સૂત ઉવાચ- ઇતિ દેવવચઃ શ્રુત્વા નત્વા ધર્માધિપં તતઃ । પુનઃ પપાત સ ઇહ પરિતુષ્ટમના દ્વિજઃ
સૂત કહે છે: દેવના આ વચન સાંભળી, ધર્મના સ્વામી ને નમન કરીને, એ દ્વિજ આનંદિત મનથી ફરી અહીં પડી ગયો.
ધર્મરાજપ્રસાદેન તતસ્તત્ર મહીતલે । સંસુપ્તઇવ ચોત્તસ્થૌ બંધુવર્ગસમન્વિતઃ
પછી ધર્મરાજાના પ્રસાદથી, પૃથ્વી પર, એ પોતાના સગા-સંબંધીઓ સાથે ઊંઘમાંથી જાગ્યો તેમ ઊઠી ગયો.
વિધિમેનં દ્વિજો ભૂમૌ વર્ષેવર્ષે ચ સ સ્વયમ્ । સ્વયં ચ કારયામાસ માધવસ્નાપનં જનમ્
તે દ્વિજે, દર વર્ષે પૃથ્વી પર, પોતે નિયમિત માધવ માસનું સ્નાન કર્યું અને લોકોએ પણ એ સ્નાન કરાવ્યું.
યમબ્રાહ્મણસંવાદો મયાયં પરિકીર્તિતઃ । તસ્ય માધવમાસસ્ય પુણ્યસ્નાનપ્રસઙ્ગતઃ
યમ અને બ્રાહ્મણ વચ્ચેનો સંવાદ, જે મેં અહીં વર્ણવ્યો છે, એ માધવ માસના પુણ્યસ્નાનના પ્રસંગે કહેવામાં આવ્યો છે.
વૈશાખમાસે સતતં હરિપ્રિયે સ્નાનં વિદધ્યાચ્ચ દદાતિ ભક્ત્યા । દાનં ચ હોમં સુકૃતં તથા બુધો હરેઃપદં તસ્ય નદુર્લ્લભં કદા
હે હરિપ્રિયે, જે મનુષ્ય વૈશાખ માસમાં નિયમિત સ્નાન કરે છે, ભક્તિપૂર્વક દાન, હોમ અને સારા કર્મો કરે છે, તેને હરિનું પરમ સ્થાન મેળવવું ક્યારેય અઘરું નથી.
યઃશૃણોત્યેકચિત્તેનમાહાત્મ્યંમેષસૂર્યજમ્ । સર્વપાપવિનિર્મુક્તો યાતિ વિષ્ણોઃ પરં પદમ્
જે વ્યક્તિ એકાગ્ર ચિત્તે આ સૂર્યજ માસનું મહાત્મ્ય સાંભળે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈને વિષ્ણુના પરમ સ્થાનને પામે છે.
ઋષય ઊચુઃ - સૂતસૂત મહાપ્રાજ્ઞ ત્વયાઽતિકરુણાત્મના । વૈશાખમાસમાહાત્મ્યં કીર્તિતં પાપનાશનમ્
ઋષિઓએ કહ્યું: હે સૂત, સૂત, મહા બુદ્ધિશાળી અને દયાળુ, તમે વૈશાખ માસનું મહાત્મ્ય વર્ણવ્યું છે, જે પાપનો નાશ કરે છે.
નિયમા મધુહન્તુર્યે માધવે કથિતાસ્ત્વયા । પૂજનં સ્નાનદાનાદ્યં શ્રૌતસ્માર્તવિધાનતઃ
હે મધુહંતાર, માધવ માસમાં જે નિયમો છે – પૂજન, સ્નાન, દાન વગેરે – તે તમે વૈદિક અને સ્મૃતિના નિયમ પ્રમાણે વર્ણવ્યા છે.
યથા ચ માધવો દેવઃ પ્રીયતે પાપનાશનઃ । અધુના શ્રોતુમિચ્છામો ધ્યાનં તસ્ય મહાત્મનઃ
અને હવે, અમે સાંભળવા ઇચ્છીએ છીએ કે પાપનાશક માધવ દેવ કેવી રીતે પ્રસન્ન થાય છે; એ મહાત્માનું ધ્યાન કેવી રીતે કરવું તે જણાવો.
કૃષ્ણસ્ય ભક્તવૃન્દાનાં પ્રિયસ્ય ભવતારણમ્
તે કૃષ્ણના ભક્તો માટે પ્રિય અને તેમને સંસારમાંથી છોડાવનાર છે.
સૂત ઉવાચ- શૃણુધ્વં મુનયઃ સર્વે કૃષ્ણસ્ય જગદાત્મનઃ । ગોગોપગોપીપ્રાણસ્ય વૃન્દાવનચરસ્ય ચ
સૂત બોલ્યા: હે મુનિઓ, તમે બધા કૃષ્ણ વિશે સાંભળો, જે જગતનો આત્મા છે, ગાય, ગોપ અને ગોપીઓના પ્રાણ છે અને વ્રિંદાવનમાં વિહાર કરે છે.
એકદા નારદઃ પૃષ્ટો ગૌતમેન દ્વિજોત્તમાઃ । સ તસ્મૈ પ્રાહ યદ્ધ્યાનં તદ્વક્ષ્યે પાપનાશનમ્
એક વખત નારદજીને ગૌતમજીએ પૂછ્યું હતું; ત્યારે તેમણે જે ધ્યાન કહ્યું, તે પાપનો નાશ કરે છે, હવે હું તમને કહું છું.
નારદ ઉવાચ- સુમપ્રકરસૌરભોદ્ગલિતમાધ્વિકાદ્યુલ્લસત્સુશાખિનવપલ્લવપ્રકરનમ્ર શોભાયુતમ્ । પ્રફુલ્લનવમઞ્જરીલલિતવલ્લરીવેષ્ટિતં સ્મરેત સતતં શિવં શિતમતિઃ સુવૃન્દાવનમ્
નારદ બોલ્યા: મનુષ્યે હંમેશા એ સુંદર વ્રિંદાવનનું સ્મરણ કરવું જોઈએ, જ્યાં તાજા સુગંધિત ફૂલો, મધ ટપકતા કળીઓ, લીલા વૃક્ષો અને કોમળ પાંદડાઓથી શોભાયમાન છે, અને નવી મંજરીઓ સાથે લતાઓ લટકેલી છે.
વિકાશિ સુમનોરસાસ્વદનમંજુલૈઃ સંચરચ્છિલીમુખમુખોદ્ગતૈર્મુખરિતાન્તરં ઝંકૃતૈઃ । કપોતશુકસારિકાપરભૃતાદિભિઃ પત્રિભિર્વિરાણિતમિતસ્તતો ભુજગશત્રુનૃત્યાકુલમ્
તેનું આંતર ભાગ કબૂતર, શુક, સારિકા, કોયલ વગેરે પક્ષીઓના મધુર કલરવથી ગુંજતું રહે છે, અને મોરો સર્વત્ર નૃત્ય કરીને આનંદ ભરે છે.
કલિન્દદુહિતુશ્ચ લલ્લહરિવિપ્લુષાં વાહિભિર્વિનિદ્ર સરસીરુહોદરરજશ્ચ યોદ્ધૂસરૈઃ । પ્રદીપિત મનોભવવ્રજવિલાસિની વાસસાં વિલોલનપરૈર્નિષેવિતમનારતં મારુતૈઃ
ત્યાં યમુના નદીની લહેરોથી ઉડતી કમળની કાદવ અને સરોવરોની રેતી સાથે, ચંચળ પવન સતત વ્રજની રમણીય સ્ત્રીઓના નિવાસને સેવા આપે છે.
પ્રવાલનવપલ્લવં મરકતચ્છદં મૌક્તિકપ્રભાપ્રકરકોરકં કમલરાગનાનાફલમ્ । સ્થવિષ્ઠમખિલર્તુભિઃ સતતસેવિતં કામદં તદન્તરપિકલ્પકાઙ્ઘ્રિપમુદઞ્ચિતં ચિન્તયેત્
એમાં મનુષ્યે મનમાં એ કલ્પવૃક્ષનું ધ્યાન કરવું જોઈએ, જેમાં તાજા લાલ પાંદડા, પાચા પાન, મુક્તા જેવી કળીઓ, કમળ રંગના અને色色 ફળો છે, જે સર્વ ઋતુમાં અડગ રહે છે અને દેવતાઓએ તેની સેવા કરે છે.
સુહેમશિખરાચલેઉદિતભાનુવદ્ભાસુરામધોઽસ્ય કનકસ્થલીમમૃતશીકરાસારિણઃ । પ્રદીપ્તમણિકુટ્ટિમાં કુસુમરેણુપુઞ્જોજ્જ્વલાં સ્મરેત્પુનરતન્દ્રિતો વિગતષટ્તરઙ્ગાંબુધઃ
એમાં મનુષ્યે કદી થાક્યા વિના અને મનને શાંત રાખીને, સુવર્ણ શિખરવાળા પર્વત પર ઉગતા સૂર્ય જેવું તેજસ્વી સોનેરી મંચ, અમૃતની ધારા વહેતી, રત્નમય ફલોર અને ફૂલોની ધૂળથી ઝગમગતું સ્થાન સ્મરણ કરવું જોઈએ.
તદ્રત્નકુટ્ટિમનિવિષ્ટમહિષ્ઠયોગપીઠેઽષ્ટપત્રમરુણં કમલં વિચિન્ત્ય । ઉદ્યદ્વિરોચનસરોચિરમુષ્યમધ્યે સંચિન્તયેત્સુખનિવિષ્ટમથોમુકુન્દમ્
એ રત્નમય ફલોર પર, શ્રેષ્ઠ યોગાસન રૂપે લાલ આઠ પાંદડાવાળું કમળ કલ્પવું, અને તેના મધ્યમાં ઉગતા સૂર્ય જેવું તેજ ધરાવતો, આનંદથી બેઠેલો મુકુંદનું ધ્યાન કરવું.
સુત્રામહેતિ દલિતાઞ્જનમેઘપુઞ્જપ્રત્યગ્રનીલજલજન્મસમાનભાસમ્ । સુસ્નિગ્ધનીલઘનકુઞ્ચિતકેશજાલં રાજન્મનોજ્ઞશિતિકણ્ઠશિખણ્ડચૂડમ્
તેના ગળામાં હાર છે, કાળી મેઘમાળા જેવી તાજી નીલ કમળ જેવી કાંતિ છે, વાળ ઘાટા, નીલા અને વળાંકદાર છે, અને માથા પર મોરપાંખ શોભે છે – એ દર્શન માટે અતિ મનોહર છે.
રોલમ્બલાલિતસુરદ્રુમસૂનુસંપદ્યુક્તં સમુત્કચનવોત્પલકર્ણપૂરમ્ । લોલાલિભિઃ સ્ફુરિતભાલતલપ્રદીપ્તગોરોચનાતિલકમુજ્જ્વલચિલ્લિચાપમ્
તેના કાનમાં ઉપર ચડેલા નીલ કમળ છે, કપાળ પર તેજસ્વી પીળો તિલક છે, ભ્રૂઓ વાંકડિયા ધનુષ્ય જેવી છે અને ચંચળ મધમાખીઓથી રમણીય લાગે છે.
આપૂર્ણશારદગતાઙ્ક શશાઙ્કબિમ્બકાન્તાનનં કમલપત્રવિશાલનેત્રમ્ । રત્નસ્ફુરન્મકરકુણ્ડલરશ્મિદીપ્તગણ્ડસ્થલીમુકુરમુન્નતચારુનાસમ્
શરદપૂર્ણિમાના ચાંદની જેવું તેજસ્વી મુખ, કમળની પાંખડીઓ જેવી વિશાળ આંખો, રત્નોથી જડિત મકરાકાર કુંડળોની ઝાંખીથી ગલગલિત ગાલ અને તેજસ્વી ચહેરામાં પ્રતિબિંબિત થયેલી ઉંચી અને સુંદર નાક હતી.
સિન્દૂરસુન્દરતરાધરમિન્દુકુન્દમન્દારમન્દહસિતદ્યુતિદીપિતાશમ્ । વન્યપ્રવાલકુસુમપ્રચયાવકૢપ્તગ્રૈવેયકોજ્જ્વલમનોહરકમ્બુકણ્ઠમ્
તેમના હોઠ સિંધૂર કરતાં પણ વધારે લાલ અને સુંદર હતા, ચાંદની, ચમેલી અને મન્દારના ફૂલ જેવી મૃદુ સ્મિતથી આખું ચહેરું પ્રકાશિત થતું હતું. જંગલના પ્રવાળ જેવા ફૂલોની વણાયેલી વણમાલા ગળામાં ઝળહળતી અને મનોહર ગળું વધુ આકર્ષક લાગતું હતું.
મત્તભ્રમદ્ભ્રમરઘુષ્ટવિલમ્બમાનં સંતાનકપ્રસરદામપરિષ્કૃતાંસમ્ । હારાવલીભગણરાજિતપીવરોરુવ્યોમસ્થલીલસિતકૌસ્તુભભાનુમન્તમ્
મધમસ્ત ભમરોની ગુંજતી ટોળીઓ તેમના આસપાસ મંડરાતી, સ્વર્ગીય ફૂલોની વણમાલા તેમના ખભા પર શોભતી, અને પહોળા છાતી પર હારની પંક્તિઓ સાથે, કૌસ્તુભ મણિનું તેજ આકાશમાં સૂર્ય જેવું ઝળહળતું હતું.
શ્રીવત્સલક્ષણસુલક્ષિતમુન્નતાંસમાજાનુપીનપરિવૃત્તસુજાતબાહુમ્ । આબન્ધુરોદરમુદારગભીરનાભિં ભૃઙ્ગાઙ્ગનાનિ કરમંજુલરોમરાજિમ્
શ્રીવત્સના શુભ ચિહ્નથી શોભિત, ઉંચા અને સુંદર ખભા, ઘૂંટણ સુધી લાંબા, ગોળ અને મજબૂત હાથ, પાતળી કમર, ઊંડી અને ભવ્ય નાભિ, અને છાતી પર ભમરાની લીટી જેવી કાળી વાળની પંક્તિઓ હતી.
નાનામણિપ્રઘટિતાઙ્ગદકઙ્કણોર્મિ ગ્રૈવેયસારસનનૂપુરતુન્દબન્ધમ્ । દિવ્યાઙ્ગરાગપરિપિઞ્જરિતાઙ્ગયષ્ટિમાપીતવસ્ત્રપરિવીતનિતમ્બબિમ્બમ્
વિવિધ મણિથી શોભિત બાંગડીઓ અને કંકણ, તેજસ્વી હાર, કમરપટ્ટો, પાયલ અને કમરબંદ પહેરેલા, તેમના દૈવી અંગો સુગંધિત અંગરાગથી રંગાયેલા અને કમર પર પીળા વસ્ત્રો લપેટેલા હતા.
ચારૂરુજાનુમનુવૃત્તમનોજ્ઞજઙ્ઘં કાન્તોન્નતપ્રપદનિન્દિત કૂર્મકાન્તિમ્ । માણિક્યદર્પણલસન્નખરાજરાજદ્રક્તાઙ્ગુલિચ્છદનુસુન્દરપાદપદ્મમ્
સુંદર જાંઘ, ઘૂંટણ અને વળાંકવાળી પિંડળી, તેજસ્વી અને સુંદર પગ, જે કાચબાની કાંતિને પણ લજાવતાં, મણિ જેવા લાલ નખ અને કમળ જેવા પગની આંગળીઓ લાલ રંગથી ઢંકાયેલી હતી.
મત્સ્યાઙ્કુશારિદરકેતુયવાબ્જવજ્રૈઃ સંલક્ષિતારુણકરાઙ્ઘ્રિતલાભિરામમ્ । લાવણ્યસારસમુદાયવિનિર્મિતાઙ્ગં સૌન્દર્યનિન્દિતમનોભવ દેહકાન્તિમ્
માછલી, અંકુશ, બાણ, ધ્વજ, જવાર અને વજ્રના ચિહ્નો હાથ અને પગ પર દેખાતા, લાલચટ્ટા તળવાં મનને આનંદ આપતા, સૌંદર્યના સારથી બનેલું શરીર, અને કામદેવને પણ લજાવતી કાંતિ હતી.
આસ્યારવિન્દપરિપૂરિતવેણુરન્ધ્રલોલત્કરાઙ્ગુલિસમીરિતદિવ્યરાગૈઃ । શશ્વદ્ભવૈઃ કૃતનિવિષ્ટસમસ્તજન્તુસંતાનસંનતિમનન્તસુખામ્બુરાશિમ્
કમળ જેવા મુખમાં વાંસળી ધરી, અંગુળીઓ વાંસળીના છિદ્રો પર રમતી, દૈવી સંગીત વહેતું, અને એ સંગીતથી બધા જીવજંતુઓમાં આનંદ છવાઈ જતો, એ અનંત સુખનું સાગર બની ગયો હતો.
ગોભિર્મુખામ્બુજવિલીનવિલોચનાભિરૂધોભરસ્ખલિતમન્થરમન્દગાભિઃ । દન્તાગ્રદષ્ટપરિશિષ્ટતૃણાઙ્કુરાભિરાલમ્બિવાલધિલતાભિરથાભિવીતમ્
ગાયોની આંખો તેમના કમળ જેવા મુખ પર જ અડગ રહી, ભરેલા થણના ભારથી ધીમે ધીમે ચાલતી, દાંતથી ઘાસના ટોચા તૂકતી અને પૂંછડી જમીન પર હળવે હળવે ફટકારતી હતી.
સંપ્રસ્નુતસ્તનવિભૂષણપૂર્ણનિશ્ચલાસ્યાદ્દૃઢક્ષરિતફેનિલદુગ્ધમુગ્ધૈઃ । વેણુપ્રવર્તિતમનોહરમન્દગીતદત્તોચ્ચકર્ણયુગલૈરપિતર્ણકૈશ્ચ
ગાયોના થણો આભૂષણોથી શોભતા, સ્થિર અને ફેનાળુ દૂધ મોઢેથી મજબૂતીથી વહેતું, વાંસળીના મોહક અને મૃદુ સંગીતને સાંભળવા તેમના કાન ઊંચા થઈ જતા અને વાછરડાં ઉત્સાહથી દૂધ પીતા.