એકતોઽપિ તપો દાન ક્રતુ સુત્યાદિકાઃ ક્રિયાઃ । એકતો વિધિવન્માસો માધવશ્ચરિતો મહાન્
એક તરફ તપ, દાન, યજ્ઞ અને સોમયાગ જેવા કર્મો છે; બીજી તરફ નિયમથી પાળેલો મહાન માધવમાસ છે.
તસ્ય માધવમાસસ્ય દિનૈકસ્યાપિ ભૂપતે । કૃતં યત્સુકૃતં તત્તે સર્વદાનાધિકં પુરા
હે રાજા, માધવમાસના એક જ દિવસે જે પણ સારા કર્મ થાય છે, એ પહેલાંના બધા દાન કરતાં વધારે છે.
કારુણ્યેન દિનૈકસ્ય પુણ્યં દેહિ ધરાપતે । નિરયે પચ્યમાનેભ્યો દુઃખિતેભ્યો દયાનિધે
હે ધરાપતિ, દયાથી એક દિવસનું પુણ્ય નરકમાં પીડાતા દુઃખી જીવોને આપો, હે દયાના સાગર.
ન દયાસદૃશો ધર્મો ન દયાસદૃશં તપઃ । ન દયાસદૃશં દાનં ન દયાસદૃશઃ સખા
દયા જેવી કોઈ ધર્મ નથી, દયા જેવી કોઈ તપસ્યા નથી, દયા જેવું કોઈ દાન નથી અને દયા જેવો કોઈ મિત્ર નથી.
પુણ્યદઃ પુણ્યમાપ્નોતિ નરો લક્ષગુણં સદા । કારુણ્યેન વિશેષાત્તે ધર્મવૃદ્ધિસ્તતો ભવેત્
જે પુણ્ય આપે છે, તેને લાખગણું પુણ્ય મળે છે; ખાસ કરીને દયાથી ધર્મમાં વૃદ્ધિ થાય છે.
દુઃખિતાનાં હિ ભૂતાનાં દુઃખોદ્ધર્ત્તા નરો હિ યઃ । સ એવ સુકૃતી લોકે જ્ઞેયો નારાયણાંશજઃ
જે માણસ દુઃખી જીવોના દુઃખ દૂર કરે છે, એ જ સાચો પુણ્યવાન છે અને એ નારાયણનો અંશ માનવો જોઈએ.
વૈશાખે માસિ પૂર્ણાયાં સ્નાનદાનાદિકં ત્વયા । યત્તીર્થે વિહિતં વીર સર્વાઘવિનિષૂદનમ્
હે વીર, વૈશાખ મહિનાની પૂર્ણિમાએ તીર્થસ્થાને તારા દ્વારા કરાયેલ સ્નાન, દાન અને અન્ય કર્મો બધા પાપોનો નાશ કરે છે.
તદેભ્યો દેહિ વિધિવત્કૃત્વા સાક્ષ્યે હરિં પ્રભુમ્ । ત્રિવાચિકં ચ નિરયાદ્યેનામી સ્વર્ગમાપ્નુયુઃ
હે પ્રભુ, વિધિવત્ હરીને સાક્ષી રાખીને આ પુણ્ય આ જીવોને આપો, જેથી ત્રિવચનથી એ લોકો નરકમાંથી સ્વર્ગમાં જઈ શકે.
કપોતાર્થં સ્વમાંસાનિ કારુણ્યેન પુરા શિબિઃ । દત્વા દયાનિધિઃ સ્વર્ગે રાજતે કીર્તિવારિધિઃ
પહેલાં રાજા શિબીએ દયાથી કબૂતર માટે પોતાનું માંસ આપ્યું હતું; એ દયાના ખજાના છે અને સ્વર્ગમાં કીર્તિના સાગર બનીને તેજ પામે છે.
દધીચિરપિ રાજર્ષિર્દત્વાસ્થિ ચ યમાત્મનઃ । ત્રૈલોક્યકૌમુદીં કીર્તિં લબ્ધવાન્સ્વર્ગમક્ષયમ્
રાજર્ષિ દધીચિએ પણ પોતાનાં હાડકાં દાન આપ્યા અને ત્રણેય લોકમાં પ્રસિદ્ધ એવી કીર્તિ અને અવિનાશી સ્વર્ગ મેળવ્યો.
સહસ્રજિચ્ચ રાજર્ષિઃ પ્રાણાનિષ્ટાન્મહાયશાઃ । બ્રાહ્મણાર્થે પરિત્યજ્ય ગતો લોકાનનુત્તમાન્
અને મહાન કીર્તિવાળા રાજર્ષિ સહસ્રજિતે બ્રાહ્મણ માટે પોતાનું જીવન ત્યાગ્યું અને શ્રેષ્ઠ લોક પ્રાપ્ત કર્યા.
ન સ્વર્ગે નાપવર્ગેઽપિ તત્સુખં લભતે નરઃ । યદાર્તજંતુનિર્વ્વાણદાનોત્થમિતિ નો મતિઃ
માનવને સ્વર્ગ કે મોક્ષમાં પણ એવુ સુખ મળતું નથી, જે દુઃખી જીવોને રાહત આપવાથી મળે છે—આ અમારો દૃઢ મત છે.
સર્વેષુ દાતૃજાતેષુ પુરા જાતોસિ ભૂપતે । કર્મણાનેન સંખ્યાસુ ધીર ધૈર્યં નિયોજ્ય ચ
હે રાજા, તું અગાઉ બધા દાન આપનારા જાતિમાં જન્મ લીધો છે; હવે આ કર્મથી ધીરજ અને સ્થિરતા રાખ.
દૃષ્ટ્વા તવધિયં ધર્મ દયા દાનં સુનિશ્ચલમ્ । અસ્માભિરપિ તૂત્સાહઃ ક્રિયતે ધર્મ્મવાદિભિઃ
તારી અડગ બુદ્ધિ, ધર્મ, દયા અને અચલ દાન જોઈને અમને પણ, ધર્મની વાત કરનારા લોકોને, ઉત્સાહ મળે છે.
યદિ તે રોચતે રાજન્ન વિલંબતયા તતઃ । તદેભ્યો દેહિ તત્પુણ્યં યાતનાદુઃખદાહકમ્
રાજા, જો તમને મન થાય તો વિલંબ ન કરો; આ જીવાતાઓને એ પુણ્ય આપો, જે યાતનાના દુઃખને દહાવી નાખે છે.
ઇત્યુક્તઃ સ તદા દેવં કૃત્વા સાક્ષ્યે ગદાધરમ્ । તેભ્યસ્ત્રિવાચિકં પુણ્યં દયાવાન્વિધિના દદૌ
આ રીતે કહેતાં, તેણે ગદાધર ભગવાનને સાક્ષી રાખી, દયા કરીને યોગ્ય રીતથી તેમને ત્રણ વ્રતનું પુણ્ય આપ્યું.
દત્તે માધવમાસસ્ય તસ્મિન્નેકદિનોદ્ભવે । સ્વકૃતે જંતવો યામ્યયાતનાપરિવર્જિતાઃ
માધવ માસના એ એક જ દિવસે જ્યારે એ દાન આપાયું, ત્યારે તેના કર્મથી બધા જીવ યમની યાતનામાંથી મુક્ત થઈ ગયા.
વિમાનવરમારૂઢાઃ સર્વે તે ત્રિદિવં યયુઃ । પ્રણમંતઃ સ્તુવંતશ્ચ પશ્યંતસ્તં પ્રહર્ષિતાઃ
બધા જ સુંદર વિમાનોમાં ચડીને સ્વર્ગે ગયા, તેઓ રાજાને જોયા, નમન કર્યા અને સ્તુતિ કરતા આનંદિત થયા.
નૃપેણ દત્તં તદવાપ્ય પુણ્યં વૈશાખમાસૈકદિનાભિજાતમ્ । સર્વે યયુસ્તે નરકાદ્વિમુક્તા દિવં વિમાનાધિગતા હિ ચિત્રમ્
રાજાએ વૈશાખ માસના એક દિવસે આપેલું એ પુણ્ય મળતાં, બધા નરકમાંથી છૂટીને, અદ્દભુત રીતે વિમાનોમાં બેસી સ્વર્ગે ગયા.
નૂનં વિચિત્રો ભુવિ ભૂતવર્ગઃ સંભૂતભાવો બહુધા વિચિત્રઃ । તથા વિચિત્રોઽખિલકર્મયોગસ્તત્કર્મશક્તિપ્રચયો વિચિત્રઃ
નિશ્ચયે, પૃથ્વી પરના જીવજાતિ અતિ વિચિત્ર છે અને તેમની ઉત્પત્તિ પણ અનેક પ્રકારની છે; તેમ જ બધાં કર્મો અને તેમનો સંચય પણ અનેક પ્રકારનો છે.
સંસ્તૂયમાનો મુનિદેવસંઘૈર્યસ્તદ્વિશેષાધિકલબ્ધપુણ્યઃ । પરં પદં યોગિવરૈરલભ્યં યયૌ જગન્નાથગણાભિવંદ્યઃ
જેને ઋષિ અને દેવતાઓએ વખાણ્યો, વિશેષ અને વધુ પુણ્ય મળ્યું, તે જગન્નાથના ગણા દ્વારા પૂજાયેલો, મહાન યોગીઓ પણ ન પામે તે પરમ પદને પામી ગયો.
ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે પાતાલખંડે વૈશાખમાસમાહાત્મ્યે । દ્વ્યુત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ
આ રીતે શ્રીપદ્મપુરાણના પાતાળખંડમાં વૈશાખ માસના મહાત્મ્યમાં, એકસો બેમાં અધ્યાય પૂર્ણ થયો.
યમ ઉવાચ- એતન્માધવમાસસ્ય સમાસાત્કિંચિદીરિતમ્ । માહાત્મ્યં પૂર્ણિમાયાશ્ચ વિશેષાદ્દ્વિજસત્તમ
યમ કહે છે: હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, માધવ માસનું મહાત્મ્ય અને ખાસ કરીને પૂર્ણિમાનું મહાત્મ્ય સંક્ષિપ્તમાં કહાયું છે.
વૈશાખમાસે મધુસૂદનસ્ય પ્રિયં ય એનં પઠતીતિહાસમ્ । સ યાતિ કૃષ્ણાલયમાશુપૂતઃ કલ્પાનનેકાનિહ મોદતે ચ
જે કોઈ વૈશાખ માસમાં, મધુસૂદનને પ્રિય આ ઇતિહાસ વાંચે છે, તે ઝડપથી પવિત્ર થઈ કૃષ્ણના ધામે જાય છે અને ત્યાં અનેક યુગો સુધી આનંદ કરે છે.
ધન્યં યશસ્યમાયુષ્યમિદં સ્વસ્ત્યયનં મહત્ । સ્વર્ગ્યં શ્રીદં સૌમનસ્યં પ્રશસ્યમઘમર્ષણમ્
આ ગ્રંથ ધન્ય, યશસ્વી, આયુષ્યદાયક, મહાન શુભદાયક, સ્વર્ગપ્રાપ્તિદાયક, શ્રીપ્રદ, આનંદદાયક, વખાણવા યોગ્ય અને પાપનો નાશક છે.
ઇદં માધવમાસસ્ય માહાત્મ્યં માધવપ્રિયમ્ । ચરિત્રં ભૂપતેસ્તસ્ય સંવાદં ચાવયોરપિ
આ માધવ માસનું મહાત્મ્ય, માધવને પ્રિય, એ રાજાનું વર્તમાન અને અમારી વચ્ચેનો સંવાદ છે.
શ્રુત્વા પઠિત્વા વિધિવદનુમોદ્ય મનઃપ્રિયમ્ । ભવેદ્ભક્તિર્ભગવતિ યયા સ્યાત્પાપસંક્ષયઃ
આ મનને પ્રિય વાતને શ્રવણ, પઠન અને યોગ્ય રીતે સ્વીકારી, ભગવાનમાં ભક્તિ થાય છે, જેના દ્વારા પાપનો નાશ થાય છે.
અથ ગચ્છ મહીદેવ દેવલોકાદ્યથેચ્છયા । નિપાત્ય ભુવિ વૈદેહં રુદંત્યદ્યાપિ બાંધવાઃ
હવે, હે પૃથ્વીના સ્વામી, તું ઇચ્છા મુજબ દેવલોકમાં જા; પૃથ્વી પર શરીર છોડી, તારા સગા આજે પણ રડે છે.
વિલપ્યમાનૈરપિ બંધુભિસ્તૈર્ન યાવદગ્નૌ તવ તચ્છરીરમ્ । પ્રક્ષિપ્યતે હંત જવૈર્ન તાવદ્યાહિ સ્વયં સુપ્ત ઇવ પ્રબુદ્ધઃ
જ્યારે સુધી તારો શરીર અગ્નિમાં મૂકાતું નથી, તારા રડતા સગા હોવા છતાં, તું ઊંઘમાંથી જાગ્યા જેવો તરત જ જતો નહિ.
મમપ્રસાદાદિહ પુણ્યયોગઃ શ્રુતો યથાવત્તમિમં વિધેહિ । વિધાનતો વૈ સમયે સમંતે સમાગમોંઽતે ભવિતા સુરૈશ્ચ
મારા પ્રસાદથી તું અહીં યોગ્ય રીતે પુણ્યનો માર્ગ સાંભળ્યો છે; તે પ્રમાણે આચરણ કર, અને યોગ્ય સમયે અંતે દેવતાઓ સાથે ભેટ થશે.