયવસુંદરમ્ । રાત્રૌ ચંદ્રોદયે શુદ્ધે જ્યોત્સ્નાહસિતદિઙ્મુખે
ભોજન કર્યા પછી, સર્વાંગે સુંદર બ્રાહ્મણ સૂઈ ગયો; રાત્રે ચાંદ્રોદય સમયે, શુદ્ધ ચાંદનીથી દિશાઓ ધોળી થઈ ગઈ હતી.
બ્રાહ્મણાભ્યાશમાગત્ય તમુદીક્ષ્યેદમબ્રવીત્ । કુતસ્ત્વમાગતો વિપ્ર કં વા દેશં ગમિષ્યસિ
બ્રાહ્મણ પાસે આવી, તે કન્યાએ તેને જોઈને પૂછ્યું: 'હે બ્રાહ્મણ, તું ક્યાંથી આવ્યો છે? હવે કયા દેશે જશો?'
બ્રાહ્મણ ઉવાચ- અકાલચર્યા સર્વેષાં શંકામુત્પાદયેદ્ધ્રુવમ્ । વયઃસ્થયોર્મિથોવાદો રહસ્યે હાસ્યમંદિરે
બ્રાહ્મણે કહ્યું: 'અસમયે ફરવું સૌમાં શંકા ઊપજાવે છે; વૃદ્ધાવસ્થાના લોકો વચ્ચે ગુપ્ત વાતચીત હાસ્યમંદિરમાં થાય છે.'
ક્ષત્રિયોવાચ- કથાપ્રસંગે યાત્રાયાં તીર્થે દેશાદિ વિપ્લવે । દુર્ભિક્ષે ગ્રામદહને રહોવાદો ન દૂષિતઃ
ક્ષત્રિયાએ કહ્યું: વાતચીત દરમિયાન, યાત્રા પર, તીર્થમાં, દેશમાં ઉથલપાથલ વખતે, દુર્ભિક્ષમાં કે ગામ સળગી જાય ત્યારે, એકાંતમાં બોલવું અયોગ્ય ગણાતું નથી.
પ્રતિશ્રયસ્તુ મદ્ગેહે ભવતૈવ પુરા કૃતઃ । મદ્ગેહવાસિની ચાહં ન શંકા ત્વિહ કસ્યચિત્
પહેલાં તમે જ મને તમારા ઘરમાં આશ્રય આપ્યો હતો; અને હું તો તમારા ઘરમાં રહેતી છું—અહીં કોઈને શંકા કરવાની જરૂર નથી.
બ્રાહ્મણ ઉવાચ- તૂષ્ણીંભાવો મયા કાર્યો ગચ્છ ત્વં શીઘ્રમગ્રતઃ । ઇત્યુક્તા બ્રાહ્મણેનાસૌ મનસેદમચિંતયત્
બ્રાહ્મણે કહ્યું: મને તો ચૂપ રહેવું છે; તું ઝડપથી આગળ જા. બ્રાહ્મણના આ શબ્દો સાંભળીને તે સ્ત્રીએ મનમાં વિચાર્યું:
અનેન સંગમો મહ્યં યથાભૂયાત્તથાવિધિ । રોદનં તુ કરિષ્યામિ તથા યાસ્યતિ સાંત્વિતુમ્
મારું મળવું એમ જ થાય જેમ હું ઈચ્છું; હું એવી રીતે રડું કે એ મને શાંત કરવા આવશે.
માં ચ સાંત્વયિતું પ્રાપ્તો માં સમુત્થાપયિષ્યતિ । અહમુત્તિષ્ઠમાનૈવ દોર્લતાકંઠસંગિની
જ્યારે એ મને શાંત કરવા આવશે, ત્યારે એ મને ઊભું કરવાનું પ્રયત્ન કરશે; હું ઊભી થતી વખતે મારા હાથ એની ગળે વાળી દઈશ.
કુચયુગ્મેન તદ્ગાત્રં સ્પર્શયંતી વિમૂર્ચ્છિતા । ગતભાનાં હિ માં દૃષ્ટ્વા નિષણ્ણઃ સ્વયમેવ સઃ
હું બેહોશ થઈને મારા સ્તન એના શરીર સાથે દબાવીશ; મને અચેત જોઈને એ પોતે જ બેસી જશે.
ઉત્સંગે મામકં દેહં નિધાસ્યતિ દ્વિજાગ્રણીઃ । અચેતનેવ વસનમપાસ્ય રુદતીવ ચ
બ્રાહ્મણમાં શ્રેષ્ઠ એ મારા શરીરને પોતાના ગોદમાં મૂકી દેશે; હું જાણે અચેત થઈને કપડાં કાઢી નાખીશ અને રડતી જવું.
સુસ્નિગ્ધં રોમરહિતં પક્વાશ્વત્થદલાકૃતિ । દર્શયિષ્યામિ તત્સ્થાનં કામગેહં સુગંધિ ચ
હું એ સ્થાન બતાવીશ, જે મસૃદ, વાળ વગરનું, પાકેલા પિપળાના પાન જેવું, સુગંધિત અને કામનું ઘર છે.
મયૈવ વિલુઠંત્યાંગે તસ્ય વસ્ત્રમપાસ્યતે । વિલુપ્યમાનસં તસ્ય કરિષ્યે સ્વવશં દ્વિજમ્
હું શરીરે લોટતી વખતે એના કપડાં હું જ દૂર કરીશ; જ્યારે એ મોહમાં હોય, ત્યારે બ્રાહ્મણને મારા કાબૂમાં લઈ લઉં.
અદૃષ્ટૌ યાદૃશં ચિત્તં દૃષ્ટૌ નૈતાદૃશં ભવેત્ । દર્શને યાદૃશં ચિત્તં સંલાપે નૈવ તાદૃશમ્
અદૃશ્યમાં મન જેવું હોય, દૃશ્યમાં એવું નથી રહેતું; જોવામાં મન જેવું હોય, વાતચીતમાં એવું નથી રહેતું.
સંલાપે યાદૃશં ચિત્તં હાસ્યોક્તૌ નૈવ તાદૃશમ્ । હાસ્યોક્તૌ યાદૃશં ચિત્તં સ્પર્શને નૈવ તાદૃશમ્
વાતચીતમાં મન જેવું હોય, રમૂજી વાતમાં એવું નથી રહેતું; રમૂજી વાતમાં મન જેવું હોય, સ્પર્શમાં એવું નથી રહેતું.
સ્પર્શને યાદૃશં ચિત્તં યોનિદૃષ્ટૌ ન તાદૃશમ્ । તદ્દૃષ્ટૌ યાદૃશં ચિત્તં યોનિસ્પર્શે ન તાદૃશમ્
સ્પર્શમાં મન જેવું હોય, યોનિ જોવામાં એવું નથી રહેતું; એ જોવામાં મન જેવું હોય, યોનિ સ્પર્શમાં એવું નથી રહેતું.
બાહુમૂલકુચદ્વંદ્વ સ્વયોનિસ્પર્શદર્શનાત્ । કસ્ય ન સ્ખલતે ચેતો રેતઃ સ્કન્નં ચ નો ભવેત્
બાહુના મૂળ, સ્તનના જોડી, કે પોતાની યોનિ સ્પર્શ કે દર્શનથી, કોનું મન ડગતું નથી કે રેતસ વહાતું નથી?
દધીચ ઉવાચ- ઇતિ સંચિંત્ય મનસા ક્ષત્રિયા ગૃહમભ્યગાત્ । સ્વગૃહદ્વારમાસાદ્ય મંદં મંદં રુરોદ વૈ
દધીચીએ કહ્યું: આવી રીતે મનમાં વિચાર કરીને, ક્ષત્રિય સ્ત્રી પોતાના ઘરમાં ગઈ; ઘરની બારણે પહોંચી, ધીમે ધીમે રડવા લાગી.
ચિરં કાલં ચ રુદિતં બ્રાહ્મણઃ કરુણાનિધિઃ
તે લાંબા સમય સુધી રડી, પછી દયાના ખજાનાવાળું બ્રાહ્મણ—
સ્ત્રીબાલવૃદ્ધાતુર રાજયોગિનાં વિષાગ્નિતોયાદ્રિ નિપાતનાદિના । દુઃખસ્ય ચૈવોદ્ધરણં પ્રશસ્યતે કૂપસ્યદાનેન સમં વદંતિ
કહે છે કે, સ્ત્રીઓ, બાળકો, વૃદ્ધો, બીમાર, રાજા, યોગી, અને ઝેર, આગ, પાણી, કે પર્વત પરથી પડેલા લોકોને બચાવવું અને દુઃખ દૂર કરવું, કૂવો આપવાથી સમાન માનવામાં આવે છે.
ઇત્થં વિચાર્ય વિપ્રોઽસૌ શુચિર્ભૂતઃ પ્રસન્નધીઃ । તસ્યાઃ સમીપમગમત્તામુવાચ તતો દ્વિજઃ
આવી રીતે વિચાર કરીને, પવિત્ર અને પ્રસન્ન મનવાળું બ્રાહ્મણ એના પાસે આવ્યું અને પછી એણે એ સ્ત્રીને કહ્યું.
અલં શોકેન મહતા ઇહામુત્ર વિરોધિના । શરીરશોષણં હ્યેતચ્ચિત્તવિધ્વંસનં તથા
આમ તો મોટું દુઃખ, જે અહીં અને પરલોકમાં પણ નુકસાન કરે છે, પૂરતું છે; એ શરીરને સુકાવી નાખે છે અને મનને પણ નાશ કરે છે.
ત્યજ શોકમિમં બાલે ન ચાર્થઃ શોચિતેન વૈ । શોકસ્ય કારણં કિં વા યેનેત્થં રુદ્યતે ત્વયા
બાળિકા, આ દુઃખ છોડ દે. દુઃખી થવામાં સાચે તો કોઈ ફાયદો નથી. તું આવી રીતે કેમ રડી રહી છે, તારા દુઃખનું કારણ શું છે?
દધીચ ઉવાચ- એવમુક્તા દ્વિજેનાથ ન સા કિંચિદુવાચ હ । મૂર્ચ્છિતેવાપતદ્ભૂમૌ તમદૃષ્ટ્વેવ વીક્ષતે
દધીચિએ કહ્યું: દ્વિજએ આવું કહ્યું ત્યારે એણે કંઈ બોલ્યું નહીં, પણ જાણે બેહોશ થઈ ગઈ હોય એમ જમીન પર પડી ગઈ અને એણે એને જોઈને પણ જાણે જોયું જ નહીં એમ નજર કરી.
તામથોત્થાપયામાસ બ્રાહ્મણઃ પરમાર્થવિત્ । ઉત્થિતોત્થાપિતા તેન નિપપાત પુનઃ પુનઃ
પછી પરમાર્થ જાણનારા બ્રાહ્મણે એને ઊભી કરી. એણે એને ઊભી કરી, પણ એ વારંવાર પડી જતી રહી.
પતિતાં પતિતાં વિપ્રો નિષદ્યોત્થાપ્ય તાં પુનઃ । અંકમારોપયામાસ પ્રમમાર્જ વિલોચને
એ વારંવાર પડી જતી હતી, ત્યારે બ્રાહ્મણે બેઠા રહીને એને ફરીથી ઊભી કરી, પોતાના ખોળામાં બેસાડી, અને એના આંખો હળવે હાથે પુંછ્યા.