પદ્મપુરાણમ્

કલિસંભાવનાયાસ્તુ શૃંગારસ્યોપવર્ણને । રાજ્યનિર્વાહચિંતાયાં રાજ્યલિંગંશુભાવહમ્

કળીયુગના વિચાર માટે, કે પ્રેમના વર્ણનમાં, રાજ્યના સંચાલનની ચિંતામાં, રાજસત્તાનું ચિહ્ન શુભ ફળ આપે છે.

યસ્યાપિ યાદૃશં યોગ્યં વિચાર્ય તાદૃશં બુધૈઃ । સ્તુતિવૈરાગ્યયોઃ કાર્યં વિલયઃ પરિકીર્તિતઃ

જેને જે યોગ્ય હોય, તે જ રીતે વિદ્વાનો વિચારે છે; સ્તુતિ કે વૈરાગ્યના પ્રસંગે વિલયનું વર્ણન થાય છે.

કાર્યાલ્પસિદ્ધિઃ સ્ખલિતેન ચ નિર્વાહમૃચ્છતિ । તસ્યાન્યાર્થસ્યાન્યભાવો રામ શાંતિવિચારણે

કામમાં થોડી સફળતા ભૂલથી મળે છે, અને સિદ્ધિ ગુમાય છે; બીજા અર્થમાં બીજું પરિણામ નથી, હે રામ, શાંતિના વિચારમાં.

વિસર્ગાંતશ્ચ પૂર્વાર્દ્ધ વિપર્યાસો ભવિષ્યતઃ । સંકલ્પિતાન્યથાભાવો હ્યધ્યાયસ્ય સમાપને

જો પહેલો ભાગ વિસર્ગથી પૂરો થાય, તો ઉલટાણ આવે છે; અધ્યાય પૂર્ણ થતાં કલ્પિત બીજું અસ્તિત્વ રહેતું નથી.

કાંડાદેસ્તુ સમાપ્તૌ તુ સ્યાત્તત્કાર્યવિનાશનમ્ । તસ્માદેતાદૃશે દોષે શકુનસ્ય વિપર્યયઃ

કાંડા વગેરેના અંતે એ કાર્યનો વિનાશ થાય છે; તેથી આવા દોષમાં શકુનનું ઉલટાણ થાય છે.

ક્ષુતે પુસ્તકપાતે ચ ત્વાહતે મસ્તકાદિષુ । વક્તા વૈમાનનં યાતિ તતઃ શકુનનાશનમ્

જ્યારે છીંક આવે, પુસ્તક પડી જાય, અથવા માથા કે એવા કોઈ અંગ પર આઘાત થાય, ત્યારે બોલનારનું શકુન અશુભ બની જાય છે; એટલે એ શકુન નષ્ટ થઈ જાય છે.

તસ્માદેતાદૃશે દોષે શકુનં પરિવર્જયેત્ । ઉપમાયાં ભવેદ્રામ કાર્યાભાસો ન વસ્તુતઃ

આથી, હે રામ, આવા દોષો હોય ત્યારે શકુન ટાળવું જોઈએ; ઉદાહરણરૂપ, કામ થતું લાગે છે, પણ વાસ્તવમાં કંઈ થતું નથી.

સંતાનં ભોન્યત્ર ચોક્તા સૃષ્ટિર્મધ્યફલપ્રદા । સ્તુતિઃ પ્રશસ્તા કુત્રાપિ ગુણવત્કાર્યનિર્ણયે

અહીં સંચાલન જણાવાયું છે, અને સર્જન મધ્યમ ફળ આપે છે; ગુણવાન કાર્યના નિર્ધારણમાં ક્યાંય પણ પ્રશંસા કરવી ઉત્તમ છે.

વિવાહે ચૌષધે દાને વ્યવહારે કૃષૌ તથા । યથાર્થા ચ સ્તુતી રામ નિર્વાહેઽપિ ન દૂષણમ્

લગ્ન, ઔષધ, દાન, વ્યવહાર અને ખેતીમાં, હે રામ, યોગ્ય રીતે કરેલી પ્રશંસા સફળતા સમયે પણ દોષરૂપ નથી.

મુનય ઊચુઃ - અતઃપરં મહાભાગઃ કિં ચકાર સ રાઘવઃ । મુનયશ્ચ મહાત્માનઃ કિમકુર્વંસ્તતઃ પરમ્

મુનિઓએ કહ્યું: પછી, હે મહાભાગ્યશાળી, એ રાઘવએ શું કર્યું? અને પછી મહાત્મા મુનિઓએ શું કર્યું?

સૂત ઉવાચ- રામચંદ્રે સુખાસીને વિભીષણે કપીશ્વરે । શંભુમૂચુર્મુનિવરાઃ કથાં પુણ્યાં વદસ્વ નઃ

સૂતે કહ્યું: જ્યારે રામચંદ્ર સુખથી બેઠા હતા, વિભીષણ અને વાનરરાજ સાથે, ત્યારે મુનિશ્રેષ્ઠોએ શંભુને કહ્યું, 'અમને પવિત્ર વાર્તા કહો.'

તેષામાકર્ણ્ય વચનં પાર્વતીમાહ શંકરઃ । ઇદં કસ્યાપિ વિપ્રસ્ય ગૃહં પરમશોભનમ્

મુનિઓના શબ્દો સાંભળી, શંકરે પાર્વતીને કહ્યું: 'આ એક બ્રાહ્મણનું ઘર છે, બહુ જ સુંદર.'

રમ્યોપવનવાપીભિર્વીરુદ્ભિરુપશોભિતમ્ । કૂજન્મધુકરશ્રેણ્યા આહૂતકુસુમાયુધમ્

આ ઘર સુંદર બગીચા અને તળાવોથી શોભિત છે, લતાવલ્લીઓથી સજ્જ છે, મધમાખીઓના ગુંજનથી ગુંજતું છે, અને કામદેવને આમંત્રિત કરે છે.

મધ્યાહ્નસંધ્યામારોઢુમિવ સૂર્યઃ પ્રવર્ત્તતે । છાયાવાપીજલસ્નાતૌ પરિધાય સુવાસસી

સૂર્ય જાણે મધ્યાહ્ન સંધ્યાને ચઢવા માટે ઉગે છે; ઠંડા તળાવમાં સ્નાન કરીને અને સુંદર વસ્ત્રો પહેરીને,

મૃગનાભિસમુદ્ઘૃષ્ટઘનસારસુચંદનમ્ । આલિપ્ય સલ્લકીદામદૃઢધમ્મિલ્લસંયુતૌ

મૃગનાભિથી મિશ્રિત ઘન ચંદન લગાવીને, સલલકીના હાર પહેરીને અને વાળ મજબૂત રીતે ગાંઠી, તેઓ સજ્જ છે.

અનલ્પઘનસારં તુ તાંબૂલં પ્રતિખાદિતમ્ । આસ્વાદ્ય માદ્યન્મુદિતૌ યત્ર ધારાગૃહે શુભે

ઘન રસથી ભરપૂર પાનનો સ્વાદ લઈને, મસ્ત અને આનંદિત થઈ, તેઓ સુંદર જળમહેલમાં છે.

મયૂરનાદબહુલે બહિર્મધુરગીતકૈઃ । શય્યાયામાસ્તૃતાયાં ચ પરસ્પરસુખસ્થિતૌ

બહાર મોરોના ઘેરા ટહુકા અને મધુર ગાયકોની સંગતમાં, પથારી પર પથરાયેલી છે, અને બંને પરસ્પર આનંદમાં આરામ કરે છે.

વિશાલસ્મિતરક્તોષ્ઠમાનનં ચુંબિતં યદિ । સંસારફલમાઘ્રાતમાવયોસ્તુ ભવિષ્યતિ

વિશાળ સ્મિત અને લાલ હોઠવાળું મુખ ચુંબન કરવામાં આવે, અને સંસારના ફળનો આનંદ માણવામાં આવે, તો એ અમારો ભાગ બનશે.

ઇતીરિતમથ શ્રુત્વા કુપિતા મુનયસ્તુ તે । ઉક્તં વા સુશુભં વાક્યમસ્માસુ કિમિદં ત્વયા

આ રીતે બોલાયું સાંભળી, મુનિઓ ગુસ્સે થઈ ગયા અને કહ્યું, 'આ તમે અમને શું કહ્યું છે, મજાક છે કે શુભ વાણી?'

વિપ્રલાપઃ પ્રિયાસક્તેઃ કૃતો નોસ્મદ્વચઃ કૃતમ્ । અથ કોપપરાચ્છંભોરાનનાત્પરમાદ્ભુતા

'આ તો પ્રિયામાં આસક્ત વ્યક્તિનું ઉલટુંસુલટું બોલવું છે, અમારા શબ્દો પ્રમાણે નથી.' ત્યારબાદ ગુસ્સે ભરેલા શંભુના મુખમાંથી એક અદ્ભુત વસ્તુ પ્રગટ થઈ.

જ્વાલા વિનિર્ગતા સાપિ કરાલવદનાભવત્ । કસ્યચિત્તુ મુનેર્ભાર્યામાસસાદાથ સત્વરમ્

એક જ્વાળા બહાર આવી, અને તે ભયાનક મુખવાળી બની; પછી તે ઝડપથી એક મુનિની પત્ની પાસે પહોંચી.

પલાયનપરા ચાસીદ્રામં દૃષ્ટ્વા ચ બિભ્યતી । રામોઽપિ બ્રાહ્મણીં શુદ્ધાં મોચયામીત્યભાષત

પલાયન કરવા ઉત્સુક હતી, અને રામને જોઈને ડરી ગઈ; રામે કહ્યું, 'હું આ શુદ્ધ બ્રાહ્મણ સ્ત્રીને મુક્ત કરીશ.'

જગામ પુષ્પકેણૈવ બ્રુવન્મુક્તિં પુનઃ પુનઃ । બાણં ચ ધનુષા યોક્તું ન ચ સસ્માર રાઘવઃ

તે પુષ્પકમાં બેઠા, વારંવાર મુક્તિની વાત કરતા ગયા; પણ ધનુષ પર બાણ ચડાવવાનો ઇચ્છા હોવા છતાં, રાઘવે યાદ ન આવ્યું.

શંભુરપ્યતિપુણ્યાનિ વનાન્યાયતનાનિ ચ । પુરાણિ ચ વિચિત્રાણિ દૃષ્ટ્વા રામં ન ચાસ્મરત્

શંભુએ પણ અત્યંત પવિત્ર જંગલો, તીર્થો અને અદભુત પ્રાચીન સ્થળો જોયા, છતાં રામને યાદ કર્યો નહીં.

ક્ષણેન ચ તદા પ્રાપ્તો લોકાલોકં મહાગિરિમ્ । દૃષ્ટ્વાથ રાઘવઃ શૈલં ગૃહમાર્ગસમાકુલમ્

થોડી જ વારમાં તે લોકાલોક નામના મહા પર્વત પર પહોંચી ગયો; અને રાઘવએ પર્વત પર અનેક રસ્તા અને રહેઠાણો જોઈને તેને નિહાળ્યો.

વિપ્રયોષિન્મહાભાગા ક્વ ગતા વદત દ્વિજાઃ । ઇતો ગતેતિ તે પ્રોચુસ્તમોભાગં ગિરેરિતિ

હે પુણ્યશાળી બ્રાહ્મણ સ્ત્રીઓ, તમે ક્યાં ગયા છો? કહો, હે દ્વિજગણ. તેઓએ જવાબ આપ્યો: 'આ તરફ ગયા છે, પર્વતના અંધકારમય ભાગમાં.'

રામો વિવર્ણવદનઃ કષ્ટમિત્યભિચિંતયન્ । અથ શંભુર્મહાતેજાઃ પ્રકાશમતુલં દદૌ

રામનું મુખ ફિક્કુ પડી ગયું, તે વિચારી રહ્યો: 'હાય, કેટલી મુશ્કેલી.' ત્યારે મહાતેજી શંભુએ અનન્ય પ્રકાશ આપ્યો.

તત્પ્રકાશપ્રભાવેણ રામઃ કૃત્યાં યયાવનુ । તમોમયી મહાભૂમિઃ સર્વજંતુવિવર્જિતા

એ પ્રકાશના પ્રભાવથી રામ પોતાના કાર્ય માટે આગળ વધ્યો; એ વિશાળ ભૂમિ અંધકારથી ભરેલી હતી અને ત્યાં કોઈ જીવ નહોતો.

આબ્રહ્માંડકટાહાંતા શતયોજનકોટિતઃ । મહારજતભૂમિશ્ચ તમોમધ્યે વ્યવસ્થિતા

બ્રહ્માંડના કિનારે, લાખો યોજન સુધી, અંધકાર વચ્ચે એક મહાન ચાંદી જેવી ભૂમિ હતી.