મુહ્યતાપિ મનુષ્યેણ પ્રષ્ટવ્યાઃ સુહૃદો બુધાઃ । તે ચ પૃષ્ટા યથા બ્રૂયુસ્તત્કર્ત્તવ્યં યથોચિતમ્
મનુષ્ય ગૂંચવણમાં હોય ત્યારે બુદ્ધિશાળી મિત્રોને પૂછવું જોઈએ; અને પૂછવામાં આવે ત્યારે, તેઓ યોગ્ય રીતે જે કહે, એ પ્રમાણે જ કરવું જોઈએ.
સર્વોપાયેન કર્ત્તવ્યો નિગ્રહઃ કામકોપયોઃ । શ્રેયોઽર્થિના યતસ્તૌ હિ શ્રેયોઘાતાર્થમુદ્યતૌ
સર્વ રીતે કામ અને ક્રોધને કાબૂમાં રાખવું જોઈએ, કારણ કે એ બંને હંમેશા કલ્યાણને નાશ કરવા માટે તૈયાર રહે છે.
કામો હિ બલવાન્રાજઞ્છરીરસ્થો રિપુર્મહાન્ । ન તસ્ય વશગો ભૂયાજ્જનઃ શ્રેયોભિલાષુકઃ
રાજા, કામ ખૂબ જ શક્તિશાળી છે, શરીરમાં રહેલો મોટો દુશ્મન છે; કલ્યાણ ઇચ્છનાર વ્યક્તિએ એના વશમાં ન થવું જોઈએ.
યઃ કામો દેવદેવેન પુરા તેનૈવ શૂલિના । લલાટવહ્નિના દગ્ધઃ કૃતોનંગ ઇતિ સ્થિતિઃ
એ જ કામ, જેને દેવોના દેવ, ત્રિશૂળધારી ભગવાને ક્યારેક પોતાના લલાટની આગથી દગ્ધ કર્યો હતો, એ 'અનંગ' તરીકે ઓળખાય છે.
યદા વાંછત્યસૌ નારીં નિહંતું સમનોભવઃ । પુંસાં કાયં સમાશ્રિત્ય સ્વરૂપં દર્શયત્યસૌ
જ્યારે મનમાં જન્મેલો દેવ સ્ત્રીને નાશ કરવા ઈચ્છે છે, ત્યારે એ પુરુષના શરીરનો આશ્રય લઈને પોતાનું સ્વરૂપ દર્શાવે છે.
ચિંત્યમાનસ્ય વૈ પુંસો નાર્યા રૂપં પુનઃપુનઃ । તમદૃષ્ટં સમાશ્રિત્ય નરમુન્માદયત્યસૌ
જ્યારે પુરુષ વારંવાર સ્ત્રીનું રૂપ વિચારે છે, ત્યારે કામ એ અદૃશ્ય સ્વરૂપને આધારે એને પાગલ બનાવી દે છે.
તથૈવોન્માદયત્યેષ યોષિદંગં ન સંશયઃ । સ્મરઃ સંસ્મરણાન્નામ જાતં તસ્ય તતો નૃપ
એ જ રીતે, એ સ્ત્રીઓના શરીર દ્વારા પણ તેમને પાગલ બનાવી દે છે; એમાં કોઈ શંકા નથી. રાજા, એનું નામ 'સ્મર' છે, કેમ કે એનું સ્મરણ થાય છે.
યાદૃશસ્તાદૃશો રંગો વસ્ત્રં વીરસમાશ્રયેત્ । આત્મતેજઃ પ્રકાશાત્સોઽશ્રુધારા પેયતાં વ્રજેત્
જેવું રમણ, તેવું વસ્ત્ર; વીરએ પોતાના તેજ પર આધાર રાખવો જોઈએ. એ તેજના પ્રકાશથી એ આંખમાં પાણી લાવતો માર્ગ પકડી શકે છે.
નાર્યારૂપં સમારુહ્ય ધીરં તમપિ મોહયેત્ । પુરુષં તુ સમાશ્રિત્ય દ્રાવયત્યેષ યોષિતમ્
સ્ત્રીના રૂપમાં આવીને, એ ધીર માણસને પણ ભ્રમિત કરી શકે છે; અને પુરુષના આશ્રયથી, એ સ્ત્રીઓને દૂર કરી દે છે.
સ એવ સહજો રાજન્નશરીરી શરીરગઃ । શરીરકસ્યાપિ વિભો કથં પાપં વિધીયતે
એ ખરેખર સ્વભાવિક છે, રાજા, શરીર વગર પણ શરીરમાં રહે છે; તો, ભગવાન, પાપ કેવી રીતે શરીરધારી પર લગાડવામાં આવે?
યં પ્રાપ્યાતિપવિત્રાણિ પંચગવ્યહવીંષિ ચ । અશુચિત્વં ક્ષણં યાંતિ કોઽન્ય સ્યાદશુચિસ્તતઃ
પવિત્ર ગાયના પાંચ પ્રકારના હવીઓ પણ, એના સંપર્કમાં આવે ત્યારે ક્ષણ માટે અશુદ્ધ થઈ જાય છે; તો બીજું કોણ અશુદ્ધ હોઈ શકે?
જિઘ્રન્નપિ સ્વદુર્ગંધં પશ્યન્નપિ મલં સ્વકમ્ । ન વિરજ્યતિ લોકોઽયં પીડયન્નપિ નાસિકામ્
માણસ પોતાનો દુર્ગંધ સૂંઘે, પોતાનો મલ જુએ, તો પણ એ દૂર થતો નથી, પોતાની નાકને પીડા આપે તો પણ.
હૃદ્યાન્નમન્નપાનાનિ યં પ્રાપ્ય સુરભીણિ ચ । અશુચિત્વં પ્રયાંત્યાશુ કોઽન્યસ્યાદશુચિસ્તતઃ
હૃદયને ગમતું ખોરાક અને પીણું જ્યારે મળે છે, ત્યારે તે સુગંધિત બની જાય છે; પણ જો તે અશુદ્ધ થાય, તો બીજું કોઈ એ અશુદ્ધ ખોરાક કેમ ખાય?
યસ્યોદરગતં ચાન્નં સ્વં હિ રૂપં પરિત્યજેત્ । કૃમિમિશ્રમમેધ્યત્વં શીઘ્રં પ્રજ્ઞાયતે કિલ
જ્યારે ખોરાક પેટમાં જાય છે અને પોતાનું સ્વરૂપ ગુમાવે છે, ત્યારે તે ઝડપથી કીટ અને અશુદ્ધિ સાથે ભળી જાય છે, આ વાત સૌ કોઈ જાણે છે.
તથાપિ દેહે ભૂપાલ નિજરૂપં પરિત્યજેત્ । શુનતાં યાતિ વૈ પશ્ચાત્કૃમિદુર્ગંધિસંકુલે
એ જ રીતે, રાજા, શરીર પણ પોતાનું સ્વરૂપ ગુમાવે છે અને પછી ખાલી થઈ જાય છે, કીટ અને દુર્ગંધથી ભરાઈ જાય છે.
જાયંતે તત્ર વૈ યૂકાઃ કૃમયો વા ન સંશયઃ । સકૃમિઃ કુરુતે સ્ફોટં કંડૂશ્ચ પરિદારુણઃ
ત્યાં નિશ્ચયથી જૂં અને કીટો જન્મે છે, તેમાં કોઈ શંકા નથી; કીટો ફોડા અને ભારે ખંજવાળ પેદા કરે છે.
વ્યથામુત્પાદયેદ્ભૂયઃ સર્વાંગં પરિચાલયેત્ । નખાગ્રૈર્ઘૃષ્યમાણા સા કંડૂઃ શાંતા પ્રજાયતે
તે દુખ પેદા કરે છે અને આખા શરીરને હલાવી નાખે છે; નખના ટોચથી ખંજવાળ ખંજવાય, ત્યારે રાહત મળે છે.
તદ્વત્સુખં ભવત્યેવ સુરતસ્ય ન સંશયઃ । ભુંજત્યેવં રસાન્મર્ત્યઃ સુભક્ષાન્પિબતે પુનઃ
એ જ રીતે, સંભોગથી આનંદ મળે છે, તેમાં શંકા નથી; માણસ સ્વાદ માણે છે અને ફરીથી સારા ખોરાક પીવે છે.
તત્રસ્થં પચતે વહ્નિરપાને પાતયેન્મલમ્ । સારભૂતો રસસ્તત્ર ઉદ્રિક્તસ્તુ પ્રજાયતે
ત્યાં અગ્નિ ખોરાક પકાવે છે અને અશુદ્ધિ નીચે ફેંકી દે છે; જે રસ છે, તે જ સાર છે અને ત્યાં વધુ પ્રમાણમાં ઉત્પન્ન થાય છે.
નિર્મલઃ શુદ્ધવીર્યસ્તુ બ્રહ્મસ્થાનં પ્રયાતિ ચ । આકૃષ્ટઃ સ સમાનેન નીતસ્તેનાપિ વાયુના
શુદ્ધ અને નિર્મળ સાર બ્રહ્મસ્થાન તરફ જાય છે; સમાન વાયુ તેને ખેંચી ત્યાં લઈ જાય છે.
સ્થાનં ન લભતે વીર્યં ચંચલત્વેન વર્તતે । પ્રાણિનાં હિ કપાલેષુ કૃમયઃ સંતિ પંચ વૈ
સાર સ્થિર સ્થાન નથી પામતો અને અસ્થિર રહે છે; જીવના કપાળમાં પાંચ કીટો હોય છે.
દ્વાવેતૌ કર્ણમૂલે તુ નેત્રસ્થાને તતઃ પુનઃ । કનિષ્ઠાંગુલિમાનેન રક્તપુચ્છાશ્ચ ભૂપતે
એમાંથી બે કીટો કાનની મૂળમાં અને બે આંખની જગ્યાએ હોય છે; રાજા, તે નાના આંગળી જેટલા છે અને લાલ પૂંછ ધરાવે છે.
નવનીતસ્ય વર્ણેન કૃષ્ણપુચ્છા ન સંશયઃ । તેષાં નામાનિ ભદ્રં તે મત્તો નિગદતઃ શૃણુ
તે તાજા માખણના રંગના અને કાળી પૂંછ ધરાવે છે, તેમાં શંકા નથી; હવે હું તેમનાં નામ કહું છું, સાંભળો.
પિઙ્ગલી શૃંગલી નામ દ્વૌ કૃમી કર્ણમૂલયોઃ । શૃંગલી જંગલી ચાન્યૌ નેત્રયોરંતરસ્થિતૌ
પિઙ્ગલી અને શ્રઙ્ગલી એ બે કીટો કાનની મૂળમાં છે; શ્રઙ્ગલી અને જઙ્ગલી એ બીજા બે કીટો આંખની અંદર સ્થિત છે.
કૃમીણાં શતપંચાશત્તાદૃગ્ભૂતા ન સંશયઃ । લલાટાંતઃ સ્થિતાઃ સર્વે રાજિકાયાઃ પ્રમાણતઃ
એવા પચાસ કીટો છે, તેમાં કોઈ શંકા નથી; બધા કીટો લલાટના અંતમાં રાઈના દાણા જેટલા કદમાં સ્થિત છે.
કપાલરોગિણઃ સર્વે કુર્વંતિ ન સંશયઃ । અન્યમેવં પ્રવક્ષ્યામિ પ્રાજાપત્યો મહાકૃમિઃ
કપાળના રોગથી પીડાતા બધા લોકો એ કીટોથી અસર પામે છે, તેમાં શંકા નથી; હવે હું બીજું કહું છું, પ્રજાપત્ય નામનો મહાકીટ.
સતંડુલપ્રમાણેન તદ્વદ્વર્ણેન સંશયઃ । કેશદ્વયં મુખે તસ્ય વિદ્યતે શૃણુ ભૂપતે
તે ચોખાના દાણા જેટલો કદ અને રંગ ધરાવે છે, તેમાં શંકા નથી; તેના મોઢામાં બે વાળ હોય છે, સાંભળો રાજા.
પ્રાણિનાં સંક્ષયાબુદ્ધિસ્તત્ક્ષણાદ્ધિ ન સંશયઃ । સ્વસ્થાને સંસ્થિતસ્યાપિ પ્રાજાપત્યસ્ય વૈ મુખે
એના કારણે જીવની બુદ્ધિ તરત જ નાશ પામે છે, તેમાં કોઈ શંકા નથી; પ્રજાપત્ય કીટ પોતાનાં સ્થાન, એટલે કે મોઢામાં, હોવા છતાં.
તદ્વીર્યં રસરૂપેણ પતતે નાત્ર સંશયઃ । સુખેન પિબતે વીર્યં તેન મત્તઃ પ્રજાયતે
તેનું સાર, એટલે કે રસ, નીચે પડે છે, તેમાં કોઈ શંકા નથી; તે સરળતાથી એ સાર પીવે છે અને એ રીતે મારી પાસેથી જન્મે છે.
તાલુસ્થાનં પ્રભેદ્યૈવ ચંચલત્વેન વર્ત્તતે । ઇડા ચ પિંગલા નાડી સુષુમ્ના તત્ર સંસ્થિતાઃ
તાલુના સ્થાનને ફાડી, તે અસ્થિર રહે છે; ત્યાં ઇડા, પિઙ્ગલા અને સુષુમ્ના નામની નાડીઓ સ્થિત છે.