પ્રત્યગ્રશૃઙ્ગમૃદુમસ્તકસંપ્રહારસંરમ્ભભાવનવિલોલખુરાગ્રપાતૈઃ । આમેદુરૈર્બહુલસાસ્નગલૈરુદગ્રપુચ્છૈશ્ચ વત્સતરવત્સતરીનિકાયૈઃ
નવા શિંગ અને નરમ માથાવાળા વાછરડાં રમતાં રમતાં એકબીજાને ટક્કર મારતા, તેમના ખુરના આછા પડઘા જમીન પર પડતા, જાડા ગળા અને ઊંચી પૂંછડીથી ઉત્સાહ દેખાતો અને બધા વાછરડાં એકઠાં થતા.
હમ્ભારવક્ષુભિતદિગ્વલયૈર્મહદ્ભિરધ્યુક્ષભિઃ પૃથુકકુદ્ભરભારખિન્નૈઃ । ઉત્તમ્ભિતશ્રુતિપુટીપરિપીતવંશધ્વાનામૃતોદ્ધતવિકાસિવિશાલઘોણૈઃ
મોટા વાછરડાંઓના 'હમ્બા' અવાજથી દિશાઓ ગુંજતી, ભારે કૂંપળના ભારથી ધીમે ચાલતા, પહોળા નાકથી વાંસળીના સંગીતનું અમૃત પીતા અને તેમના કાન ઊંચા થઈ જતા.
ગોપૈઃ સમાનગુણશીલવયોવિલાસવેશૈશ્ચ મૂર્છિતકલસ્વનવેણુવીણૈઃ । મન્દોચ્ચતારપટુગાનપરૈર્વિલોલદોર્વલ્લરીલલિતલાસ્યવિધાનદક્ષૈઃ
તેમની આસપાસ ગોપાળઓ હતા, જે ગુણ, સ્વભાવ, ઉંમર અને રૂપે સમાન, વાંસળી અને વીના પર મીઠા અને મધુર સ્વર વગાડતા, ધીમી અને ઊંચી તાનમાં ગાતા, અને હાથ હલાવતાં સુંદર નૃત્યમાં નિપુણ હતા.
જઙ્ઘાન્તપીવરકટીરતટીનિબદ્ધવ્યાલોલકિઙ્કિણિઘટારણિતૈરટદ્ભિઃ । મુગ્ધૈસ્તરક્ષુનખકલ્પિતકાન્તભૂષૈરવ્યક્તમંજુવચનૈઃ પૃથુકૈઃ પરીતમ્
તેમની આજુબાજુ યુવાન ગોપાળ બાળકો હતા, જેઓની જાંઘથી પાટલી કમર પર ઘંટડીવાળી પટ્ટી બંધાયેલી, વાઘના નખોથી બનેલી આકર્ષક વસ્ત્રભૂષા પહેરેલી, અને મીઠા પણ અસ્પષ્ટ શબ્દો બોલતા.
અથ સુલલિતગોપસુન્દરીણાં પૃથુકબરીષનિતમ્બમન્થરાણામ્ । ગુરુકુચભરભંગુરાવલગ્નત્રિવલિવિજૃમ્ભિતરોમરાજિભાજામ્
પછી, સુંદર ગોપીકા ઓની વચ્ચે, જેઓના ઘણા વાળ અને ધીમે હલનારી કમર, ભારે સ્તનથી કમર પર દબાણ પડતું, અને શરીર પર રોમરેખાની શોભા હતી.
તદતિરુચિરચારુવેણુવાદ્યામૃતરસપલ્લવિતાઙ્ગજાઙ્ઘ્રિપસ્ય । મુકુલવિમલરમ્યરૂઢરોમોદ્ગમસમલંકૃતગાત્રવલ્લરીણામ્
તે અતિ સુંદર અને મનોહર વાંસળીના અમૃતમય સંગીતથી, ગોપીકા ઓના શરીર પર તાજા, નિર્મળ અને સુંદર રોમકંપ ફૂટી નીકળ્યા અને આખું શરીર શોભી ઉઠ્યું.
તદતિરુચિર મન્દહાસચન્દ્રાતપપરિજૃમ્ભિતરાગવારિરાશેઃ । તરલતરતરઙ્ગભઙ્ગવિપ્રુટ્પ્રકરઘનશ્રમબિન્દુસંતતાનામ્
તે અતિ સુંદર, ચાંદની જેવી મૃદુ સ્મિતથી, પ્રેમથી છલકાતા હૃદયમાંથી, તેમના શરીર પર તરંગાયમાન, ઘન ઘન પસીનાના ટીપાં, તરંગોની છાંટ જેવી, દેખાવા લાગ્યા.
તદતિલલિતમન્દચિલ્લિચાપચ્યુતનિશિતેક્ષણમારબાણવૃષ્ટ્યા । દલિતસકલમર્મવિહ્વલાઙ્ગપ્રવિસૃતદુઃસહવેપથુવ્યથાનામ્
તે નાજુક અને રમૂજી તિરછા નજરના વાણથી, તેમના આખા શરીર કંપી ઉઠ્યું, અંગો બેભાન થયા અને અસહ્ય, ફેલાતી થરથરાહટ તેમને ઘેરી લીધી.
તદતિરુચિરવેષરૂપશોભામૃતરસપાનવિધાનલાલસાનામ્ । પ્રણયસલિલપૂરવાહિનીનામલસવિલોલવિલોચનામ્બુજાનામ્
જેઓના રૂપ અને વસ્ત્રો અતિ મનોહર છે, આનંદના અમૃતને પાન કરવાની જેઓને તીવ્ર ઈચ્છા છે, અને જેમની આંખો પ્રેમથી ભરપૂર, મંદ અને આળસુ રીતે ખીલેલા કમળ જેવી લહેરાય છે,
વિસ્રંસત્કબરીકલાપવિગલત્ફુલ્લત્પ્રસૂનાસ્રવન્ । માધ્વીલમ્પટચઞ્ચરીકઘટયાસંસેવિતાનાં મુહુઃ । મારોન્માદમદસ્ખલન્મૃદુગિરામાલોલકાઞ્ચ્યુલ્લસ-। ન્નીવીવિશ્લથમાનચીનસિચયાન્તાર્ચિર્નિતમ્બત્વિષામ્
જેઓના ખુલેલા વાળમાં તાજા ખીલેલા ફૂલો સતત ખસે છે અને મધ માટે લાલાયિત મધમાખીઓ વારંવાર આસપાસ ગુંજે છે; પ્રેમના ઉન્માદથી જેમની નાજુક વાણી થોડી થોડી અડખમ થાય છે, જેમની કમરપટ્ટા અને વસ્ત્રો ઢીલા પડી ઝગમગે છે, અને જેમના નિતંબો પર આભૂષણ અને પટ્ટા છૂટા પડી તેજ પાથરે છે.
સ્ખલિતલસિતપાદામ્ભોજમન્દાભિઘાતચ્છુરિતમણિતુલાકોટ્યાકુલાશામુખાનામ્ । ચલદધરદલાનાંકુડ્મલાપક્ષ્મલાક્ષિ- દ્વયસરસિરુહાણામુલ્લસત્કુણ્ડલાનામ્
જેઓના કમળ જેવા પગ અડખમ થઈને હળવે હળવે રત્નજડિત દરવાજા પર વાગે છે, જેમના ચહેરા ઉત્સાહથી લાલ થઈ જાય છે, જેમના હોઠ કાંપે છે, જેમની આંખો બંધ કમળકુડાની જેમ ધીરે ધીરે ફફડે છે અને ઝગમગતાં કાનના કુંડળો હલકે હલકે ડોલે છે.
દ્રાઘિષ્ઠશ્વસનસમીરણાભિતાપપ્રમ્લાનીભવદરુણૌષ્ઠપલ્લવાનામ્ । નાનોપાયનવિલસત્કરામ્બુજાનામાલીભિઃ સતતનિષેવિતં સમન્તાત્
જેમના નાજુક લાલચૂંટા હોઠ ઊંડા અને ઝડપી શ્વાસના તાપથી સુકાઈ ગયા છે, જેમના હાથ વિવિધ ભેટોથી શોભે છે અને આસપાસ સખીઓ હંમેશા સેવા કરે છે.
તાસામાયતલોલનીલનયનવ્યાકોશલીનામ્બુજ- સ્રગ્ભિઃ સંપરિપૂજિતાખિલતનું નાનાવિલાસાસ્પદમ્ । તન્મુગ્ધાનનપઙ્કજપ્રવિગલન્માધ્વીરસાસ્વાદિનીં- બિભ્રાણં પ્રણયાન્મદાક્ષિમધુહૃન્માલાં મનોહારિણીમ્
આવી વિશાળ અને ચંચળ નીલ આંખો જેવી ખીલી ગયેલી કમળમાળાઓથી સર્વત્ર પૂજાય છે; તે સર્વ આનંદનું નિવાસસ્થાન છે અને પ્રેમ, મધ અને ગર્વથી ભરેલી મનમોહક હૃદયમાળ ધારણ કરે છે, જેને તે નિર્દોષ સ્ત્રીઓના કમળ જેવા મુખમાંથી મધપાન કરીને માણે છે.
ગોપીગોપપશૂનાં બહિઃ સ્મરેદગ્રતોઽસ્ય ગીર્વાણઘટાંવિત્તાર્થિનીં વિરિઞ્ચિત્રિનયનશતમન્યુપૂર્વિકાં સ્તોત્રપરામ્
બહાર, એના આગળ ગોપીઓ, ગોપો અને ગાયો સાથે, ઇન્દ્ર, બ્રહ્મા વગેરે વડાવાળા દેવતાઓની સભા, ધન માટે ઇચ્છુક અને સ્તુતિમાં તલીન, એમનું સ્મરણ કરવું.
તદ્વદ્દક્ષિણતો મુનિનિકરં દૃઢધર્મવાઞ્છયા સમામ્નાયપરમ્ । યોગીન્દ્રાનથ પૃષ્ઠે મુમુક્ષમાણાન્સમાધિના તુ સનકાદ્યાન્
જમણે બાજુએ, દૃઢ ધર્મની ઇચ્છા ધરાવતાં અને શ્રેષ્ઠ પરંપરામાં તલીન એવા ઋષિગણો છે; અને પાછળ, મુક્તિની ઈચ્છા ધરાવતા, સમાધિમાં લીન એવા સનકાદિ મહાયોગીઓ છે.
સવ્યે સકાન્તાનથ યક્ષસિદ્ધગન્ધર્વવિદ્યાધરચારણાંશ્ચ । સકિન્નરાનપ્સરસશ્ચ મુખ્યાઃ કામાર્થિનીર્નર્તનગીતવાદ્યૈઃ
ડાબી બાજુએ, પોતાની પ્રિયાઓ સાથે યક્ષ, સિદ્ધ, ગંધર્વ, વિદ્યાાધર, ચારણ, કિનર અને મુખ્ય અપ્સરાઓ છે, જે કામના ઇચ્છાથી નૃત્ય, ગીત અને વાદ્યમાં મગ્ન છે.
શઙ્ખેન્દુકુન્દધવલં સકલાગમજ્ઞં સૌદામિનીતતિપિશઙ્ગજટાકલાપમ્ । તત્પાદપઙ્કજગતામમલાં ચ ભક્તિં વાઞ્છન્તમુજ્ઝિતતરાન્યસમસ્તસઙ્ગમ્
જે શંખ, ચંદ્ર અને કુંદ જેવી ધોળાઈ ધરાવે છે, સર્વ શાસ્ત્રો જાણે છે, વીજળી જેવી રેખાવાળા જટાવાળા છે અને જેના પદકમળમાં નિર્મળ ભક્તિ ઈચ્છે છે અને સર્વ સંબંધો ત્યજી દીધા છે, એનું ધ્યાન કરવું.
નાનાવિધ શ્રુતિગુણાન્વિતસપ્તરાગગ્રામત્રયીગતમનોહરમૂર્છનાભિઃ । સંપ્રીણયન્તમુદિતાભિરપિ પ્રભક્ત્યા સંચિન્તયન્નભસિ માં દ્રુહિણપ્રસૂતમ્
જે બ્રહ્માથી જન્મેલો છે, આકાશમાં ધ્યાનમાં ધ્યેય છે, વિવિધ શ્રુતિગણના ગુણો અને સાત સ્વરોથી યુક્ત ત્રણ પ્રકારની રાગમાળાની મોહક મીઠાશથી આનંદ પામે છે, એવા મને આનંદપૂર્વક ભક્તિથી ધ્યાન કરવું.
ઇતિ ધ્યાત્વાઽત્માનં પટુવિશદધીર્નન્દતનયં નરો બુદ્ધ્યૈવાઽર્ઘપ્રભૃતિભિરનિન્દ્યોપહૃતિભિઃ । યજેદ્ભૂયો ભક્ત્યા સ્વવપુષિ બહિષ્ઠૈશ્ચ વિભવૈરિતિ પ્રોક્તં સર્વં યદભિલષિતં ભૂસુરવરાઃ
આ રીતે, નિર્મળ અને સ્પષ્ટ બુદ્ધિથી નંદપુત્રનું ધ્યાન કરીને, માણસે પોતાના શરીર અને બહારના ઉપાયોથી, અર્ઘ્ય વગેરે નિર્દોષ ઉપહારોથી ફરીથી ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરવી; હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, જે કંઈ ઇચ્છિત હતું તે બધું અહીં સમજાવાયું છે.
ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે પાતાલખંડે વૈશાખમાહાત્મ્યે ત્ર્યુત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ
આ રીતે શ્રીપદ્મપુરાણના પાતાળખંડમાં વૈશાખમાસના મહાત્મ્યમાં ત્રણસો ત્રીજા અધ્યાયનું વર્ણન પૂર્ણ થયું.
ઋષય ઊચુઃ - ભૂયો વદ મહાભાગ રામચારિત્રમદ્ભુતમ્ । રામમાહાત્મ્યસર્વસ્વં ભક્તાનાં પ્રીતિદાયકમ્
ઋષિઓએ કહ્યું: હે મહાભાગ્યશાળી, અમને ફરીથી રામના અદ્ભુત ચરિત્રો કહો, રામમાહાત્મ્યનું સાર, જે ભક્તોને આનંદ આપે છે.
સૂત ઉવાચ- અશ્વમેધં ક્રતુવરં કૃત્વા દાશરથિર્યથા
સૂતે કહ્યું: દશરથપુત્રે શ્રેષ્ઠ અશ્વમેઘ યજ્ઞ પૂર્ણ કર્યા પછી—
પ્રવૃત્તો લોકકૃત્યેષુ શાસ્ત્રકૃત્યેષુ કોવિદઃ । અયોધ્યાં ગંતુકામેન શંકરેણ મહાત્મના
જે લોકકર્મ અને શાસ્ત્રકર્મમાં નિષ્ણાત હતા, અયોધ્યા જવા ઈચ્છતા અને મહાત્મા શંકર સાથે—
પાર્વત્યા સહ દેવેન ઉષિતઃ સરયૂતટે । મુનયસ્તં સમભ્યેત્ય શંકરં વિશ્વરૂપિણમ્
પાર્વતી સાથે દેવે સરયૂના કાંઠે નિવાસ કર્યો હતો; ત્યારે ઋષિોએ સર્વરૂપ શંકરનું સમીપે જઈને વંદન કર્યું.
કશ્યપાદ્યા મહાત્માનઃ પપ્રચ્છુરમિતૌજસમ્ । સ્વાગતં તે મુનિશ્રેષ્ઠ સભાર્યઃ કુત આગતઃ
કશ્યપાદિ મહાન ઋષિોએ, જેમની તેજસ્વિતા અપરિમિત હતી, એમને પૂછ્યું: 'હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, તમારી પત્ની સાથે સ્વાગત છે, તમે ક્યાંથી આવ્યા છો?'
કિમાગમનકૃત્યં તે કં દેશં ગંતુમુદ્યતઃ । શંકર ઉવાચ- અહં શંભુરિતિ ખ્યાતો વિપ્રો હિમગિરિસ્થિતઃ
'આવવાનો તમારો હેતુ શું છે? કયા પ્રદેશે જવાનું મન છે?' શંકરે કહ્યું: 'હું શંભુ તરીકે પ્રસિદ્ધ છું, હે બ્રાહ્મણ, હિમાલય પર નિવાસ કરું છું.'
દ્રષ્ટું ચ રાઘવં ગચ્છે મમ કાર્યં મહત્તતઃ । મામાહ્વયતિ રાજાસૌ પુરાણશ્રવણે રતઃ
હું રાઘવને મળવા જવું જ પડશે; મારું કામ બહુ જ મહત્વનું છે. એ રાજા, જેને જૂના કિસ્સા સાંભળવામાં આનંદ આવે છે, તેણે મને બોલાવ્યા છે.
આગચ્છંતુ ભવંતોઽપિ રાઘવઃ પરિતુષ્યતિ । તતસ્તે મુનયઃ શંભુર્યયૂ રામદિદૃક્ષયા
તમે સૌ પણ આવો, રાઘવ ખુશ થશે. પછી એ ઋષિઓ અને શંભુ, રામને જોવા માટે નીકળી પડ્યા.
તાનાગતાન્વસિષ્ઠસ્તુ જ્ઞાત્વા રામાય ચોક્તવાન્ । તતઃ સત્વરમુત્થાય નિર્યયૌ સ પુરોહિતઃ
વશિષ્ઠજીને ખબર પડી કે તેઓ આવ્યા છે, તો તેમણે રામને કહ્યું. પછી મુખ્ય પુરોહિત ઝડપથી ઊભા રહીને બહાર ગયા.
અર્ઘ્યપાદ્યાદિકૈસ્સર્વાન્પૂજયામાસ તાનૃષીન્ । ગૃહરાજં તતઃ સર્વાન્પ્રાવેશયદરિંદમઃ
તેણે બધા ઋષિઓનું પાદ્યાદિથી સન્માન કર્યું. પછી દુશ્મનોનો નાશક એ બધાને મહેલમાં લઈ ગયો.