દૂર્વાયુગ્મત્રયં દદ્યાત્તસ્યા હસ્તે વિચક્ષણઃ । સા પ્રક્ષિપેત્પુસ્તસંધૌ શલાકાત્રયમન્વનુ
જ્ઞાની વ્યક્તિ એ કન્યાના હાથમાં દુર્વાની ત્રણ જોડી આપે; પછી એ પુસ્તિકા જોડે ત્રણ શલાકા એક પછી એક મૂકે.
વિસૃજ્યતાં પુનર્દદ્યાચ્છિવાભ્યાં નમ ઇત્યથ । પત્રયોર્મધ્યમઃ શ્લોકઃ કાર્યસિદ્ધેર્હિ સૂચકઃ
એને છોડીને, ફરીથી 'શિવને નમન' કહીને આપે; પાન વચ્ચેનો શ્લોક કાર્યસિદ્ધિનો સંકેત છે.
પૂર્વપત્રે સમાપ્તિઃ સ્યાચ્છ્લોકસ્ય યદિ રાઘવ । પરપત્રે પઠેચ્છ્લોકં વિવિચ્યાર્થમુદીરયેત્
રાઘવ, જો શ્લોક પહેલાના પાન પર પૂરું થાય તો સમાપ્ત ગણાય; જો આગળના પાન પર હોય તો એ શ્લોક વાંચવો અને અર્થ સમજવો.
શનૈઃશનૈઃ પઠેત્પ્રાજ્ઞો વ્યાખ્યાસેચ્ચ શનૈઃશનૈઃ । ત્વરેહ ન હિ કર્તવ્યા કુપ્યતિ ત્વરયા તુ ગીઃ
જ્ઞાની ધીમે ધીમે વાંચે અને ધીમે ધીમે સમજાવે; અહીં ઉતાવળ કરવી નહીં, કેમ કે ઉતાવળથી બોલચાલ બગડે છે.
ઘટિકાયાસ્તુ પાદઃ સ્યાદત્વરાસ્યાત્તતોધિકા । ત્વરયેન્ન ચ વક્તારં જ્ઞાતવ્યાંશમનુદ્વિજમ્
એક ઘડિકા નો ચોથો ભાગ સમય આપવો, અને જો ઉતાવળ હોય તો થોડો વધારે; પાઠકને ઉતાવળ ન કરવી, અને અર્થ શાંતિથી સમજવો.
વિવિચ્ય પાઠં શ્લોકસ્ય નિશ્ચિત્યાર્થં ચ માનસે । પ્રતીપં તન્ન વક્તવ્યં વિવિચ્ય રઘુનંદન
શ્લોકને ધ્યાનથી વાંચીને અને મનમાં અર્થ નક્કી કરીને, એના વિરુદ્ધ કશું બોલવું નહીં, હે રઘુનંદન.
યદિ યુક્તમયુક્તં વા શ્લોકમન્યં પઠેદસૌ । પુસ્તકસ્થં ચ હિત્વૈવ પૂજકઃ સ દ્વિજો યદિ
જો પૂજારી બીજો શ્લોક વાંચે, યોગ્ય કે અયોગ્ય, અને પુસ્તિકા વાળો છોડે, જો તે દ્વિજ હોય તો,
તત્તથૈવ હિ વિજ્ઞેયં વિસંવાદો ન શસ્યતે । દૈવાગતો હિ સ શ્લોકો દૈવં હિ બલવત્તરમ્
એવું જ માનવું જોઈએ; વિસંગતિ યોગ્ય નથી. એ શ્લોક દૈવી ઈચ્છાથી આવ્યો છે, કેમ કે દૈવ વધુ શક્તિશાળી છે.
ઉપશ્રુતિષુ યદ્વચ્ચ નાપરાધો દ્વિજસ્ય તુ । વિસ્મયો ન ચ કર્તવ્યો દૈવસ્ય કુટિલા ગતિઃ
શકુનના સંકેતોમાં જે સાંભળાય છે, તેમાં દ્વિજનો કોઈ દોષ નથી; અને આશ્ચર્ય પણ કરવું નહીં, કારણ કે ભાગ્યની ચાલ ઘણી વાંકડી હોય છે.
યત્તત્પદવિપર્યાસે પત્રે ચોપરિવારિણિ । તમાદેશં તિરસ્કૃત્ય દ્વિતીયં તુ પઠેદતઃ
જ્યારે શબ્દો ઉલટા પડે છે અથવા પાન ઉપરથી ઢંકાયેલું હોય, ત્યારે એ સંકેતને અવગણીને પછીનું બીજું વાંચવું જોઈએ.
તતસ્તૃતીયં પાઠ્યં સ્યાત્તતઃ કાર્યં વિવેચનમ્ । અવિસર્ગાંતપૂર્વાસ્તે પવર્ગેતરપંચમાઃ
પછી ત્રીજું વાંચવું, અને પછી વિચારપૂર્વક નિર્ધારણ કરવું; જે શબ્દો વિસર્ગ વિના અંતે આવે છે અને પ વર્ગ સિવાયના બીજા વર્ગના પાંચમા છે.
સ્તુતિલિડ્વર્જિતઃ શ્લોકઃ શકુનેષુ પ્રશસ્યતે । અધ્યાયાદિઃ સમાપ્તિશ્ચ વૃથા પત્રં વૃથા લિપિઃ
જે શ્લોકમાં સ્તુતિ કે લિડ ધાતુ નથી, તે શકુનમાં શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે; અધ્યાયની શરૂઆત કે અંત, ખાલી પાન કે નિષ્ફળ લખાણ—all વ્યર્થ છે.
ઉક્તાનુવચનં ચૈવ દ્વ્યુપસ્તુતમથૈવ ચ । દગ્ધપત્રં નષ્ટલિપિઃ સંદિગ્ધાક્ષરમેવ ચ
જેમાં પહેલાનું પુનરાવર્તન થાય, બે વાર સ્તુતિ હોય, બળેલું પાન, ગુમ થયેલું લખાણ અથવા શંકાસ્પદ અક્ષર હોય—
એતાનિ શકુને નિત્યં વર્જનીયાનિ પંડિતૈઃ । પ્રશ્નો હિ દ્વિવિધો જ્ઞેયો દીપ્તશાંત પ્રભેદતઃ
આ બધું જ શકુનના જ્ઞાની લોકો દ્વારા હંમેશા ટાળવું જોઈએ; પ્રશ્ન બે પ્રકારનો હોય છે—દહકતો કે શાંત, એમ ઓળખવું.
શાંતં ચ દ્વિવિધં જ્ઞેયમુત્પત્તિસ્થિતિવૃદ્ધિતઃ । તત્ર શાંતં પ્રશસ્તં સ્યાલ્લક્ષિતં પૂર્વલક્ષણૈઃ
અને શાંત પણ બે પ્રકારનું હોય છે—ઉત્પત્તિ, અવધિ અને વૃદ્ધિ પ્રમાણે; જેમાં અગાઉના સંકેતો જણાય, એ શાંત શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.
કાર્યભેદાસ્તુ વર્ણ્યંતે કેચિન્મર્ત્યોપયોગિનઃ । કસ્યચિત્કાર્યમાદાય કશ્ચિત્પ્રષ્ટા ભવત્યપિ
કામના ભેદો વર્ણવવામાં આવ્યા છે, જેમાંથી કેટલાક મનુષ્યો માટે ઉપયોગી છે; કોઈક કોઈ કાર્ય સ્વીકારે છે, તો કોઈક પ્રશ્નકર્તા બને છે.
સ કરોતિ તદા પ્રશ્નં સમેત્ય સ્મરતેઽત્ર કિમ્ । સ પુનર્ધાર્ય પત્રં તત્તસ્મિન્પત્રં પ્રશસ્યતે
એ પછી એ વ્યક્તિ યોગ્ય વાત યાદ રાખીને પ્રશ્ન કરે છે; પછી ફરી પાન પકડી લેવું જોઈએ, અને એ પાન અહીં પ્રશંસનીય છે.
અથવા તત્ક્ષમોપેતં વૈરાગ્યં પરમેવ ચ । યતઃ કુતશ્ચિદ્દૃષ્ટસ્તુ સ્તુતિપાદકમેવ ચ
અથવા, જો તેમાં ક્ષમાશીલતા અને ઉત્તમ વૈરાગ્ય હોય, અથવા કોઈ કારણસર દેખાય, તો એ સ્તુતિનું કારણ બને છે.
પરિહૃત્ય પરં ચાપિ તસ્મિન્નર્થે શુભાવહમ્ । મૃતો ગૃહ્ણાતિ વાગર્થમિતિ પ્રશ્નોઽશુભપ્રદઃ
બીજું બાજુ પર રાખીને પણ, જે વિષય શુભ ફળ આપે છે, તેમાં જો મૃત વ્યક્તિ વાણીનો અર્થ ગ્રહણ કરે, તો એ પ્રશ્ન અશુભ ફળ આપે છે.
વિવાદે વિજયપ્રશ્ને જયદ્યોતકમિષ્યતે । સૃષ્ટિરપ્યત્ર શસ્તા સ્યાત્ક્રૂરાયાં ક્લેશતો જયઃ
વિવાદમાં, જયના પ્રશ્ન માટે જય દર્શાવતું સંકેત ઇચ્છનીય છે; સર્જન પણ અહીં શુભ ગણાય છે, પણ ક્રૂરતામાં જય દુઃખથી મળે છે.
પ્રશાંતાયામુપાયૈસ્તુ મિશ્રાયાં વિડ્વરો ભવેત્ । પુરાદિવર્ણનં યત્તુ મધ્યમં યદિ ચોત્તમમ્
શાંતિ હોય ત્યારે, ઉપાયથી કે મિશ્ર સ્થિતિમાં, લિડ ધાતુ શ્રેષ્ઠ ગણાય છે; જો વર્ણન શરૂઆતનું, મધ્યનું કે શ્રેષ્ઠ હોય.
કલિસંભાવનાયાસ્તુ શૃંગારસ્યોપવર્ણને । રાજ્યનિર્વાહચિંતાયાં રાજ્યલિંગંશુભાવહમ્
કળીયુગના વિચાર માટે, કે પ્રેમના વર્ણનમાં, રાજ્યના સંચાલનની ચિંતામાં, રાજસત્તાનું ચિહ્ન શુભ ફળ આપે છે.
યસ્યાપિ યાદૃશં યોગ્યં વિચાર્ય તાદૃશં બુધૈઃ । સ્તુતિવૈરાગ્યયોઃ કાર્યં વિલયઃ પરિકીર્તિતઃ
જેને જે યોગ્ય હોય, તે જ રીતે વિદ્વાનો વિચારે છે; સ્તુતિ કે વૈરાગ્યના પ્રસંગે વિલયનું વર્ણન થાય છે.
કાર્યાલ્પસિદ્ધિઃ સ્ખલિતેન ચ નિર્વાહમૃચ્છતિ । તસ્યાન્યાર્થસ્યાન્યભાવો રામ શાંતિવિચારણે
કામમાં થોડી સફળતા ભૂલથી મળે છે, અને સિદ્ધિ ગુમાય છે; બીજા અર્થમાં બીજું પરિણામ નથી, હે રામ, શાંતિના વિચારમાં.
વિસર્ગાંતશ્ચ પૂર્વાર્દ્ધ વિપર્યાસો ભવિષ્યતઃ । સંકલ્પિતાન્યથાભાવો હ્યધ્યાયસ્ય સમાપને
જો પહેલો ભાગ વિસર્ગથી પૂરો થાય, તો ઉલટાણ આવે છે; અધ્યાય પૂર્ણ થતાં કલ્પિત બીજું અસ્તિત્વ રહેતું નથી.
કાંડાદેસ્તુ સમાપ્તૌ તુ સ્યાત્તત્કાર્યવિનાશનમ્ । તસ્માદેતાદૃશે દોષે શકુનસ્ય વિપર્યયઃ
કાંડા વગેરેના અંતે એ કાર્યનો વિનાશ થાય છે; તેથી આવા દોષમાં શકુનનું ઉલટાણ થાય છે.
ક્ષુતે પુસ્તકપાતે ચ ત્વાહતે મસ્તકાદિષુ । વક્તા વૈમાનનં યાતિ તતઃ શકુનનાશનમ્
જ્યારે છીંક આવે, પુસ્તક પડી જાય, અથવા માથા કે એવા કોઈ અંગ પર આઘાત થાય, ત્યારે બોલનારનું શકુન અશુભ બની જાય છે; એટલે એ શકુન નષ્ટ થઈ જાય છે.
તસ્માદેતાદૃશે દોષે શકુનં પરિવર્જયેત્ । ઉપમાયાં ભવેદ્રામ કાર્યાભાસો ન વસ્તુતઃ
આથી, હે રામ, આવા દોષો હોય ત્યારે શકુન ટાળવું જોઈએ; ઉદાહરણરૂપ, કામ થતું લાગે છે, પણ વાસ્તવમાં કંઈ થતું નથી.
સંતાનં ભોન્યત્ર ચોક્તા સૃષ્ટિર્મધ્યફલપ્રદા । સ્તુતિઃ પ્રશસ્તા કુત્રાપિ ગુણવત્કાર્યનિર્ણયે
અહીં સંચાલન જણાવાયું છે, અને સર્જન મધ્યમ ફળ આપે છે; ગુણવાન કાર્યના નિર્ધારણમાં ક્યાંય પણ પ્રશંસા કરવી ઉત્તમ છે.
વિવાહે ચૌષધે દાને વ્યવહારે કૃષૌ તથા । યથાર્થા ચ સ્તુતી રામ નિર્વાહેઽપિ ન દૂષણમ્
લગ્ન, ઔષધ, દાન, વ્યવહાર અને ખેતીમાં, હે રામ, યોગ્ય રીતે કરેલી પ્રશંસા સફળતા સમયે પણ દોષરૂપ નથી.