મિત્રાવજ્ઞા મનુષ્યાણાં નરકક્લેશદાયિની । મમૈવ પૃથિવીપાલ દૃષ્ટા કેવલમેવતત્
માણસો મિત્રોનું અપમાન કરે છે, એ તેમને નરકના દુઃખ આપે છે; પૃથ્વીપતિ, મેં એ જ જોઈને અનુભવ્યું છે.
પિત્રભક્તિર્દ્વિજશ્રેષ્ઠ ઇહામુત્ર ચ દુઃખદા । ઇહ સંપદ્વિનાશાય પરત્ર નરકાય ચ
પિતાની ભક્તિ, દ્વિજોમાં શ્રેષ્ઠ, અહીં અને પરલોકમાં દુઃખ આપે છે; અહીં ધનની હાની થાય છે અને પરલોકમાં નરક મળે છે.
વરં મન્યે મહીપાલ બ્રહ્મહત્યાદિ પાતકમ્ । કદાચિન્નિષ્કૃતિસ્તસ્માદિયં ભવતિ શાશ્વતી
હું માનું છું, રાજા, કે બ્રાહ્મણહત્યાદિ પાપ પણ સારું છે; કારણ કે ક્યારેક તેનું પ્રાયશ્ચિત્ય થાય છે, પણ આ પાપ કદી છૂટતું નથી.
દુઃખાર્જિતં પુણ્યવૃક્ષં સર્વક્લેશવિનાશનમ્ । પિત્રવજ્ઞાકુઠારેણ ચ્છિંદંતિ ભુવિ માનવાઃ
મહેનતે મેળવેલું પુણ્યરૂપી વૃક્ષ, જે બધા દુઃખ દૂર કરે છે, પિતાનું અપમાન એ કુહાડાથી લોકો ધરતી પર કાપી નાખે છે.
યત્કિઞ્ચિદ્દીયતે રાજન્પિત્ર્યે વક્ત્રે પરંતપ । તદશ્નાતિ સ્વયં વિષ્ણુઃ પિતૃરૂપો હરિર્યતઃ
રાજા, પિતૃઓના મોઢામાં જે કંઈ અપાય છે, દુશ્મનોને હરાવનાર, એ ભગવાન વિષ્ણુ પોતે ગ્રહણ કરે છે, કારણ કે હરિ પિતૃરૂપે રહે છે.
પ્રત્યક્ષદેવૌ પિતરૌ સેવંતે યેત્વહર્નિશમ્ । સર્વસિદ્ધિર્ભવેત્તેષાં પ્રસાદાજ્જગતીપતેઃ
જે લોકો પોતાના માતા-પિતાને, જે જીવતા દેવતા છે, દિવસ-રાત સેવા કરે છે, તેમને જગતના સ્વામીની કૃપાથી સર્વ સિદ્ધિ મળે છે.
પિતૃભક્તિવિહીના યે દિનં તિષ્ઠંતિ માનવાઃ । તાવત્કલ્પસહસ્રં તુ તિષ્ઠંતિ નરકે જનાઃ
જે લોકો પિતાની ભક્તિ વિના જીવન વિતાવે છે, તેઓ હજારો યુગ સુધી નરકમાં રહે છે.
તસ્માદિદં મહાદુઃખં બભૂવ મમ સાંપ્રતમ્ । મોક્ષં કદા ગમિષ્યામિ સદારોઽહં ન વેદ્મિ તત્
માટે હવે મને આ મોટું દુઃખ આવ્યું છે; હું ક્યારે પત્ની સાથે મુક્તિ પામીશ, એ મને ખબર નથી.
વ્યાસઉવાચ- એતત્તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા પ્રગૃહ્ય દ્વિજસત્તમ । બભૂવ હર્ષિતો રાજા વિસ્મિતશ્ચ પુનઃ પુનઃ
વ્યાસ કહે છે: તેના આ વચન સાંભળી અને તેને ભેટી, દ્વિજોમાં શ્રેષ્ઠ, રાજા આનંદિત અને વારંવાર આશ્ચર્યચકિત થયો.
રાજોવાચ- આશ્ચર્યં હિ વચો ગૃધ્ર શ્રુતમેતન્મુખાત્તવ । મમ ચૈષાં ચ હૃદયે પ્રતીતિર્ન હિ જાયતે
રાજા કહે છે: ગૃધ્ર, તારા મોઢેથી સાંભળેલા આ વચન ખરેખર અદ્ભુત છે; પણ મને કે અહીંના બીજાને મનમાં વિશ્વાસ થતો નથી.
અથાંતરિક્ષે વાગુચ્ચૈરિતિ જાતા નૃપોત્તમ । સત્યં સત્યં સત્યમિદં સંદેહોનાત્ર વિદ્યતે
પછી આકાશમાંથી ઉંચે અવાજ આવ્યો, રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ: 'આ સાચું છે, સાચું છે, સાચું છે; અહીં કોઈ શંકા નથી.'
તતઃ સ પક્ષી વિપ્રર્ષે સહસા ભાર્યયા સહ । ગઙ્ગા માહાત્મ્યકથનાત્પૂર્વસ્થિત ઇવાભવત્
પછી એ પક્ષી, બ્રાહ્મણોમાં મુનિ, પોતાની પત્ની સાથે, ગંગાની મહિમાની વાતથી, પહેલાં જેવું જ બની ગયું.
દિવિ દુંદુભયો નેદુર્જગુર્ગન્ધર્વસત્તમાઃ । નનૃતુશ્ચાપ્સરોવર્ગા હ્યપતત્પુષ્પવર્ષણમ્
આકાશમાં ઢોલ વાગ્યા, શ્રેષ્ઠ ગંધર્વોએ ગીત ગાયું, અપ્સરાઓએ નૃત્ય કર્યું અને ફૂલોની વર્ષા થઈ.
વિમાનમાગતં દિવ્યં સર્વભોગસમન્વિતમ્ । સમાયાતા દૂતગણાઃ પ્રેષિતાઃ કૈટભદ્વિષા
દિવ્ય વિમાન આવ્યું, જેમાં સર્વ સુખ-સગવડ હતી; કૈટભના દુશ્મન દ્વારા મોકલાયેલા દૂતોએ આવકાર કર્યો.
અથાસૌ સર્વગો વિપ્ર પ્રિયયા સહ ભાર્યયા । સદ્યો વિમાનમારુહ્ય જગામ ભવનં હરેઃ
પછી એ સર્વવ્યાપી, બ્રાહ્મણ, પોતાની પ્રિય પત્ની સાથે તરત વિમાને ચડીને હરિના ધામે ગયો.
એતચ્છ્રુત્વાદ્ભુતં કર્મ સ રાજા દ્વિજસત્તમ । સપુત્રદારઃ સેવાયાં ગઙ્ગાયાસ્તત્પરોઽભવત્
આ અદ્ભુત ઘટના સાંભળી, રાજા, દ્વિજોમાં શ્રેષ્ઠ, પોતાના પુત્રો અને પત્ની સાથે ગંગાની સેવા માટે સમર્પિત થયો.
ભાગીરથ્યા સમં તીર્થં નાસ્તિ વૈ ભુવનત્રયે । યન્નામોચ્ચારણાદેવ સર્વગો મોક્ષમાપ્નુયાત્
ત્રણે લોકમાં ભાગીરથી જેટલું પવિત્ર તીર્થ બીજું ક્યાંય નથી; માત્ર તેનું નામ ઉચ્ચારવાથી જ દરેકને મોક્ષ મળે છે.
ગઙ્ગાદ્વારસ્ય માહાત્મ્યં કથિતં તે દ્વિજોત્તમ । સમસ્તપાપવિધ્વંસિ કિમન્યચ્છ્રોતુમિચ્છસિ
ગંગાદ્વારનું મહાત્મ્ય, જે બધા પાપોનો નાશ કરે છે, તને કહી દીધું છે, દ્વિજશ્રેષ્ઠ; હવે તું બીજું શું સાંભળવા ઈચ્છે છે?
અધ્યાયમેતત્પરમાદરેણ પઠંતિ યે દેવગૃહે મનુષ્યાઃ । શૃણ્વંતિ યે ચ દ્વિજવર્ગભક્તા નશ્યંતિ તેષાં દુરિતાનિ સદ્યઃ
જે લોકો ભક્તિપૂર્વક મંદિરમાં આ અધ્યાયનું પઠન કરે છે, અને જે દ્વિજવર્ગના ભક્તો તેને શ્રદ્ધાથી સાંભળે છે, તેમના બધા પાપો તરત જ નાશ પામે છે.
વ્યાસ ઉવાચ- પુનર્વક્ષ્યામિ વિપ્રેન્દ્ર ગઙ્ગામાહાત્મ્યમુત્તમમ્ । ગઙ્ગાકથાસુધાપાનં કુરુ મુક્તિં યદીચ્છસિ
વ્યાસે કહ્યું: હે વિપ્રશ્રેષ્ઠ, હું ફરીથી તને ગંગાનું ઉત્તમ મહાત્મ્ય કહું છું; જો તું મોક્ષ ઈચ્છે છે તો ગંગાની કથાનું અમૃત પાન કર.
દાનં દત્તં તેન સર્વં તેન સર્વે મખાઃ કૃતાઃ । તેન પ્રપૂજિતો વિષ્ણુર્યદ્ભક્તિર્ભીષ્મ માતરિ
ગંગાના કારણે બધું દાન આપવામાં આવે છે, બધા યજ્ઞો થાય છે; ગંગાના દ્વારા, ભીષ્મ, માતા જેવી ભક્તિથી વિષ્ણુની પૂજા થાય છે.
ગઙ્ગાયાં ધર્મકર્માણિ ક્રિયંતે યાનિ કાનિ ચ । અક્ષયાનિ ભવંત્યસ્ય તાનિ સર્વાણિ જૈમિને
ગંગામાં જે-જે ધર્મકર્મ થાય છે, જેવું પણ હોય, હે જયમિની, એ બધું કરનાર માટે અક્ષય બની જાય છે.
વહંતં જલમાલોક્ય ગાઙ્ગેયાનિ જલાનિ યઃ । ભક્ત્યા ગચ્છેત્સમુત્થાય સોઽશ્વમેધસહસ્રકૃત્
જે કોઈ ગંગાના વહેતા પાણી જોઈને ભક્તિથી ઊભા રહી તેના જળ સુધી જાય છે, એ જાણે હજાર અશ્વમેઘ યજ્ઞ કર્યાં હોય એમ છે.
ગઙ્ગાજલેષ્વાગતેષુ યો નો તિષ્ઠતિ ભક્તિતઃ । પશુતા શાશ્વતી તસ્ય જન્મજન્મનિ જૈમિને
ગંગાના જળ હાજર હોય ત્યારે પણ જે વ્યક્તિ ભક્તિથી તેમાં ઊભો રહેતો નથી, હે જયમિની, તેને જન્મ પછી જન્મ શાશ્વત પશુયોની યોનિ મળે છે.
ગાઙ્ગેયં જલમાસાદ્ય યો ન ગૃહ્ણાતિ ભક્તિતઃ । જન્મકોટ્યર્જિતં પુણ્યં ક્ષણાદેવ તુ નશ્યતિ
જે કોઈ ગંગાનું જળ મળી જાય છતાં ભક્તિથી તેને સ્વીકારતું નથી, તેનું કરોડો જન્મનું પુણ્ય એક ક્ષણમાં નાશ પામે છે.
ગઙ્ગાતીરં જિગમિષું યસ્તુ વારયતે દ્વિજ । સ કોટિકુલસંયુક્તો રૌરવં નરકં વ્રજેત્
જે બ્રાહ્મણ કોઈને ગંગાના કિનારે જવા દેતો અટકાવે છે, તે ભલે કરોડો ઉત્તમ કુળમાં જન્મેલો હોય, પણ રૌરવ નામના નરકમાં જાય છે.
મૂત્રં વાથ પુરીષં વા ગંગાતીરે કરોતિ યઃ । ન દૃષ્ટા નિષ્કૃતિસ્તસ્ય કલ્પકોટિશતૈરપિ
જે કોઈ ગંગાના કિનારે મૂત્ર કે વિસર્જન કરે છે, તેને માટે કરોડો કલ્પ સુધી પણ કોઈ પ્રાયશ્ચિત નથી.
શ્લેષ્માણં વાપિ નિષ્ઠીવં દૂષિકાં વાશ્રુ વા મલમ્ । ગંગાતીરે ત્યજેદ્યસ્તુ સ નૂનં નારકી ભવેત્
જે કોઈ ગંગાના કિનારે થૂંક, કફ, ગંદકી, આંસુ કે મલ ફેંકે છે, તે નિશ્ચિત રૂપે નરકવાસી બને છે.
ઉચ્છિષ્ટં કફકં ચૈવ ગઙ્ગાગર્ભે ચ યસ્ત્યજેત્ । સ યાતિ નરકં ઘોરં બ્રહ્મહત્યાં ચ વિંદતિ
જે વ્યક્તિ ગંગાના જળમાં ઉચ્છિષ્ટ કે કફ નાખે છે, તે ભયાનક નરકમાં જાય છે અને તેને બ્રાહ્મણહત્યાનો પાપ મળે છે.
ગઙ્ગારોધસિ યઃ પાપં કુરુતે મૂઢધીર્નરઃ । તદક્ષય ભવેન્નૂનં નાન્યતીર્થેષુ શામ્યતિ
જે મૂર્ખ માણસ ગંગાના કિનારે પાપ કરે છે, તેનું એ પાપ કદી નાશ પામતું નથી અને બીજાં કોઈ તીર્થમાં પણ શાંત થતું નથી.