સર્વાભરણસંયુક્તં તથાભૂતં તમવ્યયમ્ । વિષ્ણુસ્તુષ્ટાવ ચાદૃષ્ટ્વા દર્શનાય ચ તસ્ય વૈ
એ અવિનાશી, સર્વ આભૂષણોથી સજ્જ, એમ દેખાયો; વિશ્નુએ તેને જોઈ શક્યા નહીં, પણ દર્શન માટે તેની સ્તુતિ કરી.
વિષ્ણુરુવાચ- નમસ્તે દેવદેવેશ નમસ્તે શાશ્વતાવ્યય । ન જાનેઽહં ભવંતં ભોસ્ત્વં ચ વેત્સિ નમોનમઃ
વિષ્ણુ કહે છે: 'દેવોના દેવ, તમને વંદન; શાશ્વત અને અવિનાશી, તમને વંદન; હું તમને ઓળખતો નથી, પણ તમે મને જાણો છો—નમન, નમન.'
જાનામિ ન ચ તે ભાવં દુર્નિરીક્ષ્યા ચ તે દ્યુતિઃ । માણિક્યકુંડલં હેમદામજાલવિભૂષિતમ્
હું તમારો સ્વભાવ જાણતો નથી, અને તમારું તેજ જોવું અઘરું છે; તમે માણિક્યના કુંડળ અને સોનાના જાળવાળા આભૂષણોથી શોભિત છો.
રત્નાંગુલીયં સુભગં બાહુકોષ્ઠવિભૂષણમ્ । તનુરક્તોત્તમાકીર્ણ દીપ્તાયતવિલોચનમ્
તમારા હાથમાં સુંદર રત્નની અંગૂઠી છે, બાહુ અને છાતી પર આભૂષણ છે; તમારું શરીર ઉત્તમ લાલ રંગથી ઢંકાયેલું છે, અને આંખો તેજસ્વી અને વિશાળ છે.
બાણલોચનસંકાશં ભાલલોચનમવ્યયમ્ । કંદર્પકાર્મુકભ્રાંતિજનક ભ્રુવમીશ્વરમ્
બાણ જેવી આંખો, કપાળ પર અડગ તретьી આંખ અને કામદેવના ધનુષની માયા જગાવતી રાજસી ભ્રૂવાળી એ ભગવાન છે.
સ્નિગ્ધાધોન્નતચાર્વંગ નાસમચ્છકપોલકમ્ । મંદસ્મિતં પ્રસન્નાસ્યં વિભું બાલેંદુદર્શનમ્
મૃદુ, ઊંચા અને સુંદર અંગો, માછલી જેવી નાક અને ગાલ, હળવી સ્મિત, પ્રસન્ન ચહેરો અને કિશોર ચંદ્ર જેવી મૂર્તિ ધરાવે છે.
વિજ્ઞાનરક્તવસનં વેદકલ્પિતભૂષણમ્ । શરણં ત્વાં પ્રપન્નોઽસ્મિ ચક્ષુર્મે દીયતાં વિભો
જ્ઞાનથી રંગાયેલા વસ્ત્રો અને વેદોથી બનેલા આભૂષણો પહેરીને, હું તમારી શરણમાં આવ્યો છું—હે પ્રભુ, મને દ્રષ્ટિ આપો.
દીનાંધકૃપણાજ્ઞાનનષ્ટસ્ય શરણં ભવ । અથ દિવ્યં દદૌ ચક્ષુઃ સ્વાત્મદર્શનશક્તિમત્
હે દયાળુ, અંધ, દુઃખી અને અજ્ઞાનમાં ખોવાયેલા વ્યક્તિ માટે તમે શરણ બનો; પછી તેમણે આત્મદર્શનની શક્તિથી યુક્ત દિવ્ય દ્રષ્ટિ આપી.
અથ દૃષ્ટ્વા હરિઃ શંભું ત્રિનેત્રં પુરતઃ સ્થિતમ્ । કો ભવાનિત્યુવાચાથ ન જાને ત્વાં મહાયશઃ
પછી હરિએ ત્રણ આંખવાળા શંભુને સામે ઊભેલા જોયા; પૂછ્યું, 'તમે કોણ છો?' અને કહ્યું, 'હે મહાન યશવંત, હું તમને ઓળખતો નથી.'
પ્રણામં કેવલં કર્તું શક્તોઽસ્મિ ન હિ વેદિતુમ્ । સદાશિવ ઉવાચ- તવ જ્ઞાનં પ્રદાસ્યામિ કુરુ સ્નાનં ચ વારુણમ્
હું માત્ર નમન કરી શકું છું, તમને સમજવા માટે સમર્થ નથી; સદાશિવે કહ્યું: 'હું તને જ્ઞાન આપું છું, વરુણસ્નાન કર.'
ભસ્મસ્નાનં તતઃ પશ્ચાત્તતો જ્ઞાનં વદામ્યહમ્ । શ્રીભગવાનુવાચ- મત્સ્નાનયોગ્યં સલિલં ન ચતિષ્ઠતિ કુત્રચિત્
પછી ભસ્મસ્નાન કર, ત્યારબાદ હું તને જ્ઞાન કહું છું; શ્રી ભગવાને કહ્યું: 'મારા સ્નાન માટે યોગ્ય પાણી ક્યાંય નથી મળતું.'
ઇત્યુક્તોથ નિષણ્ણસ્તુ બ્રહ્માંડાસક્તવિગ્રહઃ । ઊરુદઘ્નજલે સ્નાતું ન યોગ્યમભવદ્ધરેઃ
એવું કહીને, બ્રહ્માંડમાં વ્યાપેલા સ્વરૂપે બેઠા; thighs સુધી પહોંચતું પાણી હરિના સ્નાન માટે યોગ્ય ન હતું.
શંભુર્જહાસ સ્નાનાય જલમત્યધિકં ત્વહો । દધીચ ઉવાચ- અથ દેવઃ શિવો વિષ્ણું ભાલાક્ષેણ વ્યલોકયત્
શંભુ હસ્યા, કારણ કે સ્નાન માટે પાણી ખૂબ જ વધારે હતું; દધીચીએ કહ્યું: 'પછી શિવે પોતાના કપાળની આંખથી વિષ્ણુને જોયા.'
વિલીનસૂક્ષ્માવયવં વામાક્ષેણ વ્યલોકયત્ । તતઃ સૂક્ષ્મતનુર્વિષ્ણુઃ શીતદેહશ્ચ શંભુના
એણે ડાબી આંખથી સુક્ષ્મ, વિલય પામેલા સ્વરૂપને જોયા; પછી શંભુના પ્રભાવથી વિષ્ણુ સુક્ષ્મ અને શીતલ દેહવાળા થયા.
ઉક્તશ્ચ સ્નાહિ ભો વિષ્ણો હ્રદ એષ વિકલ્પિતઃ । તતો હ્રદે હરિઃ સ્નાતું હરાંકે કલ્પિતે તદા
કહ્યું: 'વિષ્ણુ, સ્નાન કરો, આ તળાવ તૈયાર કર્યું છે;' પછી હરિએ હરાએ બનાવેલા તળાવમાં સ્નાન કરવાનો પ્રયાસ કર્યો.
પ્રવેષ્ટું ન શશાકાથ ગંભીરે તદ્ધ્રદસ્ય તુ । હરિરાહ ચ નો પંથા હ્રદસ્યાસ્ય પ્રવેશને
તે ઊંડા તળાવમાં પ્રવેશી શક્યા નહીં; હરિએ કહ્યું, 'આ તળાવમાં પ્રવેશવાનો કોઈ માર્ગ નથી.'
માર્ગો મે દીયતાં દેવ તમથો શંભુરબ્રવીત્ । કોટિયોજનગંભીરં જલમેતન્મહત્પુરા
'હે દેવ, મને પ્રવેશવાનો માર્ગ આપો,' એમ કહ્યું; શંભુએ જવાબ આપ્યો: 'આ પાણી પહેલાં લાખ યોજન જેટલું ઊંડું અને વિશાળ હતું.'
નિવિષ્ટસ્યૈવ ભવત ઊરુદઘ્નં જલં વિભો । ઇદાનીં તિષ્ઠતશ્ચાપિ ન પ્રવેશો હ્રદે કથમ્
'હે પ્રભુ, તમારી સ્થિતીમાં પાણી thighs સુધી આવે છે; હવે ઊભા રહીને તળાવમાં કેવી રીતે પ્રવેશશો?'
અષ્ટાંગુલપ્રમાણોઽયમૂરુસ્તસ્મિન્હ્રદે ચ મે । પશ્યામિ પ્રવિશ ત્વં ચ પાદસ્પર્શં દદામિ તે
'મારું thighs આ તળાવમાં આઠ અંગુલ જેટલું છે; જુઓ, પ્રવેશો અને હું તમને મારા પગનો સ્પર્શ આપું.'
વાક્યમેકં તુ સોપાનં વેદં મદ્વાક્યનિસ્સૃતમ્ । હરિરુવાચ- શબ્દારોહણસામર્થ્યં કસ્યાપીહ ન વિદ્યતે
'એક句话 એ જ સોપાન છે, વેદ મારા વચનમાંથી નીકળ્યો છે;' હરિએ કહ્યું: 'અહીં કોઈને અવાજથી ચઢવાની ક્ષમતા નથી.'
મૂર્તસ્ય ગ્રહણં શક્યં ગ્રહણં વા કથં શ્રુતેઃ । શંભુરુવાચ- પુંસઃ શક્તિર્ન વસ્તૂનાં ધારણારોહણાદિષુ
'મૂર્તિ ધરાવનાર પકડી શકે છે, પણ અવાજને કેવી રીતે પકડી શકાય?' શંભુએ કહ્યું: 'માણસની શક્તિ વસ્તુઓ પકડી કે ચઢી શકે એવી નથી.'
ગૃહાણેમં મહાવેદં જગ્રાહ હરિરપ્યથ । નમ્રકરશ્ચાશક્તેર્હિ પતન્નિવ જનાર્દ્દનઃ
'આ મહાવેદ લો;' પછી હરિએ તેને લીધા; જનાર્દન નમ્ર હાથે, શક્તિ વગર, પડતા હોય તેમ લાગ્યા.
ન ચ શક્યં મયા ધર્તુમિતિ પ્રાહ શિવં હરિઃ । શિવઃ પ્રહસ્ય નિપતી પાત્યતીવ મહાહ્રદે
હરિએ શિવને કહ્યું, "હું આ સહન કરી શકતો નથી." શિવ હસતાં, તેને મહા ખાડામાં પાડી દીધું.
તત્સોપાનમથારુહ્ય સ્નાતુમર્હસિ કેશવ । દધીચ ઉવાચ- વેદે સોપાનભૂતે હિ ઊરુદઘ્નોપલબ્ધિનિ
એ સોપાન પર ચડીને, તું સ્નાન કર, કેશવ. દધીચિએ કહ્યું: વેદમાં, સોપાન એ જ છે, thighs સુધી પહોંચવાનો રસ્તો.
તત્ર સ્નાત્વા સ વિધિના બહિરુત્તીર્ય ચોક્તવાન્ । સ્નાતોઽસ્મિ કિમતઃ કાર્યં શંભુરાહ હરિં તતઃ
ત્યાં વિધિ પ્રમાણે સ્નાન કરીને બહાર આવી, તેણે કહ્યું, "હું સ્નાન કરી લીધું છે; હવે શું કરવું?" ત્યારબાદ શંભુએ હરિને કહ્યું.
ધ્યાયસે હૃદયે કિં ત્વં ન ચ કિંચિદ્વદસ્વ મે । હરિર્ન કિંચિદિત્યાહ તમથો શંભુરુક્તવાન્
તું હૃદયમાં શું ધ્યાન કરે છે? મને કંઈ કહે. હરિએ કહ્યું, "કંઈ નથી." પછી શંભુએ કહ્યું.
ભસ્મસ્નાનેન સંશુદ્ધો વેત્સ્યસે પરમં શુભમ્ । દીક્ષિતસ્ય હિ તચ્છસ્તં તદ્રક્ષાં કરવાણ્યહમ્
ભસ્મના સ્નાનથી તું શુદ્ધ થઈશ અને ઉત્તમ શુભ ફળ પામશે. દીક્ષા લીધેલા માટે આ યોગ્ય છે; હું તારી રક્ષા કરું છું.
દધીચ ઉવાચ- સ્વવક્ષઃ સ્થિતભસ્મૈકં નખેનાદાય શંકરઃ । પ્રણવેનાભિમંત્ર્યાથ ગાયત્ર્યા બ્રહ્મભૂતયા
દધીચિએ કહ્યું: શંકરએ પોતાના છાતી પર રહેલું ભસ્મ નખથી લીધું, પછી પ્રણવ અને બ્રહ્મરૂપ ગાયત્રીથી પવિત્ર કર્યું.
અંગુલિભ્યામુપાદાય શિવઃ પંચાક્ષરેણ વૈ । હરિમસ્તકગાત્રેષુ સર્વેષ્વપિ સમાક્ષિપત્
શિવે ભસ્મને આંગળીઓથી લઈને, પાંચ અક્ષરની મંત્ર બોલી, હરિના માથા અને શરીરના બધા અંગો પર લગાવ્યું.
શાંતદૃષ્ટ્યા નિરીક્ષ્યાથ જીવેત્યાહ હરિં હરઃ । ધ્યાયસ્વ કિં તે હૃદયે સ ચ ધ્યાનપરોઽભવત્
શાંતિભરી નજરથી જોઈ, હરાએ હરિને કહ્યું, "જીવી રહે." અને પૂછ્યું, "તું હૃદયમાં શું ધ્યાન કરે છે?" હરિ ધ્યાનમાં લીન થયો.