એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ પૌલોમી વરસુન્દરી । ભૂષણૈર્ભૂષિતા સર્વૈઃ સ્વયં તદ્ગૃહમાયયૌ
એ જ સમયે, સૌંદર્યમાં શ્રેષ્ઠ, સર્વ આભૂષણોથી સજાયેલી પૌલોમીએ પોતે એ ઘરમાં આવી.
દૃષ્ટ્વા તથાવિધં શક્રં સર્વદેવાધિપં પ્રભુમ્ । ભૃશં ચુકોપ પૌલોમી પ્રાહેતિ ચ સુલક્ષણા
એ રીતે સર્વ દેવોના અધિપતિ ઇન્દ્રને જોઈને, પૌલોમીને ખૂબ ગુસ્સો આવ્યો અને સુંદર સ્વરૂપે બોલી.
શચ્યુવાચ- દેવ કિં કુરુષે કાંત ત્વં સમસ્તસુરાધિપ । મમ દાસીસ્વરૂપાયૈ દદાસિ સ્વર્ણવીટિકામ્
શચીએ કહ્યું: દેવ, તમે શું કરો છો, મારા પ્રિય, તમે તો બધા દેવતાઓના સ્વામી છો! તમે એક એવી સ્ત્રીને સોનાની વીણાની ડબી આપી રહ્યા છો, જે તો મારી દાસી છે.
સ્પૃશંતિ ત્રિદશાઃ સર્વે શિરસા ચરણૌ તવ । ત્વં કથં પદ્મગન્ધાયા દાસ્યાઃ પાદતલે પ્રભોઃ
તમારા પગને તો બધા દેવતાઓ મસ્તકથી સ્પર્શ કરે છે, પણ પ્રભુ, તમે કેવી રીતે પદ્મગંધા જેવી દાસીના પગ સ્પર્શો છો?
યાચિતશ્ચ સુગન્ધિત્વાદ્ભૃંગઃ સ્યાનચતદ્યશઃ । સુંદરી કોટિભર્ત્તા ત્વં સમસ્તરસવિત્પ્રભો
મધમાખીથી સુગંધ માંગો તો તે સુગંધિત તો બને, પણ પોતાનું યશ ગુમાવે; તમે તો અનેક સુંદરાઓના પતિ અને સમગ્ર તેજના સ્વામી છો, પ્રભુ—
કથમેવંવિધં કર્મ કરોષ્યત્યંતકુત્સિતમ્ । નિર્ગુણે પદ્મગન્ધેહે દાસિદૂરં પરિવ્રજ
તમે આવું અત્યંત અપમાનજનક કામ કેમ કરો છો? ગુણવિહિન પદ્મગંધા જેવી દાસીને દૂર છોડી દો.
ત્વમીશ્વરી ચ પર્યંકે શક્રઃ પાદતલે તવ । વ્યાસ ઉવાચ- તયા નિર્ભર્ત્સિતા સાધ્વી પૌલોમ્યા બહુધા તતઃ
તમે તો શય્યામાં રાણી છો, અને શક્ર તમારા પગ પાસે છે. વ્યાસ કહે છે: પૌલોમીએ એ સ્ત્રીને અનેક રીતે ઠપકો આપ્યો.
ઉવાચ પદ્મગન્ધા સા ક્રોધાદિતિ વરાંગના । પદ્મગંધોવાચ- ગુણં ચ મમ દોષં ચ સ્વયં સ્વામ્યેવ વેત્તિ વૈ
પદ્મગંધાએ, એ શ્રેષ્ઠાંગનાએ, ગુસ્સામાં કહ્યું: મારા ગુણ કે દોષ શું છે, એ તો સ્વામી પોતે જ જાણે છે.
કેનાધિકારેણાગત્ય ત્વં માં નિંદસિ નિર્ગુણે । અન્યે નેત્રદ્વયેનાપિ પશ્યંતિ ગુણદોષકૌ
કયા અધિકારે તમે આવીને મને, ગુણવિહિનને, અપમાન કરો છો? બીજા લોકો તો બે આંખોથી પણ ગુણ અને દોષ બંને જુએ છે.
સહસ્રનેત્રૈરપ્યેષ ન પશ્યેત્કિં દુરાશયે । યથા દોષો હિ લોકાનાં પ્રચરેન્ન ગુણં તથા
હજારો આંખો હોવા છતાં પણ દુર્ભાવનાવાળાને કશું દેખાતું નથી; જેમ લોકોના દોષ ફેલાય છે, તેમ ગુણ તો ફેલાતો નથી.
આદૌ કલંકશ્ચન્દ્રસ્ય દૃશ્યતે ગુણવજ્જનૈઃ । અનર્થભાષિણી ક્રૂરા કુમૂર્ત્તિર્ગુણવર્જિતા
પ્રથમ તો ચંદ્રનો કલંક પણ ગુણવાન લોકો જ જુએ છે; જે હાનિકારક બોલે છે, ક્રૂર છે અને દુષ્ટ સ્વરૂપ ધરાવે છે, તે ગુણવિહિન જ છે.
યદાહં નાસ્મિ ગુણિની ભજતુ ત્વાં તદા પતિઃ । વ્યાસ ઉવાચ- ઇત્યુક્ત્વા પદ્મગંધા સા ક્રોધાત્કોકનદેક્ષણા
જ્યારે હું ગુણવાન નથી, ત્યારે તમારો પતિ તમને પૂજે. વ્યાસ કહે છે: આવું કહીને પદ્મગંધા, કમળ જેવી આંખોવાળી, ગુસ્સામાં—
ઉત્તસ્થૌ સ્વર્ણપર્યઙ્કાત્કુર્વંતી કરુણં મહત્ । ઇન્દ્ર ઉવાચ- પ્રિયે પ્રાણેશ્વરિ શ્રેષ્ઠે માં વિહાય ક્વ ગચ્છસિ
સોનાની શય્યામાંથી ઊભી રહી, મોટું કરુણ રડવું કરતી. ઇન્દ્રે કહ્યું: પ્રિય, મારા પ્રાણની સ્વામિની, શ્રેષ્ઠ સ્ત્રી, મને છોડીને ક્યાં જાઓ છો?
મયા કિમપરાદ્ધં તે મમ તદ્વદ સુંદરિ । કાંતે દાસોઽસ્મ્યહં નૂનં દાસકર્મ કરોમિ તે
મારે તારા સામે શું ગુનો થયો છે? એ તો મને કહો, સુંદરિ. પ્રિય, હું ખરેખર તારો દાસ છું અને તારી દાસી જેવી સેવા કરું છું.
દાસપત્ની ભવેદ્દાસી વાક્યં ત્વં ન શૃણોષિ કમ્ । સમુત્થાય તતઃ શક્રસ્તન્મોહાકુલમાનસઃ
દાસની પત્ની પણ દાસી બને છે; તમે તો મારી વાત સાંભળતી જ નથી. પછી શક્ર ઊભા થયા, તેમનું મન મોહથી વ્યાકુળ હતું—
અંકે નિવેશયામાસ ભૂયસ્તાં વરસુંદરીમ્ । શચ્યુવાચ- ક્રૌંચિત્વજ્જીવનં ધન્યં વ્યર્થં મજ્જીવનં ધ્રુવમ્
તેમણે એ અતિ સુંદર સ્ત્રીને ફરીથી પોતાના કોળમાં બેસાડી. શચીએ કહ્યું: ક્રૌંચ પક્ષીનું જીવન ધન્ય છે; નિશ્ચિતપણે મારું જીવન તો વ્યર્થ છે.
ત્વં સ્વામિસુભગા નિત્યં દુર્ભગાહં વરાંગના । યાવત્પુણ્યક્ષયં ક્રૌંચિ તત્પુણ્યં યાસ્યતે ક્ષયમ્
તમે હંમેશા સ્વામીની પ્રિય છો, અને હું તો દુર્ભાગી છું, શ્રેષ્ઠાંગના. જેટલો સમય ક્રૌંચનું પુણ્ય છે, એટલો સમય એ પુણ્ય ટકી રહેશે.
ક્રૌંચવંશસમુત્પન્ના દુઃખંભૂયોઽપિ ભોક્ષ્યસિ । દેવેન્દ્રેણસમં તાવત્કુરુ કેલિ યથાસુખમ્
ક્રૌંચ વંશમાં જન્મેલી, તું ફરી દુઃખ ભોગવશે. ત્યાં સુધી, દેવેન્દ્ર સાથે મનગમતું સુખ માણ.
કિયદ્ભિર્દિવસૈઃ ક્રૌંચિ ન ભવેત્તવ નિર્ગુણે । અત્યદ્ભુતં વચસ્તસ્યાઃ પદ્મગન્ધા નિશમ્ય સા ૫૦ 7.8.
કેટલા દિવસો સુધી, ક્રૌંચ, તું નહિ રહે, ગુણવિહિન? એના શબ્દો સાંભળી પદ્મગંધા ખૂબ આશ્ચર્યચકિત થઈ.
દ્વન્દ્વભાવં પરિત્યજ્ય પ્રણમ્યોવાચ તાં સતીમ્ । પદ્મગંધોવાચ- પુલોમજે વરારોહે ચિત્રમેતત્ત્વયોદિતમ્
દ્વંદ્વભાવ છોડી, તેણે એ સતીને વંદન કરી કહ્યું: પદ્મગંધાએ કહ્યું: પુલોમાની પુત્રી, શ્રેષ્ઠાંગના, તમે જે કહ્યું એ તો અદ્ભુત છે.
ક્રૌંચી કથમહં બ્રૂહિ શ્રોતુમિચ્છામિ યત્નતઃ । કાહં કુત્રસ્થિતા ચાપિ કથમત્રાગતા સતી
કૌંચી, મને કહો, તમે કોણ છો? તમે ક્યાં રહે છો અને અહીં કેવી રીતે આવી પહોંચ્યા? હું આ બધું વિગતે સાંભળવા ઈચ્છું છું.
કાલૈઃ કિયદ્ભિર્મત્પુણ્યં ક્ષીણત્વં પ્રતિયાસ્યતિ । શચ્યુવાચ- પદ્મગન્ધે પુરા ત્વં હિ ક્રૌંચી પક્ષિસમુદ્ભવા
મારા પુણ્યનો અંત આવવામાં કેટલો સમય લાગશે? શચીએ કહ્યું: પહેલા, તમે પંખીઓમાં જન્મેલી કૌંચી હતી, તમારી પાસે કમળ જેવી સુગંધ હતી.
અમેધ્યમામિષં કીટાન્ભક્ષયંતી ક્ષિતૌ સ્થિતા । ન્યગ્રોધતરુરેકોઽસ્તિ ગઙ્ગાતીરે મનોરમે
પૃથ્વી પર રહેતાં તમે અશુદ્ધ માંસ અને કીટકો ખાતા. ગંગાના સુંદર કિનારે એક જ વટવૃક્ષ હતો.
તત્ર નીડં વિનિર્માય ભવત્યા વસતિઃ કૃતા । એકદા કૃષ્ણસર્પેણ તસ્મિન્ન્યગ્રોધપાદપે
ત્યાં તમે તમારું ગૂંથણું બનાવીને વસવાટ કરવાનું શરૂ કર્યું. એક દિવસ એ વટવૃક્ષમાં એક કાળો સાપ આવી ગયો.
નીડં પ્રવિશ્ય દષ્ટા ત્વં સહસા પંચતાં ગતા । ક્રવ્યાણિ તવ સર્વાણિ સ સર્પો ભક્ષયત્ક્રુધા
તે ગૂંથણામાં ઘુસી, એ સાપે તમને દંશન કર્યું અને તમે તુરંત મૃત્યુ પામી. ગુસ્સામાં એ સાપે તમારું આખું માંસ ખાઈ નાખ્યું.
સ્થિતાનિ તત્રૈવાસ્થીનિ નિર્માંસાનિ વરાનને । કદાચિત્પવનૈર્ભદ્રે મહદ્ભિઃ સ ચ પાતિતઃ
સુંદરિ, તમારાં માંસ વિહોણા હાડકાં ત્યાં જ પડ્યાં રહ્યાં. એક વખત, મોટા પવનથી એ સાપ પણ નીચે પડી ગયો.
ભગ્નઃ પપાત ગઙ્ગાયાં સમૂલોઽપિ વરાંગને । ગઙ્ગાયાં પતિતે તસ્મિન્ન્યગ્રોધે ધરણીરુહે
એ વટવૃક્ષ મૂળ સહિત તૂટી ને ગંગામાં પડી ગયું, હે સુંદરાંગી. એ વટવૃક્ષ ગંગામાં પડ્યું ત્યારે—
ગઙ્ગાજલૈઃ પ્લાવિતાનિ તાન્યસ્થીનિ તવોત્તમે । યાવદસ્થીનિ ગઙ્ગાયાં તાવત્તિષ્ઠંતિ તાનિ ચ
ગંગાના જળથી તમારાં ઉત્તમ હાડકાં ધોઈ ગયા. જેટલા સમય સુધી તમારાં હાડકાં ગંગામાં રહે છે, તેટલો સમય સુધી એ ત્યાં જ રહેશે.
તાવત્ત્વં સ્વામિસુભગા ભવિષ્યસિ સદૈવ હિ । ઇતિ તે કથિતં સર્વં પદ્મગંધે મયાધુના
એટલા સમય સુધી તમે હંમેશાં તમારા સ્વામીની પ્રિય રહેશો. હે કમળસુગંધા, હવે મેં તમને બધું કહી દીધું.
યેન પુણ્યપ્રભાવેણ શક્રોઽપિ વશગસ્તવ । ધન્યા તુ જાહ્નવી દેવી ક્રૌંચી યસ્યાઃ પ્રસાદતઃ
જેનાં પુણ્યના પ્રભાવથી શક્ર પણ તમારા વશમાં છે. ધન્ય છે જાહ્નવી દેવી, જેણે તમારી પર કૃપા કરી, હે કૌંચી—