ન હિ ત્વાં પ્રસ્થિતં કશ્ચિત્પૃષ્ઠતોઽનુગમિષ્યતિ । સુકૃતં દુષ્કૃતં ચ ત્વાં યાસ્યંતમનુયાસ્યતિ
જ્યારે તું જતો રહેશે, ત્યારે કોઈ પણ તારો પીછો નહીં કરે; તારા સારા અને ખરાબ કર્મો જ તારા સાથે જશે.
શ્રુતિસ્મૃત્યુદિતં કર્મ કુલદેશોચિતં હિતમ્ । ધર્મમૂલં નિષેવસ્વ સદાચારમતંદ્રિતઃ
શાસ્ત્ર અને સ્મૃતિમાં જણાવેલા, કુટુંબ અને દેશ પ્રમાણે યોગ્ય, ધર્મમાં આધારિત અને સારા વર્તનમાં સ્થિર એવા કર્મો તું ઉત્સાહપૂર્વક કર.
પરિત્યજેદર્થકામૌ સ્યાતાં ચેદ્ધર્મવર્જિતૌ । ધર્મેણ પ્રાપ્યતે સર્વમર્થકામાદિકં સુખમ્
જો સંપત્તિ અને ભોગમાં ધર્મ ન હોય, તો તેને ત્યાગ કરવો જોઈએ; કારણ કે ધર્મથી જ બધું — સંપત્તિ, ભોગ અને સુખ — પ્રાપ્ત થાય છે.
ઇંદ્રિયાણાં જયં યોગં સમાતિષ્ઠેદ્દિવાનિશમ્ । જિતેંદ્રિયો હિ શક્નોતિ પથિ સ્થાપયિતું પ્રજાઃ
દિવસ-રાત તારે ઇન્દ્રિયોને જીતવાની અને યોગમાં સ્થિર રહેવાની કસરત કરવી જોઈએ; કારણ કે જે ઇન્દ્રિયજિત છે, એ જ માર્ગ પર બીજાને ચલાવી શકે છે.
અતિપ્રગલ્ભ લલના કટાક્ષ ચપલાશ્રિયઃ । વિનયે પ્રણિધાનેન ચિરં તિષ્ઠંતિ ભૂભુજામ્
અતિ ધીર સ્ત્રીઓની નજર અને ચંચળ ભાગ્ય રાજાઓ સાથે લાંબા સમય સુધી માત્ર શિસ્ત અને ધ્યાનથી જ રહે છે.
કામદર્પાદિશીલાનામવિચારિત કારિણામ્ । આયુષા સહ નશ્યંતિ સંપદો મૂઢચેતસામ્
કામ, અહંકાર અને વિચારો વગરના વર્તનવાળાની સંપત્તિ, એમના આયુષ્ય સાથે જ નાશ પામે છે, કારણ કે એમનું મન ભટકેલું છે.
ભૂતિભિર્નષ્ટદૃષ્ટાભિર્નૃત્યંતે ન મહાશયાઃ । નાગતાભિર્ન યાતાભિર્નદીભિશ્ચીયતેંબુધિઃ
મહાન લોકો ગુમ થયેલી કે લુપ્ત થયેલી સંપત્તિમાં આનંદ નથી કરતા; જેમ કે સમુદ્રમાં આવી ગયેલી કે જઈ ગયેલી નદીઓથી એ ભરાતો નથી.
વ્યસનસ્ય ચ મૃત્યોશ્ચ વ્યસનં કષ્ટમુચ્યતે । વ્યસન્યધોધો વ્રજતિ સ્વર્ગામ્યવ્યસની નૃપઃ
અપમાન અને મૃત્યુમાં, અપમાન વધારે કઠિન ગણાય છે; કારણ કે જે રાજા દુર્વૃત્તિમાં ફસાયેલો છે, એ નીચે જાય છે, અને જે દુર્વૃત્તિથી મુક્ત છે, એ સ્વર્ગ પામે છે.
વ્યસનાનિ દુરંતાનિ કામજાનિ વિશેષતઃ । ત્યજ તસ્માન્મહારાજ કામં ધર્મવિરોધિનમ્
દુર્વૃત્તિઓ બહુ જ મુશ્કેલ છે, ખાસ કરીને કામથી જન્મેલી; તેથી, મહારાજા, કામને ત્યાગ કર, કારણ કે એ ધર્મના વિરુદ્ધ છે.
જડાનામવિવેકાનામસુરાણાં દુરાત્મનામ્ । ભાગ્યભોગ્યાનિ રાજ્યાનિ સંત્યનીતિમતામપિ
મૂર્ખ, અવિવેકી, અસુર અને દુષ્ટ લોકો માટે—even સારા વર્તન વગર—even રાજ્ય ભાગ્યથી મળે છે.
નૈવ સ્થિરાણિ તાનીહ દુરિતૈરનુસેવિતૈઃ । વિલીયંતે યથા વહ્નિસંસર્ગેણેંધનાનિ ચ
પણ દુર્વૃત્તિથી મેળવેલા રાજ્ય અહીં સ્થિર રહેતા નથી; જેમ કે આગમાં ઇંધણ ભસ્મ થઈ જાય છે, એમ એ પણ નાશ પામે છે.
ગચ્છતસ્તિષ્ઠતો વાપિ જાગ્રતઃ સ્વપતોઽપિ વા । ન વિચારપરં ચેતો યસ્યાસૌ મૃત એવ સઃ
જતાં, ઊભાં, જાગતાં કે ઊંઘતાં — જેના મનમાં વિચાર નથી, એ તો જીવતો હોવા છતાં મરેલો જ છે.
ઉપદેષ્ટા શ્રુતવતાં ગુરુરિત્યુચ્યતે યતઃ । કિંતુ ત્વાસન્નવિપદામુપદેશાઃ શિરોરુહાઃ
શ્રવણ કરનારને ઉપદેશ આપનારને 'ગુરુ' કહેવામાં આવે છે; પણ જેની પાસે આપત્તિ નજીક છે, એ માટે ઉપદેશ વાળાં જેવા છે — ક્ષણભંગુર.
વિષયજ્વરમુત્સૃજ્ય સમયા સ્વસ્થયા ધિયા । યુક્ત્યા ચ વ્યવહારિણ્યા સ્વાર્થઃ પ્રાજ્ઞેન સાધ્યતે
વિષયોની તરસ છોડી, મનને શાંતિમાં સ્થિર રાખી, સમજદારીથી વર્તન કરીને, બુદ્ધિમાન માણસ પોતાનો હિત પ્રાપ્ત કરે છે.
અશુભાચ્ચલિતં યાતિ શુભં તસ્માદપીતરમ્ । જંતોશ્ચિત્તં ચ શિશુવત્તસ્માત્તચ્ચાલયેદ્બલાત્
અશુભમાંથી મન શુભ તરફ જાય છે; તેથી, બાળક જેવું મન હોય છે, એને પણ મન ન હોય ત્યારે જોરથી યોગ્ય દિશામાં લઈ જવું જોઈએ.
ઉપધાર્ય મતિં રાજન્વૃદ્ધાનાં ધર્મદર્શિનામ્ । નિયચ્છેત્પરયા બુદ્ધ્યા ચિત્તમુત્પથગામિ યત્
રાજા, ધર્મ જાણતા વડીલોના વિચારને ધ્યાનમાં રાખીને, જે મન ખોટી દિશામાં જાય છે, એને ઉત્તમ સમજથી રોકવું જોઈએ.
ન ધનાન્યુપકુર્વંતિ ન મિત્રાણિ ન બાંધવાઃ । ન હસ્તપાદચલનં ન દેશાંતરસંગતમ્
ન તો ધન, ન તો મિત્ર, ન તો સંબંધીઓ, ન તો હાથ-પગની હલચાલ, ન તો બીજા સ્થળે જવું—
ન કાયક્લેશવૈધુર્યં ન તીર્થાયતનાશ્રયઃ । કેવલં તન્મનસ્કસ્ય જપેનાસાદ્યતે પદમ્
ન તો શરીરનું દુઃખ, ન તો કમજોરી, ન તો તીર્થસ્થાનનો આશ્રય—માત્ર મન એકાગ્ર હોય ત્યારે જ જપથી સર્વોચ્ચ સ્થિતિ પ્રાપ્ત થાય છે.
વિષયે વર્તમાનસ્ય તસ્માચ્ચિત્તસ્ય સંયમે । યત્નં કુર્યાદ્બુધો રાજન્ધ્રુવં યંતેવ વાજિનામ્
મન વિષયોમાં વ્યસ્ત હોય ત્યારે, બુદ્ધિશાળી માણસે એ મનને કાબૂમાં લેવા માટે પ્રયત્ન કરવો જોઈએ, રાજા, જેમ ઘોડા કાબૂમાં રાખવામાં આવે છે.
તત્તત્કુર્યાદ્યતો રાજન્ભવતા યેન વંચિતઃ । મુનિભિશ્ચ ફલૈસ્તૈસ્તૈરતોપ્યાકર્ણયાધુના
રાજા, જે રીતે તમે છેતરાયા છો, એ પ્રમાણે જ જે કંઈ કરવું પડે, અને હવે મુનિઓએ જે કર્મથી જે ફળ મેળવ્યા છે, એ પણ સાંભળો.
મુહ્યતાપિ મનુષ્યેણ પ્રષ્ટવ્યાઃ સુહૃદો બુધાઃ । તે ચ પૃષ્ટા યથા બ્રૂયુસ્તત્કર્ત્તવ્યં યથોચિતમ્
મનુષ્ય ગૂંચવણમાં હોય ત્યારે બુદ્ધિશાળી મિત્રોને પૂછવું જોઈએ; અને પૂછવામાં આવે ત્યારે, તેઓ યોગ્ય રીતે જે કહે, એ પ્રમાણે જ કરવું જોઈએ.
સર્વોપાયેન કર્ત્તવ્યો નિગ્રહઃ કામકોપયોઃ । શ્રેયોઽર્થિના યતસ્તૌ હિ શ્રેયોઘાતાર્થમુદ્યતૌ
સર્વ રીતે કામ અને ક્રોધને કાબૂમાં રાખવું જોઈએ, કારણ કે એ બંને હંમેશા કલ્યાણને નાશ કરવા માટે તૈયાર રહે છે.
કામો હિ બલવાન્રાજઞ્છરીરસ્થો રિપુર્મહાન્ । ન તસ્ય વશગો ભૂયાજ્જનઃ શ્રેયોભિલાષુકઃ
રાજા, કામ ખૂબ જ શક્તિશાળી છે, શરીરમાં રહેલો મોટો દુશ્મન છે; કલ્યાણ ઇચ્છનાર વ્યક્તિએ એના વશમાં ન થવું જોઈએ.
યઃ કામો દેવદેવેન પુરા તેનૈવ શૂલિના । લલાટવહ્નિના દગ્ધઃ કૃતોનંગ ઇતિ સ્થિતિઃ
એ જ કામ, જેને દેવોના દેવ, ત્રિશૂળધારી ભગવાને ક્યારેક પોતાના લલાટની આગથી દગ્ધ કર્યો હતો, એ 'અનંગ' તરીકે ઓળખાય છે.
યદા વાંછત્યસૌ નારીં નિહંતું સમનોભવઃ । પુંસાં કાયં સમાશ્રિત્ય સ્વરૂપં દર્શયત્યસૌ
જ્યારે મનમાં જન્મેલો દેવ સ્ત્રીને નાશ કરવા ઈચ્છે છે, ત્યારે એ પુરુષના શરીરનો આશ્રય લઈને પોતાનું સ્વરૂપ દર્શાવે છે.
ચિંત્યમાનસ્ય વૈ પુંસો નાર્યા રૂપં પુનઃપુનઃ । તમદૃષ્ટં સમાશ્રિત્ય નરમુન્માદયત્યસૌ
જ્યારે પુરુષ વારંવાર સ્ત્રીનું રૂપ વિચારે છે, ત્યારે કામ એ અદૃશ્ય સ્વરૂપને આધારે એને પાગલ બનાવી દે છે.
તથૈવોન્માદયત્યેષ યોષિદંગં ન સંશયઃ । સ્મરઃ સંસ્મરણાન્નામ જાતં તસ્ય તતો નૃપ
એ જ રીતે, એ સ્ત્રીઓના શરીર દ્વારા પણ તેમને પાગલ બનાવી દે છે; એમાં કોઈ શંકા નથી. રાજા, એનું નામ 'સ્મર' છે, કેમ કે એનું સ્મરણ થાય છે.
યાદૃશસ્તાદૃશો રંગો વસ્ત્રં વીરસમાશ્રયેત્ । આત્મતેજઃ પ્રકાશાત્સોઽશ્રુધારા પેયતાં વ્રજેત્
જેવું રમણ, તેવું વસ્ત્ર; વીરએ પોતાના તેજ પર આધાર રાખવો જોઈએ. એ તેજના પ્રકાશથી એ આંખમાં પાણી લાવતો માર્ગ પકડી શકે છે.
નાર્યારૂપં સમારુહ્ય ધીરં તમપિ મોહયેત્ । પુરુષં તુ સમાશ્રિત્ય દ્રાવયત્યેષ યોષિતમ્
સ્ત્રીના રૂપમાં આવીને, એ ધીર માણસને પણ ભ્રમિત કરી શકે છે; અને પુરુષના આશ્રયથી, એ સ્ત્રીઓને દૂર કરી દે છે.
સ એવ સહજો રાજન્નશરીરી શરીરગઃ । શરીરકસ્યાપિ વિભો કથં પાપં વિધીયતે
એ ખરેખર સ્વભાવિક છે, રાજા, શરીર વગર પણ શરીરમાં રહે છે; તો, ભગવાન, પાપ કેવી રીતે શરીરધારી પર લગાડવામાં આવે?