દધીચ ઉવાચ- શૈવસ્ય ભસ્મનઃ શક્તિં સંક્ષેપેણ વદામિ વઃ । વિસ્તરેણ ન શક્યેત વક્તું વર્ષશતૈરપિ
દધીચિ કહે છે: 'હું શૈવ ભસ્મની શક્તિ સંક્ષેપમાં કહું છું; એનું પૂરેપૂરું વર્ણન તો સો વર્ષમાં પણ શક્ય નથી.'
અત્ર વઃ કીર્તયિષ્યામિ પુરાવૃત્તં તુ દેવયોઃ । હરિશંકરયોઃ સર્વે બ્રહ્મહત્યાદિનાશનમ્
અહીં હું તમને દેવતાઓની એક પ્રાચીન ઘટના કહું છું: હરિ અને શંકરે બ્રહ્મહત્યાદિ પાપનો નાશ કર્યો હતો.
પુરા ચૈકાર્ણવે ઘોરે બ્રહ્મણઃ પ્રલયે સતિ । મહાવિષ્ણુસ્તુ ભગવાઞ્છેતે સ્મ પ્રલયાંભસિ
કોઈક સમયે, એક જ મહાસાગરમાં, બ્રહ્માના પ્રલય સમયે, મહાવીષ્ણુ ભગવાન પ્રલયના પાણીમાં શયન કરી રહ્યા હતા.
તસ્ય પાર્શ્વદ્વયં પ્રાપ્ય બ્રહ્માંડાનાં શતદ્વયમ્ । વિંશતિઃ પાદયોઃ પાર્શ્વે વિંશતિર્મસ્તકાંતરે
તેના બન્ને બાજુએ, બે સો બ્રહ્માંડ તેના પગ પાસે, અને વીસ વીસ તેના બાજુ અને માથા વચ્ચે હતા.
નાસામૌક્તિકભાવેન બ્રહ્માંડમદધાત્પ્રભુઃ । તન્નાભિમંડલે કેચિલ્લોમશાદ્યા મુનીશ્વરાઃ
પ્રભુએ બ્રહ્માંડને પોતાના નાકમાં મોતીની જેમ રાખ્યા; તેના નાભિ પર, લોમશાદિ મુનિશ્રીઓએ મહાતપ કર્યું અને પરમેશ્વરની ઉપાસના કરી.
તપસ્તપંતઃ સુમહદીશ્વરં પર્યુપાસતે । અથ વિષ્ણુર્મહાતેજાશ્ચિંતામાપ સિસૃક્ષયા
તપસ્યા કરતા, એ મહાદીપ્ત ઈશ્વરને પરમેશ્વરની ઉપાસના કરતા હતા; પછી વિશ્નુ, મહા તેજવાળું, સર્જન કરવાની ઈચ્છા સાથે ચિંતામાં પડ્યા.
ધ્યાનયોગપરો ભૂત્વા ન કિંચિત્પર્યપશ્યત । અથ દુઃખેન મહતા રુરોદોચ્ચૈઃ પુનઃ પુનઃ
ધ્યાન અને યોગમાં લીન રહીને, વિશ્નુએ કંઈ જોઈ શક્યા નહીં; અને ભારે દુઃખથી, વારંવાર ઉંચે રડી પડ્યા.
એતસ્મિન્નંતરે દીપ્તિઃ કાચિલ્લોકવિલક્ષણા । દૃષ્ટ્વા ચ હરિણા ભીત્યા લોચને ચ નિમીલિતે
એ સમયે, એક અનોખી તેજસ્વી પ્રકાશ દેખાયો; એ જોઈને, હરિએ ભયથી આંખો બંધ કરી લીધી.
આગમ્યમાનો ગોક્ષીરસમતેજાઃ સ ગાત્રવાન્ । સંગ્રથ્ય કોટિબ્રહ્માંડદામયુગ્મં કરદ્વયે
એ પ્રકાશમાં, ગાયના દૂધ જેવી તેજવાળું શરીર ધરાવતો એક પુરુષ આવી રહ્યો હતો; તેણે બે બ્રહ્માંડ પોતાના બંને હાથમાં પકડી લીધા.
દધાનમુરસા ધામકોટિબ્રહ્માંડકલ્પિતમ્ । બ્રહ્માંડમેકં નિપતદુત્પતચ્ચ કરદ્વયે
એ પુરુષે એ બ્રહ્માંડને છાતી પર રાખ્યા, અને અસંખ્ય બ્રહ્માંડથી બનેલ એક જગત ધારણ કર્યું; એક બ્રહ્માંડ નીચે પડ્યું અને બીજું હાથમાં ઊભું થયું.
સર્વાભરણસંયુક્તં તથાભૂતં તમવ્યયમ્ । વિષ્ણુસ્તુષ્ટાવ ચાદૃષ્ટ્વા દર્શનાય ચ તસ્ય વૈ
એ અવિનાશી, સર્વ આભૂષણોથી સજ્જ, એમ દેખાયો; વિશ્નુએ તેને જોઈ શક્યા નહીં, પણ દર્શન માટે તેની સ્તુતિ કરી.
વિષ્ણુરુવાચ- નમસ્તે દેવદેવેશ નમસ્તે શાશ્વતાવ્યય । ન જાનેઽહં ભવંતં ભોસ્ત્વં ચ વેત્સિ નમોનમઃ
વિષ્ણુ કહે છે: 'દેવોના દેવ, તમને વંદન; શાશ્વત અને અવિનાશી, તમને વંદન; હું તમને ઓળખતો નથી, પણ તમે મને જાણો છો—નમન, નમન.'
જાનામિ ન ચ તે ભાવં દુર્નિરીક્ષ્યા ચ તે દ્યુતિઃ । માણિક્યકુંડલં હેમદામજાલવિભૂષિતમ્
હું તમારો સ્વભાવ જાણતો નથી, અને તમારું તેજ જોવું અઘરું છે; તમે માણિક્યના કુંડળ અને સોનાના જાળવાળા આભૂષણોથી શોભિત છો.
રત્નાંગુલીયં સુભગં બાહુકોષ્ઠવિભૂષણમ્ । તનુરક્તોત્તમાકીર્ણ દીપ્તાયતવિલોચનમ્
તમારા હાથમાં સુંદર રત્નની અંગૂઠી છે, બાહુ અને છાતી પર આભૂષણ છે; તમારું શરીર ઉત્તમ લાલ રંગથી ઢંકાયેલું છે, અને આંખો તેજસ્વી અને વિશાળ છે.
બાણલોચનસંકાશં ભાલલોચનમવ્યયમ્ । કંદર્પકાર્મુકભ્રાંતિજનક ભ્રુવમીશ્વરમ્
બાણ જેવી આંખો, કપાળ પર અડગ તретьી આંખ અને કામદેવના ધનુષની માયા જગાવતી રાજસી ભ્રૂવાળી એ ભગવાન છે.
સ્નિગ્ધાધોન્નતચાર્વંગ નાસમચ્છકપોલકમ્ । મંદસ્મિતં પ્રસન્નાસ્યં વિભું બાલેંદુદર્શનમ્
મૃદુ, ઊંચા અને સુંદર અંગો, માછલી જેવી નાક અને ગાલ, હળવી સ્મિત, પ્રસન્ન ચહેરો અને કિશોર ચંદ્ર જેવી મૂર્તિ ધરાવે છે.
વિજ્ઞાનરક્તવસનં વેદકલ્પિતભૂષણમ્ । શરણં ત્વાં પ્રપન્નોઽસ્મિ ચક્ષુર્મે દીયતાં વિભો
જ્ઞાનથી રંગાયેલા વસ્ત્રો અને વેદોથી બનેલા આભૂષણો પહેરીને, હું તમારી શરણમાં આવ્યો છું—હે પ્રભુ, મને દ્રષ્ટિ આપો.
દીનાંધકૃપણાજ્ઞાનનષ્ટસ્ય શરણં ભવ । અથ દિવ્યં દદૌ ચક્ષુઃ સ્વાત્મદર્શનશક્તિમત્
હે દયાળુ, અંધ, દુઃખી અને અજ્ઞાનમાં ખોવાયેલા વ્યક્તિ માટે તમે શરણ બનો; પછી તેમણે આત્મદર્શનની શક્તિથી યુક્ત દિવ્ય દ્રષ્ટિ આપી.
અથ દૃષ્ટ્વા હરિઃ શંભું ત્રિનેત્રં પુરતઃ સ્થિતમ્ । કો ભવાનિત્યુવાચાથ ન જાને ત્વાં મહાયશઃ
પછી હરિએ ત્રણ આંખવાળા શંભુને સામે ઊભેલા જોયા; પૂછ્યું, 'તમે કોણ છો?' અને કહ્યું, 'હે મહાન યશવંત, હું તમને ઓળખતો નથી.'
પ્રણામં કેવલં કર્તું શક્તોઽસ્મિ ન હિ વેદિતુમ્ । સદાશિવ ઉવાચ- તવ જ્ઞાનં પ્રદાસ્યામિ કુરુ સ્નાનં ચ વારુણમ્
હું માત્ર નમન કરી શકું છું, તમને સમજવા માટે સમર્થ નથી; સદાશિવે કહ્યું: 'હું તને જ્ઞાન આપું છું, વરુણસ્નાન કર.'
ભસ્મસ્નાનં તતઃ પશ્ચાત્તતો જ્ઞાનં વદામ્યહમ્ । શ્રીભગવાનુવાચ- મત્સ્નાનયોગ્યં સલિલં ન ચતિષ્ઠતિ કુત્રચિત્
પછી ભસ્મસ્નાન કર, ત્યારબાદ હું તને જ્ઞાન કહું છું; શ્રી ભગવાને કહ્યું: 'મારા સ્નાન માટે યોગ્ય પાણી ક્યાંય નથી મળતું.'
ઇત્યુક્તોથ નિષણ્ણસ્તુ બ્રહ્માંડાસક્તવિગ્રહઃ । ઊરુદઘ્નજલે સ્નાતું ન યોગ્યમભવદ્ધરેઃ
એવું કહીને, બ્રહ્માંડમાં વ્યાપેલા સ્વરૂપે બેઠા; thighs સુધી પહોંચતું પાણી હરિના સ્નાન માટે યોગ્ય ન હતું.
શંભુર્જહાસ સ્નાનાય જલમત્યધિકં ત્વહો । દધીચ ઉવાચ- અથ દેવઃ શિવો વિષ્ણું ભાલાક્ષેણ વ્યલોકયત્
શંભુ હસ્યા, કારણ કે સ્નાન માટે પાણી ખૂબ જ વધારે હતું; દધીચીએ કહ્યું: 'પછી શિવે પોતાના કપાળની આંખથી વિષ્ણુને જોયા.'
વિલીનસૂક્ષ્માવયવં વામાક્ષેણ વ્યલોકયત્ । તતઃ સૂક્ષ્મતનુર્વિષ્ણુઃ શીતદેહશ્ચ શંભુના
એણે ડાબી આંખથી સુક્ષ્મ, વિલય પામેલા સ્વરૂપને જોયા; પછી શંભુના પ્રભાવથી વિષ્ણુ સુક્ષ્મ અને શીતલ દેહવાળા થયા.
ઉક્તશ્ચ સ્નાહિ ભો વિષ્ણો હ્રદ એષ વિકલ્પિતઃ । તતો હ્રદે હરિઃ સ્નાતું હરાંકે કલ્પિતે તદા
કહ્યું: 'વિષ્ણુ, સ્નાન કરો, આ તળાવ તૈયાર કર્યું છે;' પછી હરિએ હરાએ બનાવેલા તળાવમાં સ્નાન કરવાનો પ્રયાસ કર્યો.
પ્રવેષ્ટું ન શશાકાથ ગંભીરે તદ્ધ્રદસ્ય તુ । હરિરાહ ચ નો પંથા હ્રદસ્યાસ્ય પ્રવેશને
તે ઊંડા તળાવમાં પ્રવેશી શક્યા નહીં; હરિએ કહ્યું, 'આ તળાવમાં પ્રવેશવાનો કોઈ માર્ગ નથી.'
માર્ગો મે દીયતાં દેવ તમથો શંભુરબ્રવીત્ । કોટિયોજનગંભીરં જલમેતન્મહત્પુરા
'હે દેવ, મને પ્રવેશવાનો માર્ગ આપો,' એમ કહ્યું; શંભુએ જવાબ આપ્યો: 'આ પાણી પહેલાં લાખ યોજન જેટલું ઊંડું અને વિશાળ હતું.'
નિવિષ્ટસ્યૈવ ભવત ઊરુદઘ્નં જલં વિભો । ઇદાનીં તિષ્ઠતશ્ચાપિ ન પ્રવેશો હ્રદે કથમ્
'હે પ્રભુ, તમારી સ્થિતીમાં પાણી thighs સુધી આવે છે; હવે ઊભા રહીને તળાવમાં કેવી રીતે પ્રવેશશો?'
અષ્ટાંગુલપ્રમાણોઽયમૂરુસ્તસ્મિન્હ્રદે ચ મે । પશ્યામિ પ્રવિશ ત્વં ચ પાદસ્પર્શં દદામિ તે
'મારું thighs આ તળાવમાં આઠ અંગુલ જેટલું છે; જુઓ, પ્રવેશો અને હું તમને મારા પગનો સ્પર્શ આપું.'
વાક્યમેકં તુ સોપાનં વેદં મદ્વાક્યનિસ્સૃતમ્ । હરિરુવાચ- શબ્દારોહણસામર્થ્યં કસ્યાપીહ ન વિદ્યતે
'એક句话 એ જ સોપાન છે, વેદ મારા વચનમાંથી નીકળ્યો છે;' હરિએ કહ્યું: 'અહીં કોઈને અવાજથી ચઢવાની ક્ષમતા નથી.'