આદૌ કલંકશ્ચન્દ્રસ્ય દૃશ્યતે ગુણવજ્જનૈઃ । અનર્થભાષિણી ક્રૂરા કુમૂર્ત્તિર્ગુણવર્જિતા
પ્રથમ તો ચંદ્રનો કલંક પણ ગુણવાન લોકો જ જુએ છે; જે હાનિકારક બોલે છે, ક્રૂર છે અને દુષ્ટ સ્વરૂપ ધરાવે છે, તે ગુણવિહિન જ છે.
યદાહં નાસ્મિ ગુણિની ભજતુ ત્વાં તદા પતિઃ । વ્યાસ ઉવાચ- ઇત્યુક્ત્વા પદ્મગંધા સા ક્રોધાત્કોકનદેક્ષણા
જ્યારે હું ગુણવાન નથી, ત્યારે તમારો પતિ તમને પૂજે. વ્યાસ કહે છે: આવું કહીને પદ્મગંધા, કમળ જેવી આંખોવાળી, ગુસ્સામાં—
ઉત્તસ્થૌ સ્વર્ણપર્યઙ્કાત્કુર્વંતી કરુણં મહત્ । ઇન્દ્ર ઉવાચ- પ્રિયે પ્રાણેશ્વરિ શ્રેષ્ઠે માં વિહાય ક્વ ગચ્છસિ
સોનાની શય્યામાંથી ઊભી રહી, મોટું કરુણ રડવું કરતી. ઇન્દ્રે કહ્યું: પ્રિય, મારા પ્રાણની સ્વામિની, શ્રેષ્ઠ સ્ત્રી, મને છોડીને ક્યાં જાઓ છો?
મયા કિમપરાદ્ધં તે મમ તદ્વદ સુંદરિ । કાંતે દાસોઽસ્મ્યહં નૂનં દાસકર્મ કરોમિ તે
મારે તારા સામે શું ગુનો થયો છે? એ તો મને કહો, સુંદરિ. પ્રિય, હું ખરેખર તારો દાસ છું અને તારી દાસી જેવી સેવા કરું છું.
દાસપત્ની ભવેદ્દાસી વાક્યં ત્વં ન શૃણોષિ કમ્ । સમુત્થાય તતઃ શક્રસ્તન્મોહાકુલમાનસઃ
દાસની પત્ની પણ દાસી બને છે; તમે તો મારી વાત સાંભળતી જ નથી. પછી શક્ર ઊભા થયા, તેમનું મન મોહથી વ્યાકુળ હતું—
અંકે નિવેશયામાસ ભૂયસ્તાં વરસુંદરીમ્ । શચ્યુવાચ- ક્રૌંચિત્વજ્જીવનં ધન્યં વ્યર્થં મજ્જીવનં ધ્રુવમ્
તેમણે એ અતિ સુંદર સ્ત્રીને ફરીથી પોતાના કોળમાં બેસાડી. શચીએ કહ્યું: ક્રૌંચ પક્ષીનું જીવન ધન્ય છે; નિશ્ચિતપણે મારું જીવન તો વ્યર્થ છે.
ત્વં સ્વામિસુભગા નિત્યં દુર્ભગાહં વરાંગના । યાવત્પુણ્યક્ષયં ક્રૌંચિ તત્પુણ્યં યાસ્યતે ક્ષયમ્
તમે હંમેશા સ્વામીની પ્રિય છો, અને હું તો દુર્ભાગી છું, શ્રેષ્ઠાંગના. જેટલો સમય ક્રૌંચનું પુણ્ય છે, એટલો સમય એ પુણ્ય ટકી રહેશે.
ક્રૌંચવંશસમુત્પન્ના દુઃખંભૂયોઽપિ ભોક્ષ્યસિ । દેવેન્દ્રેણસમં તાવત્કુરુ કેલિ યથાસુખમ્
ક્રૌંચ વંશમાં જન્મેલી, તું ફરી દુઃખ ભોગવશે. ત્યાં સુધી, દેવેન્દ્ર સાથે મનગમતું સુખ માણ.
કિયદ્ભિર્દિવસૈઃ ક્રૌંચિ ન ભવેત્તવ નિર્ગુણે । અત્યદ્ભુતં વચસ્તસ્યાઃ પદ્મગન્ધા નિશમ્ય સા ૫૦ 7.8.
કેટલા દિવસો સુધી, ક્રૌંચ, તું નહિ રહે, ગુણવિહિન? એના શબ્દો સાંભળી પદ્મગંધા ખૂબ આશ્ચર્યચકિત થઈ.
દ્વન્દ્વભાવં પરિત્યજ્ય પ્રણમ્યોવાચ તાં સતીમ્ । પદ્મગંધોવાચ- પુલોમજે વરારોહે ચિત્રમેતત્ત્વયોદિતમ્
દ્વંદ્વભાવ છોડી, તેણે એ સતીને વંદન કરી કહ્યું: પદ્મગંધાએ કહ્યું: પુલોમાની પુત્રી, શ્રેષ્ઠાંગના, તમે જે કહ્યું એ તો અદ્ભુત છે.
ક્રૌંચી કથમહં બ્રૂહિ શ્રોતુમિચ્છામિ યત્નતઃ । કાહં કુત્રસ્થિતા ચાપિ કથમત્રાગતા સતી
કૌંચી, મને કહો, તમે કોણ છો? તમે ક્યાં રહે છો અને અહીં કેવી રીતે આવી પહોંચ્યા? હું આ બધું વિગતે સાંભળવા ઈચ્છું છું.
કાલૈઃ કિયદ્ભિર્મત્પુણ્યં ક્ષીણત્વં પ્રતિયાસ્યતિ । શચ્યુવાચ- પદ્મગન્ધે પુરા ત્વં હિ ક્રૌંચી પક્ષિસમુદ્ભવા
મારા પુણ્યનો અંત આવવામાં કેટલો સમય લાગશે? શચીએ કહ્યું: પહેલા, તમે પંખીઓમાં જન્મેલી કૌંચી હતી, તમારી પાસે કમળ જેવી સુગંધ હતી.
અમેધ્યમામિષં કીટાન્ભક્ષયંતી ક્ષિતૌ સ્થિતા । ન્યગ્રોધતરુરેકોઽસ્તિ ગઙ્ગાતીરે મનોરમે
પૃથ્વી પર રહેતાં તમે અશુદ્ધ માંસ અને કીટકો ખાતા. ગંગાના સુંદર કિનારે એક જ વટવૃક્ષ હતો.
તત્ર નીડં વિનિર્માય ભવત્યા વસતિઃ કૃતા । એકદા કૃષ્ણસર્પેણ તસ્મિન્ન્યગ્રોધપાદપે
ત્યાં તમે તમારું ગૂંથણું બનાવીને વસવાટ કરવાનું શરૂ કર્યું. એક દિવસ એ વટવૃક્ષમાં એક કાળો સાપ આવી ગયો.
નીડં પ્રવિશ્ય દષ્ટા ત્વં સહસા પંચતાં ગતા । ક્રવ્યાણિ તવ સર્વાણિ સ સર્પો ભક્ષયત્ક્રુધા
તે ગૂંથણામાં ઘુસી, એ સાપે તમને દંશન કર્યું અને તમે તુરંત મૃત્યુ પામી. ગુસ્સામાં એ સાપે તમારું આખું માંસ ખાઈ નાખ્યું.
સ્થિતાનિ તત્રૈવાસ્થીનિ નિર્માંસાનિ વરાનને । કદાચિત્પવનૈર્ભદ્રે મહદ્ભિઃ સ ચ પાતિતઃ
સુંદરિ, તમારાં માંસ વિહોણા હાડકાં ત્યાં જ પડ્યાં રહ્યાં. એક વખત, મોટા પવનથી એ સાપ પણ નીચે પડી ગયો.
ભગ્નઃ પપાત ગઙ્ગાયાં સમૂલોઽપિ વરાંગને । ગઙ્ગાયાં પતિતે તસ્મિન્ન્યગ્રોધે ધરણીરુહે
એ વટવૃક્ષ મૂળ સહિત તૂટી ને ગંગામાં પડી ગયું, હે સુંદરાંગી. એ વટવૃક્ષ ગંગામાં પડ્યું ત્યારે—
ગઙ્ગાજલૈઃ પ્લાવિતાનિ તાન્યસ્થીનિ તવોત્તમે । યાવદસ્થીનિ ગઙ્ગાયાં તાવત્તિષ્ઠંતિ તાનિ ચ
ગંગાના જળથી તમારાં ઉત્તમ હાડકાં ધોઈ ગયા. જેટલા સમય સુધી તમારાં હાડકાં ગંગામાં રહે છે, તેટલો સમય સુધી એ ત્યાં જ રહેશે.
તાવત્ત્વં સ્વામિસુભગા ભવિષ્યસિ સદૈવ હિ । ઇતિ તે કથિતં સર્વં પદ્મગંધે મયાધુના
એટલા સમય સુધી તમે હંમેશાં તમારા સ્વામીની પ્રિય રહેશો. હે કમળસુગંધા, હવે મેં તમને બધું કહી દીધું.
યેન પુણ્યપ્રભાવેણ શક્રોઽપિ વશગસ્તવ । ધન્યા તુ જાહ્નવી દેવી ક્રૌંચી યસ્યાઃ પ્રસાદતઃ
જેનાં પુણ્યના પ્રભાવથી શક્ર પણ તમારા વશમાં છે. ધન્ય છે જાહ્નવી દેવી, જેણે તમારી પર કૃપા કરી, હે કૌંચી—
ત્વમસ્પૃશ્યાસિ ચાણ્ડાલૈરંકેસ્વપિષિ વજ્રિણઃ । તેનાપમાનિતા સાધ્વી શક્રેણાપિ પુલોમજા
તમે ચંડાળો દ્વારા અસ્પૃશ્ય નથી, ઇન્દ્રના સમૂહમાં પણ નહીં. એ પુલોમજાએ પણ, સતી હોવા છતાં, શક્ર દ્વારા અપમાન સહન કર્યું.
પરિમ્લાનમુખાંભોજા સા જગામ યથાગતા । શક્રાંક એવ સા તસ્થૌ પદ્મગન્ધા વરાંગના
એના કમળ જેવા મુખ પર ઉદાસી છવાઈ ગઈ અને તે જેવી આવી હતી તેવી જ પાછી ગઈ. કમળસુગંધા, સુંદરાંગી, ઇન્દ્રલોકમાં જ રહી ગઈ.
તદ્વાક્યં હૃદયે તસ્યા જાગરૂકમિવસ્થિતમ્ । અથૈકદા સુરાધીશઃ સુપ્રીતસ્તદ્ગુણૈર્દ્વિજ
એ શબ્દો એના હૃદયમાં સતત જાગૃત રહી ગયા. પછી એક દિવસ, હે દ્વિજ, દેવતાઓના રાજા એના ગુણોથી પ્રસન્ન થયા—
વરં વરય સુશ્રોણિ સ્વયં તામિત્યુવાચ હ । પદ્મગંધોવાચ । ત્વં સર્વદેવતાધીશો નારીકોટિપતિસ્થતા
એણે કહ્યું: 'સુંદર કટિવાળી, તું જે ઈચ્છે એ વર માંગ.' કમળસુગંધાએ કહ્યું: 'તમે બધા દેવતાઓના સ્વામી, અસંખ્ય સ્ત્રીઓના પણ અધિપતિ છો—'
તથાપ્યસિ મમાધીનઃ સ્વામિન્કિમપરૈર્વરૈઃ । તથાપિ ત્વં વરં દિત્સુર્યદા નૂનં સુરોત્તમ
તેથી પણ, સ્વામી, તમે મારા વશમાં છો; મને બીજાં વરોની જરૂર શું? છતાં, જો તમે વર આપવાનો ઈરાદો રાખો છો, હે શ્રેષ્ઠ દેવ—
કર્મણા મનસા વાચા પ્રતિજ્ઞાં કુરુ મત્પુરઃ । ઇંદ્ર ઉવાચ- જીવિતં ચ ધનં ચૈવ રાજ્યં ચૈવ પરિચ્છદમ્
કર્મ, મન અને વાણીથી મારા સામે પ્રતિજ્ઞા કરો.' ઇન્દ્રે કહ્યું: 'જીવન, ધન, રાજ્ય અને સેવા—'
આજ્ઞાપય કિમેતદ્વૈ તુભ્યં દાસ્યામિ સુંદરિ । સત્યં સત્યં પુનઃ સત્યં સંદેહો નાત્ર વિદ્યતે
'શુભે, જે કહો તે આજ્ઞા આપો, હું તમને આપીશ. સાચું, સાચું, ફરીથી સાચું—આમાં કોઈ શંકા નથી.'
યદીચ્છસિ મૃગીનેત્રે તત્તે દાસ્યામ્યહં ધ્રુવમ્ । પદ્મગંધોવાચ- નૂનમેવ પ્રસન્નોઽસિ યદિ ત્વં ત્રિદશેશ્વર
'હે મૃગનેત્રા, જે તમે ઈચ્છો તે હું ચોક્કસ આપીશ.' કમળસુગંધાએ કહ્યું: 'જો તમે, ત્રિદશેશ્વર, ખરેખર પ્રસન્ન છો—'
જન્મ મે હસ્તિયોનૌ ચ ભૂયો દેહીતિ મે વરમ્ । ઇંદ્ર ઉવાચ- કૃતપ્રતિજ્ઞઃ સુશ્રોણિ વરં તેઽહં દદામિ વૈ
મારું જન્મ ફરીથી હાથીની ગર્ભમાં થાય, એવો મને વરદાન આપો. ઇન્દ્રે કહ્યું: સુંદર કટિવાળી, મેં વચન આપ્યું છે, એટલે હું તને આ વરદાન ચોક્કસ આપું છું.
કિંતુ દુઃખાનિ યાતાનિ બહૂનિ હૃદયે મમ । ત્વામદૃષ્ટ્વા વરારોહે પ્રીતિર્ન પ્રાપ્યતે ક્ષણમ્
પરંતુ મારા હૃદયમાં ઘણા દુઃખો આવ્યા છે; સુંદરાંગી, તને જોયા વિના મને એક ક્ષણ પણ આનંદ મળતો નથી.