વદામ્યહં તવ નૃપહિતં સર્વોત્તમોત્તમમ્ । પુરોહિતો યતસ્તેઽહં સદસત્કર્મભાગપિ
હું તને, રાજા, સર્વોત્તમ હિત કહું છું; હું તારો પુરોહિત છું, સારા-ખરાબ કર્મમાં ભાગીદાર છું.
એકતઃ સર્વપુણ્યાનિ પાપનાશાય પાપિનામ્ । એકતો માધવે માસો માધવસ્યપ્રિયઃ સદા
એક તરફ બધા પુણ્ય છે, પાપીનું પાપ નાશ કરવા માટે; બીજી તરફ માધવ માસ છે, જે હંમેશા શ્રીમાધવને પ્રિય છે.
બ્રહ્મહત્યા સુરાપાનં સ્તેયં ગુર્વંગનાગમઃ । મહાંતિ પાતકાન્યેવ કીર્તિતાનિ મુનીશ્વરૈઃ
બ્રાહ્મણ હત્યા, દારૂ પીવું, ચોરી અને ગુરુની પત્ની પાસે જવું—આ બધાં મહાપાપ છે, જે ઋષિઓએ જણાવ્યા છે.
તત્ર યન્મનસા કાયે વ્રતેનાપિ કૃતં નરૈઃ । નાશયેન્માધવો માસઃ સર્વં પાપતમો મહત્
મન, શરીર કે વ્રતથી જે કંઈ કરવામાં આવે છે, માધવ માસ એ બધાં મોટા અને ભયંકર પાપ નાશ કરે છે.
દિવાકર ઇવ ધ્વાંતં નાશયેન્નૃપસર્વશઃ । તથા શ્રી માધવોમાસસ્તમાચર વિધાનતઃ
જેમ સૂર્ય અંધકાર નાશ કરે છે, રાજા, તેમ શ્રીમાધવ માસ પણ કરે છે; તેથી એ નિયમ પ્રમાણે આચર.
આજન્મનોઽપિ વિહિતાનિ મહાંતિ રાજન્ઘોરાણિ તાનિ દુરિતાનિ વિહાય મર્ત્યાઃ । વૈશાખમાસવિહિતાચરણપ્રભાવ પુણ્યેન તે હરિપુરં મુદિતા લભંતે
જન્મથી કરેલા મોટા અને ભયંકર પાપો પણ, રાજા, વૈશાખ માસનું નિયમિત પાલન કરીને, મનુષ્યો છોડે છે; એના પુણ્યથી હરીના શહેરમાં આનંદથી પહોંચે છે.
યદ્યેકમપિ વૈશાખમાચરંતિ વિધાનતઃ । ભાવતઃ પાપિનોઽપ્યંતે પ્રયાંતિ હરિમંદિરમ્
જો કોઈ એક વ્યક્તિ પણ વૈશાખ માસને નિયમ પ્રમાણે આચરે, તો—even પાપી સ્વભાવ ધરાવતો હોય—અંતે હરીના મંદિર પહોંચે છે.
તસ્માત્ત્વમપિ રાજેંદ્ર માસેઽસ્મિન્માધવેધુના । પ્રાતઃસ્નાત્વા વિધાનેન સમર્ચય મધુદ્વિષમ્
તેથી, રાજેન્દ્ર, આ માધવ માસમાં, સવારે સ્નાન કરીને નિયમ પ્રમાણે મધુદ્વિષીનું પૂજન કર.
તંડુલસ્ય યથા ચર્મ યથા તામ્રસ્ય કાલિમા । નશ્યંતિ ક્રિયયા વીર પુરુષસ્ય તથા મલઃ
જેમ ચોખાની છાલ અને તાંબાની કાળી ક્રિયા દ્વારા દૂર થાય છે, એ રીતે પુરુષના દોષ પણ મહેનતથી નાશ પામે છે, હે વીર.
જીવસ્ય તંડુલસ્યેવ સહજોઽપિ મલો મહાન્ । નશ્યત્યેવ ન સંદેહસ્તસ્માત્કર્મોદિતં કુરુ
જીવમાં ચોખા જેવી જ જન્મથી રહેલી મોટી અશુદ્ધિ નિશ્ચયે દૂર થાય છે—આમાં કોઈ શંકા નથી—તેથી નિયમિત કર્મ કરવું જોઈએ.
ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે પાતાલખંડે વૈશાખમાહાત્મ્યે નવનવતિતમોઽધ્યાયઃ
આ રીતે શ્રીપદ્મપુરાણના પાતાળખંડમાં વૈશાખ મહાત્મ્યના નવાણું અધ્યાયનો અંત આવે છે.
શ્રીરાજોવાચ- ક્ષીરોદજલતુલ્યાભિઃ શીતલામલદૃષ્ટિભિઃ । તથ્યાભિશ્ચ વિચિત્રાભિસ્ત્વયા ગીર્ભિઃ પ્રબોધિતઃ
રાજાએ કહ્યું: તમારી વાણી દૂધના સાગર જેવી ઠંડી અને શુદ્ધ છે, સાચી અને વિવિધતાથી ભરપૂર છે; એથી હું જાગૃત થયો છું.
અસાગરોત્થં પીયૂષમદ્રવ્યં વ્યસનૌષધમ્ । ત્વયાહં પાયિતઃ સૌમ્ય ભવરોગનિવારણમ્
હે સૌમ્ય, તમે મને એ અમૃત પીવડાવ્યું છે જે સાગરમાંથી નથી ઉત્પન્ન થયું, દુઃખ માટે દવા છે અને સંસારના રોગને દૂર કરે છે.
હર્ષપ્રદો નૃણાં પાપહાનિકૃજ્જીવનૌષધમ્ । જરામૃત્યુહરો વિપ્ર સદ્ભિઃ કિલ સમાગમઃ
સજજનોની સંગતિ, હે બ્રાહ્મણ, વિદ્વાનો કહે છે કે એ મનુષ્યોને આનંદ આપે છે, પાપ દૂર કરે છે, જીવનની દવા આપે છે અને વૃદ્ધાપન તથા મૃત્યુને દૂર કરે છે.
યાનિ યાનિ દુરાપાનિ વાંછિતાનિ મહીતલે । પ્રાપ્યંતે તાનિ તાન્યેવ સાધૂનામેવ સંગમાત્
પૃથ્વી પર જે દુર્લભ અને ઇચ્છિત વસ્તુઓ છે, એ બધું સજજનોની સંગતિથી પ્રાપ્ત થાય છે.
યઃ સ્નાતઃ પાપહરયા સાધુસંગમ ગંગયા । કિં તસ્ય દાનૈઃ કિં તીર્થૈઃ કિં તપોભિઃ કિમધ્વરૈઃ
જે વ્યક્તિ પાપ દૂર કરતી સજજનોની સંગતિની ગંગામાં સ્નાન કરે છે, એને દાન, તીર્થ, તપ કે યજ્ઞની જરૂર નથી.
નિમજ્જ્યોન્મજ્જતાન્નૄણાં ભવાબ્ધૌ પરમાયનમ્ । સંતો ધર્મવિદઃ શાંતા નૌર્દૃઢે વાપ્સુમજ્જતામ્
સંસારના સાગરમાં ડૂબતા અને ઊભરતા લોકો માટે શાંતિ અને ધર્મ જાણનારા સંતો શ્રેષ્ઠ આશ્રય છે, જેમ કે પાણીમાં ડૂબતા માટે મજબૂત નાવ.
યો મે ભાવઃપુરા હ્યાસીત્કામૈકસુખલાલસઃ । દર્શનાદ્વચનાત્તેઽદ્ય વિપરીતોઽભવદ્વિભો
હે સ્વામી, પહેલાં મને માત્ર કામના સુખમાં જ આનંદ આવતો, પણ હવે તમારી મુલાકાત અને વાણીથી મારા મનનો ભાવ સંપૂર્ણ બદલાઈ ગયો છે.
એકજન્મસુખસ્યાર્થે સહસ્રાણિ વિલોપયેત્ । પ્રાજ્ઞો જન્મસહસ્રાણિ સંચિનોત્યેકજન્મના
એક જન્મના સુખ માટે બુદ્ધિમાન માણસ હજારો જન્મો ત્યજી શકે છે; અને એક જન્મથી હજારો જન્મોની પુણ્યસંચય કરી શકે છે.
હાહા કામરસાસ્વાદ સુખલાલસચેતસા । મયા મૂઢેન ન કૃતં કિંચિદાત્મહિતં દ્વિજ
હાય! કામના રસમાં અને સુખની લાલચમાં મગ્ન રહીને, હું મૂર્ખે, મારા માટે કંઈ સારું કર્યું નથી, હે દ્વિજ.
અહો મે મનસો મોહો યેનાત્મા યોષિતાં કૃતે । પાતિતો વ્યસને ઘોરે દુઃખોદર્કે દુરત્યયે
અરે! મારા મનનો મોહ, જેના કારણે સ્ત્રીઓ માટે મેં પોતાને જ ભયંકર અને દુઃખથી ભરેલા, દુર્લભ દુઃખમાં ફેંકી દીધો.
ભગવન્પરિતુષ્ટોઽસ્મિ બોધિતો વચનેન તે । ઉપદેશપ્રદાનેન મામુદ્ધર્તુમિહાર્હસિ
હે ભગવાન, તમારી વાણીથી હું સંતોષ પામ્યો છું; તમે જે ઉપદેશ આપ્યો છે, એથી હવે મને અહીં ઉદ્ધાર કરો.
પુરા ચરિતપુણ્યોઽહં ભવતા બોધિતોઽસ્મિ યત્ । ત્વત્પાદરજસા વાપિ વિશેષાદપિ પાવિતઃ
પહેલાં કરેલા પુણ્યના કારણે, હું તમારી દ્વારા જાગૃત થયો છું, અથવા ખાસ કરીને તમારા પગની ધૂળથી શુદ્ધ થયો છું.
વિધિં માધવમાસસ્ય બ્રૂહિ મે વદતાં વર । સર્વપાપક્ષયકરો યસ્ત્વયા પરિકીર્તિતઃ
વાણીમાં શ્રેષ્ઠ, તમે જે માધવ માસના વ્રતને સર્વપાપ નાશક કહ્યા છે, એ મને કહો.
કિં દાનં તત્ર કિં સ્નાનં કો દેવો નિયમાસ્તુ કે । એતદાચક્ષ્વ વિપ્રર્ષે દુરિતોત્તારણાય મે
એમાં કયું દાન છે, કયું સ્નાન છે, કયો દેવ છે અને કયા નિયમો છે? હે વિદ્વાન બ્રાહ્મણ, મને પાપમાંથી મુક્તિ માટે આ બધું કહો.
યમ ઉવાચ- ઇત્યેવમુક્તો ભગવાન્કશ્યપઃ સ દયાનિધિઃ । પ્રોવાચ વચનં વિપ્ર ધર્મ્યં વિશ્વહિતં શુભમ્
યમએ કહ્યું: આ રીતે પૂછ્યા પછી, દયાના ખજાના ભગવાન કશ્યપે, હે બ્રાહ્મણ, સર્વના હિત માટે ધર્મયુક્ત અને શુભ વાણી બોલી.
કશ્યપ ઉવાચ- પૂર્વાપરસમાધાન ક્ષમબુદ્ધ્યા ચ તે નૃપ । પૃષ્ટં પ્રાજ્ઞે ન વક્તવ્યં નાધમે પાપમાનસે
કશ્યપે કહ્યું: રાજા, ધીરજ અને સમજણથી મન સ્થિર રાખીને, જ્ઞાનીને પૂછ્યા વિના કશું કહેવું નહીં, અને નીચ મનવાળા કે દुष્ટ વ્યક્તિને પણ કશું કહેવું નહીં.
પાપપ્રવૃત્તસ્ય તથા દત્વા ભૂપ શુભાં મતિમ્ । વિદ્યાદાનફલં સમ્યક્પ્રાપ્યતે નાત્ર સંશયઃ
પાપમાં લાગેલા વ્યક્તિને જો સારા વિચાર આપો, રાજા, તો જ્ઞાન આપવાનો સંપૂર્ણ ફળ મળે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.
નાપૃષ્ટઃ કસ્યચિદ્બ્રૂયાન્ન ચાન્યાયેન પૃચ્છતઃ । જાનન્નપિ હિ મેધાવી જડવલ્લોકમાચરેત્
કોઈને પૂછ્યા વિના કશું કહેવું નહીં, અને અયોગ્ય રીતે પૂછનારને પણ નહીં; જ્ઞાની હોવા છતાં, લોકોમાં જાણે અજ્ઞાની હોય એ રીતે વર્તવું જોઈએ.
વિદુષામપિ શિષ્યાણાં પુત્રાણાં ચ ક્રિયાવતામ્ । અપૃષ્ટમપિ વક્તવ્યં શ્રેયઃ શ્રદ્ધાવતાં હિતમ્
પણ, શિષ્યો, પુત્રો અને સારા કામમાં લાગેલા લોકો માટે—even જો પૂછ્યા ન હોય—જેઓ શ્રદ્ધાળુ છે, એમને હિતનું અને કલ્યાણકારક કહેવું જોઈએ.