આપૂર્ણશારદગતાઙ્ક શશાઙ્કબિમ્બકાન્તાનનં કમલપત્રવિશાલનેત્રમ્ । રત્નસ્ફુરન્મકરકુણ્ડલરશ્મિદીપ્તગણ્ડસ્થલીમુકુરમુન્નતચારુનાસમ્
શરદપૂર્ણિમાના ચાંદની જેવું તેજસ્વી મુખ, કમળની પાંખડીઓ જેવી વિશાળ આંખો, રત્નોથી જડિત મકરાકાર કુંડળોની ઝાંખીથી ગલગલિત ગાલ અને તેજસ્વી ચહેરામાં પ્રતિબિંબિત થયેલી ઉંચી અને સુંદર નાક હતી.
સિન્દૂરસુન્દરતરાધરમિન્દુકુન્દમન્દારમન્દહસિતદ્યુતિદીપિતાશમ્ । વન્યપ્રવાલકુસુમપ્રચયાવકૢપ્તગ્રૈવેયકોજ્જ્વલમનોહરકમ્બુકણ્ઠમ્
તેમના હોઠ સિંધૂર કરતાં પણ વધારે લાલ અને સુંદર હતા, ચાંદની, ચમેલી અને મન્દારના ફૂલ જેવી મૃદુ સ્મિતથી આખું ચહેરું પ્રકાશિત થતું હતું. જંગલના પ્રવાળ જેવા ફૂલોની વણાયેલી વણમાલા ગળામાં ઝળહળતી અને મનોહર ગળું વધુ આકર્ષક લાગતું હતું.
મત્તભ્રમદ્ભ્રમરઘુષ્ટવિલમ્બમાનં સંતાનકપ્રસરદામપરિષ્કૃતાંસમ્ । હારાવલીભગણરાજિતપીવરોરુવ્યોમસ્થલીલસિતકૌસ્તુભભાનુમન્તમ્
મધમસ્ત ભમરોની ગુંજતી ટોળીઓ તેમના આસપાસ મંડરાતી, સ્વર્ગીય ફૂલોની વણમાલા તેમના ખભા પર શોભતી, અને પહોળા છાતી પર હારની પંક્તિઓ સાથે, કૌસ્તુભ મણિનું તેજ આકાશમાં સૂર્ય જેવું ઝળહળતું હતું.
શ્રીવત્સલક્ષણસુલક્ષિતમુન્નતાંસમાજાનુપીનપરિવૃત્તસુજાતબાહુમ્ । આબન્ધુરોદરમુદારગભીરનાભિં ભૃઙ્ગાઙ્ગનાનિ કરમંજુલરોમરાજિમ્
શ્રીવત્સના શુભ ચિહ્નથી શોભિત, ઉંચા અને સુંદર ખભા, ઘૂંટણ સુધી લાંબા, ગોળ અને મજબૂત હાથ, પાતળી કમર, ઊંડી અને ભવ્ય નાભિ, અને છાતી પર ભમરાની લીટી જેવી કાળી વાળની પંક્તિઓ હતી.
નાનામણિપ્રઘટિતાઙ્ગદકઙ્કણોર્મિ ગ્રૈવેયસારસનનૂપુરતુન્દબન્ધમ્ । દિવ્યાઙ્ગરાગપરિપિઞ્જરિતાઙ્ગયષ્ટિમાપીતવસ્ત્રપરિવીતનિતમ્બબિમ્બમ્
વિવિધ મણિથી શોભિત બાંગડીઓ અને કંકણ, તેજસ્વી હાર, કમરપટ્ટો, પાયલ અને કમરબંદ પહેરેલા, તેમના દૈવી અંગો સુગંધિત અંગરાગથી રંગાયેલા અને કમર પર પીળા વસ્ત્રો લપેટેલા હતા.
ચારૂરુજાનુમનુવૃત્તમનોજ્ઞજઙ્ઘં કાન્તોન્નતપ્રપદનિન્દિત કૂર્મકાન્તિમ્ । માણિક્યદર્પણલસન્નખરાજરાજદ્રક્તાઙ્ગુલિચ્છદનુસુન્દરપાદપદ્મમ્
સુંદર જાંઘ, ઘૂંટણ અને વળાંકવાળી પિંડળી, તેજસ્વી અને સુંદર પગ, જે કાચબાની કાંતિને પણ લજાવતાં, મણિ જેવા લાલ નખ અને કમળ જેવા પગની આંગળીઓ લાલ રંગથી ઢંકાયેલી હતી.
મત્સ્યાઙ્કુશારિદરકેતુયવાબ્જવજ્રૈઃ સંલક્ષિતારુણકરાઙ્ઘ્રિતલાભિરામમ્ । લાવણ્યસારસમુદાયવિનિર્મિતાઙ્ગં સૌન્દર્યનિન્દિતમનોભવ દેહકાન્તિમ્
માછલી, અંકુશ, બાણ, ધ્વજ, જવાર અને વજ્રના ચિહ્નો હાથ અને પગ પર દેખાતા, લાલચટ્ટા તળવાં મનને આનંદ આપતા, સૌંદર્યના સારથી બનેલું શરીર, અને કામદેવને પણ લજાવતી કાંતિ હતી.
આસ્યારવિન્દપરિપૂરિતવેણુરન્ધ્રલોલત્કરાઙ્ગુલિસમીરિતદિવ્યરાગૈઃ । શશ્વદ્ભવૈઃ કૃતનિવિષ્ટસમસ્તજન્તુસંતાનસંનતિમનન્તસુખામ્બુરાશિમ્
કમળ જેવા મુખમાં વાંસળી ધરી, અંગુળીઓ વાંસળીના છિદ્રો પર રમતી, દૈવી સંગીત વહેતું, અને એ સંગીતથી બધા જીવજંતુઓમાં આનંદ છવાઈ જતો, એ અનંત સુખનું સાગર બની ગયો હતો.
ગોભિર્મુખામ્બુજવિલીનવિલોચનાભિરૂધોભરસ્ખલિતમન્થરમન્દગાભિઃ । દન્તાગ્રદષ્ટપરિશિષ્ટતૃણાઙ્કુરાભિરાલમ્બિવાલધિલતાભિરથાભિવીતમ્
ગાયોની આંખો તેમના કમળ જેવા મુખ પર જ અડગ રહી, ભરેલા થણના ભારથી ધીમે ધીમે ચાલતી, દાંતથી ઘાસના ટોચા તૂકતી અને પૂંછડી જમીન પર હળવે હળવે ફટકારતી હતી.
સંપ્રસ્નુતસ્તનવિભૂષણપૂર્ણનિશ્ચલાસ્યાદ્દૃઢક્ષરિતફેનિલદુગ્ધમુગ્ધૈઃ । વેણુપ્રવર્તિતમનોહરમન્દગીતદત્તોચ્ચકર્ણયુગલૈરપિતર્ણકૈશ્ચ
ગાયોના થણો આભૂષણોથી શોભતા, સ્થિર અને ફેનાળુ દૂધ મોઢેથી મજબૂતીથી વહેતું, વાંસળીના મોહક અને મૃદુ સંગીતને સાંભળવા તેમના કાન ઊંચા થઈ જતા અને વાછરડાં ઉત્સાહથી દૂધ પીતા.
પ્રત્યગ્રશૃઙ્ગમૃદુમસ્તકસંપ્રહારસંરમ્ભભાવનવિલોલખુરાગ્રપાતૈઃ । આમેદુરૈર્બહુલસાસ્નગલૈરુદગ્રપુચ્છૈશ્ચ વત્સતરવત્સતરીનિકાયૈઃ
નવા શિંગ અને નરમ માથાવાળા વાછરડાં રમતાં રમતાં એકબીજાને ટક્કર મારતા, તેમના ખુરના આછા પડઘા જમીન પર પડતા, જાડા ગળા અને ઊંચી પૂંછડીથી ઉત્સાહ દેખાતો અને બધા વાછરડાં એકઠાં થતા.
હમ્ભારવક્ષુભિતદિગ્વલયૈર્મહદ્ભિરધ્યુક્ષભિઃ પૃથુકકુદ્ભરભારખિન્નૈઃ । ઉત્તમ્ભિતશ્રુતિપુટીપરિપીતવંશધ્વાનામૃતોદ્ધતવિકાસિવિશાલઘોણૈઃ
મોટા વાછરડાંઓના 'હમ્બા' અવાજથી દિશાઓ ગુંજતી, ભારે કૂંપળના ભારથી ધીમે ચાલતા, પહોળા નાકથી વાંસળીના સંગીતનું અમૃત પીતા અને તેમના કાન ઊંચા થઈ જતા.
ગોપૈઃ સમાનગુણશીલવયોવિલાસવેશૈશ્ચ મૂર્છિતકલસ્વનવેણુવીણૈઃ । મન્દોચ્ચતારપટુગાનપરૈર્વિલોલદોર્વલ્લરીલલિતલાસ્યવિધાનદક્ષૈઃ
તેમની આસપાસ ગોપાળઓ હતા, જે ગુણ, સ્વભાવ, ઉંમર અને રૂપે સમાન, વાંસળી અને વીના પર મીઠા અને મધુર સ્વર વગાડતા, ધીમી અને ઊંચી તાનમાં ગાતા, અને હાથ હલાવતાં સુંદર નૃત્યમાં નિપુણ હતા.
જઙ્ઘાન્તપીવરકટીરતટીનિબદ્ધવ્યાલોલકિઙ્કિણિઘટારણિતૈરટદ્ભિઃ । મુગ્ધૈસ્તરક્ષુનખકલ્પિતકાન્તભૂષૈરવ્યક્તમંજુવચનૈઃ પૃથુકૈઃ પરીતમ્
તેમની આજુબાજુ યુવાન ગોપાળ બાળકો હતા, જેઓની જાંઘથી પાટલી કમર પર ઘંટડીવાળી પટ્ટી બંધાયેલી, વાઘના નખોથી બનેલી આકર્ષક વસ્ત્રભૂષા પહેરેલી, અને મીઠા પણ અસ્પષ્ટ શબ્દો બોલતા.
અથ સુલલિતગોપસુન્દરીણાં પૃથુકબરીષનિતમ્બમન્થરાણામ્ । ગુરુકુચભરભંગુરાવલગ્નત્રિવલિવિજૃમ્ભિતરોમરાજિભાજામ્
પછી, સુંદર ગોપીકા ઓની વચ્ચે, જેઓના ઘણા વાળ અને ધીમે હલનારી કમર, ભારે સ્તનથી કમર પર દબાણ પડતું, અને શરીર પર રોમરેખાની શોભા હતી.
તદતિરુચિરચારુવેણુવાદ્યામૃતરસપલ્લવિતાઙ્ગજાઙ્ઘ્રિપસ્ય । મુકુલવિમલરમ્યરૂઢરોમોદ્ગમસમલંકૃતગાત્રવલ્લરીણામ્
તે અતિ સુંદર અને મનોહર વાંસળીના અમૃતમય સંગીતથી, ગોપીકા ઓના શરીર પર તાજા, નિર્મળ અને સુંદર રોમકંપ ફૂટી નીકળ્યા અને આખું શરીર શોભી ઉઠ્યું.
તદતિરુચિર મન્દહાસચન્દ્રાતપપરિજૃમ્ભિતરાગવારિરાશેઃ । તરલતરતરઙ્ગભઙ્ગવિપ્રુટ્પ્રકરઘનશ્રમબિન્દુસંતતાનામ્
તે અતિ સુંદર, ચાંદની જેવી મૃદુ સ્મિતથી, પ્રેમથી છલકાતા હૃદયમાંથી, તેમના શરીર પર તરંગાયમાન, ઘન ઘન પસીનાના ટીપાં, તરંગોની છાંટ જેવી, દેખાવા લાગ્યા.
તદતિલલિતમન્દચિલ્લિચાપચ્યુતનિશિતેક્ષણમારબાણવૃષ્ટ્યા । દલિતસકલમર્મવિહ્વલાઙ્ગપ્રવિસૃતદુઃસહવેપથુવ્યથાનામ્
તે નાજુક અને રમૂજી તિરછા નજરના વાણથી, તેમના આખા શરીર કંપી ઉઠ્યું, અંગો બેભાન થયા અને અસહ્ય, ફેલાતી થરથરાહટ તેમને ઘેરી લીધી.
તદતિરુચિરવેષરૂપશોભામૃતરસપાનવિધાનલાલસાનામ્ । પ્રણયસલિલપૂરવાહિનીનામલસવિલોલવિલોચનામ્બુજાનામ્
જેઓના રૂપ અને વસ્ત્રો અતિ મનોહર છે, આનંદના અમૃતને પાન કરવાની જેઓને તીવ્ર ઈચ્છા છે, અને જેમની આંખો પ્રેમથી ભરપૂર, મંદ અને આળસુ રીતે ખીલેલા કમળ જેવી લહેરાય છે,
વિસ્રંસત્કબરીકલાપવિગલત્ફુલ્લત્પ્રસૂનાસ્રવન્ । માધ્વીલમ્પટચઞ્ચરીકઘટયાસંસેવિતાનાં મુહુઃ । મારોન્માદમદસ્ખલન્મૃદુગિરામાલોલકાઞ્ચ્યુલ્લસ-। ન્નીવીવિશ્લથમાનચીનસિચયાન્તાર્ચિર્નિતમ્બત્વિષામ્
જેઓના ખુલેલા વાળમાં તાજા ખીલેલા ફૂલો સતત ખસે છે અને મધ માટે લાલાયિત મધમાખીઓ વારંવાર આસપાસ ગુંજે છે; પ્રેમના ઉન્માદથી જેમની નાજુક વાણી થોડી થોડી અડખમ થાય છે, જેમની કમરપટ્ટા અને વસ્ત્રો ઢીલા પડી ઝગમગે છે, અને જેમના નિતંબો પર આભૂષણ અને પટ્ટા છૂટા પડી તેજ પાથરે છે.
સ્ખલિતલસિતપાદામ્ભોજમન્દાભિઘાતચ્છુરિતમણિતુલાકોટ્યાકુલાશામુખાનામ્ । ચલદધરદલાનાંકુડ્મલાપક્ષ્મલાક્ષિ- દ્વયસરસિરુહાણામુલ્લસત્કુણ્ડલાનામ્
જેઓના કમળ જેવા પગ અડખમ થઈને હળવે હળવે રત્નજડિત દરવાજા પર વાગે છે, જેમના ચહેરા ઉત્સાહથી લાલ થઈ જાય છે, જેમના હોઠ કાંપે છે, જેમની આંખો બંધ કમળકુડાની જેમ ધીરે ધીરે ફફડે છે અને ઝગમગતાં કાનના કુંડળો હલકે હલકે ડોલે છે.
દ્રાઘિષ્ઠશ્વસનસમીરણાભિતાપપ્રમ્લાનીભવદરુણૌષ્ઠપલ્લવાનામ્ । નાનોપાયનવિલસત્કરામ્બુજાનામાલીભિઃ સતતનિષેવિતં સમન્તાત્
જેમના નાજુક લાલચૂંટા હોઠ ઊંડા અને ઝડપી શ્વાસના તાપથી સુકાઈ ગયા છે, જેમના હાથ વિવિધ ભેટોથી શોભે છે અને આસપાસ સખીઓ હંમેશા સેવા કરે છે.
તાસામાયતલોલનીલનયનવ્યાકોશલીનામ્બુજ- સ્રગ્ભિઃ સંપરિપૂજિતાખિલતનું નાનાવિલાસાસ્પદમ્ । તન્મુગ્ધાનનપઙ્કજપ્રવિગલન્માધ્વીરસાસ્વાદિનીં- બિભ્રાણં પ્રણયાન્મદાક્ષિમધુહૃન્માલાં મનોહારિણીમ્
આવી વિશાળ અને ચંચળ નીલ આંખો જેવી ખીલી ગયેલી કમળમાળાઓથી સર્વત્ર પૂજાય છે; તે સર્વ આનંદનું નિવાસસ્થાન છે અને પ્રેમ, મધ અને ગર્વથી ભરેલી મનમોહક હૃદયમાળ ધારણ કરે છે, જેને તે નિર્દોષ સ્ત્રીઓના કમળ જેવા મુખમાંથી મધપાન કરીને માણે છે.
ગોપીગોપપશૂનાં બહિઃ સ્મરેદગ્રતોઽસ્ય ગીર્વાણઘટાંવિત્તાર્થિનીં વિરિઞ્ચિત્રિનયનશતમન્યુપૂર્વિકાં સ્તોત્રપરામ્
બહાર, એના આગળ ગોપીઓ, ગોપો અને ગાયો સાથે, ઇન્દ્ર, બ્રહ્મા વગેરે વડાવાળા દેવતાઓની સભા, ધન માટે ઇચ્છુક અને સ્તુતિમાં તલીન, એમનું સ્મરણ કરવું.
તદ્વદ્દક્ષિણતો મુનિનિકરં દૃઢધર્મવાઞ્છયા સમામ્નાયપરમ્ । યોગીન્દ્રાનથ પૃષ્ઠે મુમુક્ષમાણાન્સમાધિના તુ સનકાદ્યાન્
જમણે બાજુએ, દૃઢ ધર્મની ઇચ્છા ધરાવતાં અને શ્રેષ્ઠ પરંપરામાં તલીન એવા ઋષિગણો છે; અને પાછળ, મુક્તિની ઈચ્છા ધરાવતા, સમાધિમાં લીન એવા સનકાદિ મહાયોગીઓ છે.
સવ્યે સકાન્તાનથ યક્ષસિદ્ધગન્ધર્વવિદ્યાધરચારણાંશ્ચ । સકિન્નરાનપ્સરસશ્ચ મુખ્યાઃ કામાર્થિનીર્નર્તનગીતવાદ્યૈઃ
ડાબી બાજુએ, પોતાની પ્રિયાઓ સાથે યક્ષ, સિદ્ધ, ગંધર્વ, વિદ્યાાધર, ચારણ, કિનર અને મુખ્ય અપ્સરાઓ છે, જે કામના ઇચ્છાથી નૃત્ય, ગીત અને વાદ્યમાં મગ્ન છે.
શઙ્ખેન્દુકુન્દધવલં સકલાગમજ્ઞં સૌદામિનીતતિપિશઙ્ગજટાકલાપમ્ । તત્પાદપઙ્કજગતામમલાં ચ ભક્તિં વાઞ્છન્તમુજ્ઝિતતરાન્યસમસ્તસઙ્ગમ્
જે શંખ, ચંદ્ર અને કુંદ જેવી ધોળાઈ ધરાવે છે, સર્વ શાસ્ત્રો જાણે છે, વીજળી જેવી રેખાવાળા જટાવાળા છે અને જેના પદકમળમાં નિર્મળ ભક્તિ ઈચ્છે છે અને સર્વ સંબંધો ત્યજી દીધા છે, એનું ધ્યાન કરવું.
નાનાવિધ શ્રુતિગુણાન્વિતસપ્તરાગગ્રામત્રયીગતમનોહરમૂર્છનાભિઃ । સંપ્રીણયન્તમુદિતાભિરપિ પ્રભક્ત્યા સંચિન્તયન્નભસિ માં દ્રુહિણપ્રસૂતમ્
જે બ્રહ્માથી જન્મેલો છે, આકાશમાં ધ્યાનમાં ધ્યેય છે, વિવિધ શ્રુતિગણના ગુણો અને સાત સ્વરોથી યુક્ત ત્રણ પ્રકારની રાગમાળાની મોહક મીઠાશથી આનંદ પામે છે, એવા મને આનંદપૂર્વક ભક્તિથી ધ્યાન કરવું.
ઇતિ ધ્યાત્વાઽત્માનં પટુવિશદધીર્નન્દતનયં નરો બુદ્ધ્યૈવાઽર્ઘપ્રભૃતિભિરનિન્દ્યોપહૃતિભિઃ । યજેદ્ભૂયો ભક્ત્યા સ્વવપુષિ બહિષ્ઠૈશ્ચ વિભવૈરિતિ પ્રોક્તં સર્વં યદભિલષિતં ભૂસુરવરાઃ
આ રીતે, નિર્મળ અને સ્પષ્ટ બુદ્ધિથી નંદપુત્રનું ધ્યાન કરીને, માણસે પોતાના શરીર અને બહારના ઉપાયોથી, અર્ઘ્ય વગેરે નિર્દોષ ઉપહારોથી ફરીથી ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરવી; હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, જે કંઈ ઇચ્છિત હતું તે બધું અહીં સમજાવાયું છે.
ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે પાતાલખંડે વૈશાખમાહાત્મ્યે ત્ર્યુત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ
આ રીતે શ્રીપદ્મપુરાણના પાતાળખંડમાં વૈશાખમાસના મહાત્મ્યમાં ત્રણસો ત્રીજા અધ્યાયનું વર્ણન પૂર્ણ થયું.