વિજ્ઞાનરક્તવસનં વેદકલ્પિતનૂપુરમ્ । વામાંગુલીયમધ્યસ્થમતિપ્રણવમવ્યયમ્
જ્ઞાનથી રંગાયેલા વસ્ત્રો પહેરેલા, વેદોથી બનેલા પાયલથી શોભિત, ડાબા હાથની મધ્યમા આંગળી પર સર્વોચ્ચ અને અવિનાશી પ્રણવ અક્ષર ધારણ કરેલું હતું.
દૃષ્ટવાનથ તં વિષ્ણુઃ કૃતકૃત્યોઽભવત્તદા । અથાહ શંભુર્ભો વિષ્ણો હૃદિ દૃષ્ટં ત્વયા કિમુ
પછી જ્યારે વિષ્ણુએ તેમને જોયા, ત્યારે તેઓ પૂર્ણતાની અનુભૂતિ કરી; એ સમયે શંભુએ કહ્યું: 'હે વિષ્ણુ, તું હૃદયમાં શું જોયું છે?'
હરિરાહ પુરા દૃષ્ટઃ પુરુષઃ શાંતવિગ્રહઃ । ઇત્યુદીર્ય મહાવિષ્ણુઃ શિવપાદે પપાત હ
હરિએ ઉત્તર આપ્યો: 'હું પહેલાં શાંત સ્વરૂપ ધરાવનારા પુરુષને જોયો હતો.' આવું કહીને મહાવિષ્ણુ શિવના પગે પડી ગયા.
હરિરુવાચ- ન શક્તિં ભસ્મનો જાને પ્રભાવં વા કુતસ્તવ । નમસ્તેઽસ્તુ નમસ્તેઽસ્તુ ત્વામેવ શરણં ગતઃ
હરિએ કહ્યું: 'મને ભસ્મની શક્તિ કે તેનો પ્રભાવ ક્યાંથી આવે છે એ ખબર નથી; તમને વંદન છે, તમને વંદન છે; હું માત્ર તમારી જ શરણમાં આવ્યો છું.'
સદાશિવ ઉવાચ- વરં વૃણુ મહાભાગ મનસા યં ત્વમિચ્છસિ । શિવવાચમથાકર્ણ્ય હરિર્વવ્રે વરોત્તમમ્
સદાશિવે કહ્યું: 'હે મહાભાગ્યશાળી, તું મનથી જે ઈચ્છે છે એ વર માંગ.' શિવના વચન સાંભળી હરિએ શ્રેષ્ઠ વર માંગ્યો.
હરિરુવાચ- ત્વત્પાદયુગલે શંભો ભક્તિરસ્તુ સદા મમ । અથ દત્વા વરં શંભુરિદમાહ વચો હરિમ્
હરિએ કહ્યું: 'હે શંભુ, તમારા પાવન પગલાંમાં મારી ભક્તિ સદા રહે.' પછી વર આપી શંભુએ હરિને આ વચન કહ્યું.
ભસ્મધારણસંપન્નો મમ ભક્તો ભવિષ્યસિ । દધીચ ઉવાચ- ઇત્થમુક્તં મહાજ્ઞાનં ભસ્મસંભવમાદિતઃ
'તું ભસ્મ ધારણ કરનાર અને મારી ભક્તિ ધરાવનાર બનશે.' દધીચીએ કહ્યું: 'આ રીતે ભસ્મના મૂળ વિશે મહાન જ્ઞાન આપવામાં આવ્યું.'
તસ્માદ્યૂયં સુરાઃ સર્વે ધારયધ્વં તદાદરાત્ । વિસ્મયોત્ફુલ્લનયના દેવાશ્ચાસંસ્તદસ્ત્વિતિ
અત્યારે, બધા દેવોએ શ્રદ્ધાથી તેને ધારણ કરો; આશ્ચર્યથી આંખો ફાટી ગયેલા દેવોએ કહ્યું: 'તેમ જ થાઓ.'
ય ઇદં શૃણુયાન્નિત્યં પુણ્યાખ્યાનમનુત્તમમ્ । વિમુક્તઃ સર્વપાપેભ્યો યાત્યસૌ શાંકરં પદમ્
જે વ્યક્તિ આ શ્રેષ્ઠ અને પવિત્ર કથા રોજ સાંભળે છે, તે બધા પાપોથી મુક્ત થઈને શંકરનાં ચરણોમાં પહોંચે છે.
શુચિસ્મિતોવાચ- આયુષ્યવર્દ્ધનં ભસ્માશનં દૃષ્ટં મહામુને । પરલોકગતિં દાતું શક્તમેતં વદસ્વ મે
શુચિસ્મિતાએ કહ્યું: 'હે મહામુની, મેં આયુષ્ય વધારતું ભસ્મ સેવન જોયું છે; શું એ પરલોકમાં લઈ જવાની શક્તિ ધરાવે છે? કૃપા કરીને મને કહો.'
દધીચ ઉવાચ- અત્ર તે કથયિષ્યામિ ઇતિહાસં પુરાતનમ્ । ચિત્રગુપ્તયમાભ્યાં ચ યદ્વિખ્યાતં બભૂવ હ
દધીચીએ કહ્યું: 'હવે હું તને એક પ્રાચીન વાર્તા કહું છું, જે ચિત્રગુપ્ત અને યમમાં પ્રસિદ્ધ છે.'
મિથિલાયાં પુરા કશ્ચિચ્છુનઃ પર્યટતે ક્ષુધા । પુરા જન્મશતાત્પૂર્વં બ્રાહ્મણઃ પાપનિશ્ચયઃ
ક્યારેક મિથિલામાં એક કૂતરો ભૂખ્યો ભટકતો હતો; ઘણાં જન્મ પહેલાં ત્યાં એક બ્રાહ્મણ હતો, જે પાપમાં તલીન હતો.
પૂર્વેવયસિ વેદાઢ્યઃ શાસ્ત્રાઢ્યશ્ચ સુબુદ્ધિમાન્ । સ સ્નાતું જાહ્નવીં ગત્વા સ્નાનં કૃત્વા પિતૄનપિ
પહેલા યુવાનીમાં તે વેદ અને શાસ્ત્રોમાં પારંગત અને બુદ્ધિશાળી હતો; તેણે જાહ્નવીમાં સ્નાન કર્યું, પિતૃઓનું તર્પણ કર્યું.
દેવાનૃષીન્સમભ્યર્ચ્ય યયૌ પ્રાત્તલિકાપુરમ્ । પ્રતિશ્રયમથો ચક્રે બ્રાહ્મણસ્ય નિવેશને
દેવો અને ઋષિઓની પૂજા કર્યા પછી, તે પ્રાત્તલિકા પુર જઈને એક બ્રાહ્મણના ઘરમાં આશરો લીધો.
તત્રૈકા ક્ષત્રિયસુતા યૌવનસ્થા હતપ્રિયા । ભ્રષ્ટરાજ્યા ચ ષટ્કોટિ નિષ્કદ્રવ્યેણ સંયુતા
ત્યાં એક યુવાન ક્ષત્રિય કન્યા હતી, જે પોતાના પ્રિયજનથી વિયોગી અને રાજ્ય ગુમાવેલી હતી, અને પાસે છ કરોડ મૂલ્યહીન સિક્કા હતા.
ભુક્ત્વાથ શયિતં વિપ્રં સર્વાવયવસુંદરમ્ । રાત્રૌ ચંદ્રોદયે શુદ્ધે જ્યોત્સ્નાહસિતદિઙ્મુખે
ભોજન કર્યા પછી, સર્વાંગે સુંદર બ્રાહ્મણ સૂઈ ગયો; રાત્રે ચાંદ્રોદય સમયે, શુદ્ધ ચાંદનીથી દિશાઓ ધોળી થઈ ગઈ હતી.
બ્રાહ્મણાભ્યાશમાગત્ય તમુદીક્ષ્યેદમબ્રવીત્ । કુતસ્ત્વમાગતો વિપ્ર કં વા દેશં ગમિષ્યસિ
બ્રાહ્મણ પાસે આવી, તે કન્યાએ તેને જોઈને પૂછ્યું: 'હે બ્રાહ્મણ, તું ક્યાંથી આવ્યો છે? હવે કયા દેશે જશો?'
બ્રાહ્મણ ઉવાચ- અકાલચર્યા સર્વેષાં શંકામુત્પાદયેદ્ધ્રુવમ્ । વયઃસ્થયોર્મિથોવાદો રહસ્યે હાસ્યમંદિરે
બ્રાહ્મણે કહ્યું: 'અસમયે ફરવું સૌમાં શંકા ઊપજાવે છે; વૃદ્ધાવસ્થાના લોકો વચ્ચે ગુપ્ત વાતચીત હાસ્યમંદિરમાં થાય છે.'
ક્ષત્રિયોવાચ- કથાપ્રસંગે યાત્રાયાં તીર્થે દેશાદિ વિપ્લવે । દુર્ભિક્ષે ગ્રામદહને રહોવાદો ન દૂષિતઃ
ક્ષત્રિયાએ કહ્યું: વાતચીત દરમિયાન, યાત્રા પર, તીર્થમાં, દેશમાં ઉથલપાથલ વખતે, દુર્ભિક્ષમાં કે ગામ સળગી જાય ત્યારે, એકાંતમાં બોલવું અયોગ્ય ગણાતું નથી.
પ્રતિશ્રયસ્તુ મદ્ગેહે ભવતૈવ પુરા કૃતઃ । મદ્ગેહવાસિની ચાહં ન શંકા ત્વિહ કસ્યચિત્
પહેલાં તમે જ મને તમારા ઘરમાં આશ્રય આપ્યો હતો; અને હું તો તમારા ઘરમાં રહેતી છું—અહીં કોઈને શંકા કરવાની જરૂર નથી.
બ્રાહ્મણ ઉવાચ- તૂષ્ણીંભાવો મયા કાર્યો ગચ્છ ત્વં શીઘ્રમગ્રતઃ । ઇત્યુક્તા બ્રાહ્મણેનાસૌ મનસેદમચિંતયત્
બ્રાહ્મણે કહ્યું: મને તો ચૂપ રહેવું છે; તું ઝડપથી આગળ જા. બ્રાહ્મણના આ શબ્દો સાંભળીને તે સ્ત્રીએ મનમાં વિચાર્યું:
અનેન સંગમો મહ્યં યથાભૂયાત્તથાવિધિ । રોદનં તુ કરિષ્યામિ તથા યાસ્યતિ સાંત્વિતુમ્
મારું મળવું એમ જ થાય જેમ હું ઈચ્છું; હું એવી રીતે રડું કે એ મને શાંત કરવા આવશે.
માં ચ સાંત્વયિતું પ્રાપ્તો માં સમુત્થાપયિષ્યતિ । અહમુત્તિષ્ઠમાનૈવ દોર્લતાકંઠસંગિની
જ્યારે એ મને શાંત કરવા આવશે, ત્યારે એ મને ઊભું કરવાનું પ્રયત્ન કરશે; હું ઊભી થતી વખતે મારા હાથ એની ગળે વાળી દઈશ.
કુચયુગ્મેન તદ્ગાત્રં સ્પર્શયંતી વિમૂર્ચ્છિતા । ગતભાનાં હિ માં દૃષ્ટ્વા નિષણ્ણઃ સ્વયમેવ સઃ
હું બેહોશ થઈને મારા સ્તન એના શરીર સાથે દબાવીશ; મને અચેત જોઈને એ પોતે જ બેસી જશે.
ઉત્સંગે મામકં દેહં નિધાસ્યતિ દ્વિજાગ્રણીઃ । અચેતનેવ વસનમપાસ્ય રુદતીવ ચ
બ્રાહ્મણમાં શ્રેષ્ઠ એ મારા શરીરને પોતાના ગોદમાં મૂકી દેશે; હું જાણે અચેત થઈને કપડાં કાઢી નાખીશ અને રડતી જવું.
સુસ્નિગ્ધં રોમરહિતં પક્વાશ્વત્થદલાકૃતિ । દર્શયિષ્યામિ તત્સ્થાનં કામગેહં સુગંધિ ચ
હું એ સ્થાન બતાવીશ, જે મસૃદ, વાળ વગરનું, પાકેલા પિપળાના પાન જેવું, સુગંધિત અને કામનું ઘર છે.
મયૈવ વિલુઠંત્યાંગે તસ્ય વસ્ત્રમપાસ્યતે । વિલુપ્યમાનસં તસ્ય કરિષ્યે સ્વવશં દ્વિજમ્
હું શરીરે લોટતી વખતે એના કપડાં હું જ દૂર કરીશ; જ્યારે એ મોહમાં હોય, ત્યારે બ્રાહ્મણને મારા કાબૂમાં લઈ લઉં.
અદૃષ્ટૌ યાદૃશં ચિત્તં દૃષ્ટૌ નૈતાદૃશં ભવેત્ । દર્શને યાદૃશં ચિત્તં સંલાપે નૈવ તાદૃશમ્
અદૃશ્યમાં મન જેવું હોય, દૃશ્યમાં એવું નથી રહેતું; જોવામાં મન જેવું હોય, વાતચીતમાં એવું નથી રહેતું.
સંલાપે યાદૃશં ચિત્તં હાસ્યોક્તૌ નૈવ તાદૃશમ્ । હાસ્યોક્તૌ યાદૃશં ચિત્તં સ્પર્શને નૈવ તાદૃશમ્
વાતચીતમાં મન જેવું હોય, રમૂજી વાતમાં એવું નથી રહેતું; રમૂજી વાતમાં મન જેવું હોય, સ્પર્શમાં એવું નથી રહેતું.
સ્પર્શને યાદૃશં ચિત્તં યોનિદૃષ્ટૌ ન તાદૃશમ્ । તદ્દૃષ્ટૌ યાદૃશં ચિત્તં યોનિસ્પર્શે ન તાદૃશમ્
સ્પર્શમાં મન જેવું હોય, યોનિ જોવામાં એવું નથી રહેતું; એ જોવામાં મન જેવું હોય, યોનિ સ્પર્શમાં એવું નથી રહેતું.